Кіріспе

Торлық қабықтың біртіндеп бұзылуына алып келетін прогрессивті көру қабілетінің жоғалуы.

Генетика

Пигментті ретинит (ПР) – тұқым қуалайтын ретиналық дегенерацияның ең көп кездесетін түрлерінің бірі. Көру жолында қажетті белоктарды кодтайтын көптеген гендер бар, олардың мутацияға ұшырауы пигментті ретинит фенотипін тудыруы мүмкін. ПР-дың тұқым қуалау жолдары аутосомалық доминантты, аутосомалық рецессивті, Х-хромосомаға байланысты және аналық (митохондриялық) жолмен берілетін болып анықталды және бұл ата-аналық буыннан берілген нақты ПР генінің мутациясына байланысты. (Айта кетсек, аутосомалық доминантты ПР 11-ші түрі (PRPF31) толық емес экспрессияға байланысты тек генотип ретінде мұрагерлікке берілуі мүмкін, яғни ДНК-да кодталғанмен, фенотип ретінде ауруды білдірмейді.) 1989 жылы родопсин пигментінің генінде мутация табылды. Родопсин гені фоторецепторлардың сыртқы сегменттерінің маңызды белгісін кодтайды. Бұл гендегі мутациялар көбінесе родопсин белгісінің бұрыс түзілуіне немесе дұрыс бүгілмеуіне алып келеді және көбінесе аутосомалық доминантты тұқым қуалау жолымен жүреді. Родопсин генінің ашылуынан бері 100-ден астам RHO мутациясы анықталды, олар ретина дегенерациясының барлық түрлерінің 15%-ын және ПР-дың аутосомалық доминантты түрлерінің шамамен 25%-ын құрайды. 1990 жылы алғаш рет тіркелген Pro23His мутациясынан бастап опсин генінде 100-ден астам мутациялар анықталды. Бұл мутациялар опсин генінің бойында орналасқан және белоктың үш домені бойынша (интрадискальді, трансмембраналық және цитоплазмалық домендер) таралады. Родопсин мутацияларының салдарынан туындайтын ПР-дың негізгі биохимиялық себептерінің бірі – белоктың дұрыс бүгілмеуі және молекулалық шаперондардың жұмысындағы бұзылыс. АҚШ-та родопсин геніндегі 23-ші кодонның мутациясы, онда пролин гистидинге алмасады, родопсин мутацияларының ең көп бөлігін құрайды. Басқа да зерттеулер ретинит пигментозамен байланысты әртүрлі кодондық мутацияларды көрсетті, соның ішінде Thr58Arg, Pro347Leu, Pro347Ser, сондай-ақ Ile255-тің жойылуы. 2000 жылы 23-ші кодондағы сирек мутация автосомалық доминантты пигментті ретинитті тудыратыны хабарланды, онда пролин аланинге айналды. Алайда, бұл зерттеуде бұл мутациямен байланысты ретиналық дистрофияның көрінісі және барысы жеңіл болды. Сонымен қатар, электроретинографиядағы амплитудалар Pro23His мутациясына қарағанда сақталғандығы байқалды. ПР-дың аутосомалық рецессивті тұқым қуалау жолдары кем дегенде 45 генде анықталды. МРНК-ның төрт пре-сплайсинг факторының мутациялары аутосомалық доминантты пигментті ретинитті тудыруы белгілі. Бұл PRPF3 (адам PRPF3 – HPRPF3; сондай-ақ PRP3), PRPF8, PRPF31 және PAP1. Бұл факторлар барлық жерде кездеседі және барлық жерде экспрессияланатын фактордың (белоктың) ақаулары тек ретинада ауру тудыруы керек, себебі ретиналық фоторецепторлар кез келген басқа жасуша түріне қарағанда белокты өңдеуге (родопсинге) көбірек қажеттілік сезінеді. Қазіргі уақытта ПР-дың соматикалық немесе Х-хромосомаға байланысты тұқым қуалау жолдары алты геннің мутацияларымен байланысты, олардың ең көп кездесетіні RPGR және RP2 гендеріндегі нақты локустарда орналасқан. Сонымен қатар, жануарлар моделінде ретиналық пигмент эпителийі сыртқы таяқша сегментінің дискілерін фагоцитозалай алмайтыны көрсетілді, бұл сыртқы таяқша сегментінің қалдықтарының жиналуына әкеледі. Ретиналық дегенерация мутациясы бойынша гомозиготалық рецессивті егешқұйрықтарда таяқша фоторецепторларының дамуы тоқтатылады және жасушалық пісілу аяқталмай тұрып дегенерацияға ұшырайды. cGMP фосфодиэстеразаның ақаулығы да анықталды, бұл cGMP-ның уытты деңгейіне әкеледі. Липидтердің пероксидтелуімен байланысты тотығу зақымдануы пигментті ретинитте конус жасушаларының өлімінің ықтимал себебі болып табылады.

Емдеу

Қазіргі уақытта пигментті ретинитке ем жоқ, бірақ әртүрлі болашақ емдеулердің тиімділігі мен қауіпсіздігі бағалануда. А витамині, ДГЖҚ, NAC және лютеин сияқты түрлі қосымшалардың аурудың прогрессиясын баяулатудағы тиімділігі әлі де шешілмеген, бірақ болашақта қолданылуы мүмкін емдеу әдісі болып қарастырылуда. Оптикалық протездер, гендік терапия механизмдері және ретина жақпаларын трансплантациялауды зерттейтін клиникалық сынақтар пигментті ретинитпен ауырған науқастардың көру қабілетін ішінара қалпына келтіру бойынша белсенді зерттеу салалары болып табылады.

Аурудың таралуын тоқтату

Зерттеулер 15000 ХБ (4,5 мг) витамин А пальмитатын күнделікті қабылдау таякша фоторецепторларының дегенерациясын кешіктіретінін, соның салдарынан кейбір науқастарда аурудың прогрессиясын тоқтататынын көрсетті. Жақындағы зерттеулер дұрыс витамин А қосымшасының аурудың белгілі бір сатыларындағы кейбір науқастарда соқырлықты 10 жылға дейін ұзарта алатынын (жылдық 10% жоғалтуды 8,3% -ға дейін төмендету арқылы) көрсетті.

Сүйек майынан алынған дің жасушалары (BMSC)

МД Стем Селлс, ретина және көру жүйкесі ауруларын емдеуде өз қаннан алынған сүйек миынан дамыған түбірлі жасушаларды (БМСК) пайдаланатын клиникалық зерттеу компаниясы, NIH тіркелген II (SCOTS2) Көз аурулары бойынша түбірлі жасуша зерттеуінің клиникалық сынағының (NCT 03011541) ретинит пигментоза тобының нәтижелерін жариялады. Нәтижелер көңіл көтеріп, көздердің 45,5%-ында орташа есеппен 7,9 қатарға жақсару (базалық деңгейге қарағанда 40,9% LogMAR жақсару) байқалды, ал 45,5%-ы бақылау кезеңінде тұрақты көру қабілетін көрсетті. Нәтижелер статистикалық тұрғыдан маңызды болды (p=0,016). Ретинит пигментозаны емдеу және бағалау зерттеуде жалғасуда.

Argus ретина протезі

Argus торлы жұлдыз протезі 2011 жылдың ақпан айында осы ауруды емдеуге бекітілген алғашқы құрал болды және қазір Германияда, Францияда, Италияда және Ұлыбританияда қолжетімді. 30 науқасқа жасалған ұзақ мерзімді сынақтардың алдын ала нәтижелері 2012 жылы жарияланды. Argus II ретиналық импланты АҚШ-та да нарыққа жіберілді. Бұл құрылғы көру қабілетін жоғалтқан, формалар мен қозғалысты ажырата алмайтын ересектерге қозғалыс еркіндігін арттыруға және күнделікті істерін жасауға көмектеседі. 2013 жылдың маусым айында АҚШ-тағы он екі аурухана RP ауруымен ауырған науқастарды қабылдауға дайын екенін, осы жылдың соңында Argus II құрылғысын іске қосуға дайындық ретінде жариялады. Альфа-ИМС – бұл тордың астына кішкентай бейне жазу чипін хирургиялық жолмен имплантациялауды қамтитын имплант. Alpha IMS зерттеулерінен алынған көру қабілетінің жақсару өлшемдері, клиникалық сынақтар жүргізуге және нарыққа жіберуге рұқсат беруге дейін құрылғының қауіпсіз екенін көрсетуді талап етеді.

Гендік терапия

Гендік терапия зерттеулерінің мақсаты – ретинит пигментоза фенотипімен байланысты мутантты гендерді экспрессиялейтін торлы қабат жасушаларын геннің сау түрлерімен вирустық жолмен толықтыру; осылайша, енгізілген сау генге байланысты нұсқауларға жауап ретінде торлы қабат фоторецептор жасушаларының жөнделуіне және қалыпты жұмыс істеуіне мүмкіндік беру. LCA2 ретинит пигментоза фенотипіне ие торлы қабатқа сау RPE65 генін енгізуді зерттеген клиникалық сынақтар көру қабілетінде шамалы жақсартуды көрсетті; алайда, торлы қабат фоторецепторларының деградациясы аурумен байланысты қарқынмен жалғасты. Ықтималды түрде, гендік терапия қалған сау торлы қабат жасушаларын сақтап қалуға көмектеседі, бірақ бұрыннан зақымданған фоторецептор жасушаларындағы зақымдануды қалпына келтіре алмайды.

Есірткілер

Беркли университетінде жүргізілген бір зерттеуде адамдарда алкоголизмді емдеу үшін қолданылатын дисульфирам препаратының, пигменттік ретинитпен ауырған егеуқұйрықтарда көру қабілетінің жоғалуын ішінара қалпына келтіруге мүмкіндігі анықталды, тіпті аурудың соңғы сатыларында да. Адамдар арасында зерттеуді жалғастыру жұмыстары жүріп жатыр.

Болжам

Пигментті ретиниттің прогрессивті сипаты және оны толыққанды емдеудің болмауы, бұл аурумен ауыратын науқастардың көңілін көтеруді қиындатады. Толық соқырлық сирек болғанымен, адамның көру қабілеті мен көру өрісі бастапқы таяқша фоторецепторларының, кейіннен конус фоторецепторларының зақымдануы салдарынан төмендей береді. Зерттеулерге сәйкес, аурудың гендерін тасымалдаған балаларға аурудың прогрессивті көру қабілетін жоғалтуымен байланысты физикалық және әлеуметтік салдарға дайындалу үшін алдын ала кеңес беру пайдалы. Психологиялық жағдай белсенді кеңес беру арқылы жақсартуға болатын болса, физикалық салдарлары мен аурудың прогресісі көбінесе болашақтағы емдеуге қол жеткізуге емес, симптомдардың алғашқы пайда болу жасына және фоторецепторлардың зақымдану қарқынына байланысты. Төмендетілген көру қабілетіне мамандар тағайындаған түзетуші көмекші құралдар мен жекеленген көру терапиясы науқастарға көру қабілетінің аздаған бұзылыстарын түзетуге және қалған көру өрісін оңтайландыруға көмектеседі. Өзара қолдау топтары, көру сақтандыруы және өмір салты терапиясы – көру қабілетінің прогрессивті төмендеуімен күресушілер үшін қосымша пайдалы құралдар. Өмір бойында 4000 адамның біреуі синдромдық емес түрімен кездеседі. Бүкіл әлемде шамамен 1,5 миллион адам осы ауруға шалдыққан деп есептеледі. РП ерте жаста (өмірдің алғашқы жылдарында) пайда болса, көбінесе синдромдық ауру түрлерімен байланысты, ал кеш пайда болса, ересек жасқа келгенде дамиды. Пигментті ретиниттің аутосомдық доминантты және рецессивті түрлері ерлер мен әйелдерге тең дәрежеде әсер етеді. Дегенмен, Х хромосомасына байланысты түрі Х хромосомасының мутациясын алған ерлерге әсер етеді, ал әйелдер көбінесе РП белгісін тасымалдап, ауырмайды. Х хромосомасына байланысты түрлері ауыр саналады және көбінесе кезеңдердің соңында толық соқырлыққа алып келеді. Сирек жағдайларда, Х хромосомасына байланысты геннің доминантты мутациясы ерлер мен әйелдерге тең дәрежеде әсер етеді. РП-ның генетикалық мұрагерлік ерекшеліктеріне байланысты, оқшауланған халықтарда аурудың жиілігі жоғарылайды немесе белгілі бір РП мутациясының таралуы артады. Пигментті ретинитте фоторецепторлардың дегенерациясына себеп болатын бұрыннан бар немесе пайда болатын мутациялар отбасылық желілер арқылы беріледі, соның салдарынан РП-ның кейбір жағдайлары аурудың тарихы бар белгілі бір географиялық аймақтарда шоғырланады. РП-ның таралу деңгейін анықтау үшін Мэн (АҚШ), Бирмингем (Англия), Швейцария (1/7000), Дания (1/2500) және Норвегияда зерттеулер жүргізілді. Навахо үнділерінде де РП мұрагерлігінің жоғары деңгейі байқалады, ол 1878 адамның біреуіне әсер етеді деп есептеледі. РП-ның белгілі бір туыстық байланыстардағы жиілігіне қарамастан, ауру кемсітушілікке жатпайды және әлемдегі барлық халықтарға тең дәрежеде әсер етеді.

Зерттеу

Болашақтағы емдеу әдістері ретина трансплантациясы, ретинаның жасанды имплантаттары, гендік терапия, дің жасушалары, қоректік қоспалар және/немесе дәрілік терапияны қамтуы мүмкін. 2012: Майами университетінің Баском Палмер көз институтының ғалымдары жануарлар моделінде фоторецепторларды қорғауды көрсететін деректер ұсынды, олар көзге мезенцефальдық астроциттен туындаған нейротрофикалық фактор (MANF) инъекциясы жасағанда байқалды. Берклидегі Калифорния университетінің зерттеушілері зақымдалған таяқша және конус жасушалары бар жануарлардағы торша ганглий жасушаларын белсендірген «фотосуичті» пайдаланып, соқыр тышқандардың көру қабілетін қалпына келтіре алды. 2015: Баконди және авторлар тобының Cedars Sinai медициналық орталығындағы зерттеуі CRISPR/Cas9 аутосомалық доминантты ретинит пигментозы бар егешқұйрықтарды емдеу үшін қолданылуы мүмкін екенін көрсетті. Зерттеушілер екі молекула – таяқшадан туындаған конусқа тіршілік беру факторы (RdCVF) және Nrf2 – егешқұйрықтардың ретинит пигментозы модельдерінде конус фоторецепторларын қорғай алатынын анықтады. 2016: RetroSense Therapeutics бірнеше соқыр адамдардың (ретина пигментозымен ауыратын) көздеріне жарыққа сезімтал балдырлардың ДНК-сын қамтитын вирустарды енгізуді жоспарлады. Егер сәтті болса, олар ақ-қара түстерді көре алады. 2017 жылы FDA биаллельді RPE65 мутациясымен байланысты ретина дистрофиясымен ауыратын адамдарды емдеу үшін voretigene neparvovec гендік терапиясын мақұлдады. 2020 жылы әдебиеттерді шолу транскорнеальды электрлік стимуляция деп аталатын эксперименталды терапиялық әдісті, сол кездегі қолда бар мәліметтерге сүйене отырып, ретинит пигментозында «ықтимал тиімді» (В деңгейі) деп бағалады. 2021 жылы адам пациентінде Channelrhodopsin ақуызының оптогенетикалық қолданылуы бір ғана науқастың қатысуымен функционалды емес көрудің ішінара қалпына келуі туралы хабарланды. Олар көру қабілетінің жақсаруын өлшеу үшін стандартты протоколды қолданбады, өздерінің критерийлерін жасады. Жаңа балдыр арнасының родопсинге негізделген табысы 1000 Өсімдік геномдары жобасынан туындады.