Кіріспе

Эмма Лазарестің "Жаңа Колосс" атты сонеті – американдық ақын Эмма Лазарестің (1849–1887) өлеңі. Ол 1883 жылы Азаттық мүсінінің (Дүниеге нұр сыйлайтын Азаттық) тұғырын салуға қаражат жинау мақсатымен бұл өлеңді жазды. 1903 жылы өлең қола тақтаға түсіріліп, тұғырдың төменгі қабатына орнатылды.

Тарих

Бұл өлең "Азаттық мүсініне арналған Бартольди тұғыры қорының көмегімен өнер және әдеби туындылар аукционына арналған көрменің" қарызы ретінде жазылды. Лазардың үлесін қайырымдастық шаралар жүргізуші Уильям Максвелл Эвартс сұрады. Бастапқыда ол бас тартты, бірақ жазушы Констанс Кэри Харрисон оны мүсіннің портына келіп жатқан иммигранттар үшін зор маңызға ие болатынына көндірді. Лазар Шығыс Еуропадағы антисемиттік қырғындардан қашқан еврей босқындарына Нью-Йоркке көмектесумен айналысты, және ол осы босқындарға деген ықыласын мүсін арқылы білдірудің жолын тапты. "Жаңа Колосс" 1883 жылғы 2 қарашада көрме ашылғанда оқылған алғашқы туынды болды. Ол 1885 жылғы тамыз айында тұғыр толық қаржыландырылғаннан кейін көрме жабылғанға дейін көрмемен байланысты болды, бірақ 1886 жылы мүсіннің ашылуында ұмытылып, ешқандай рөл атқармады. Дегенмен, бұл кезеңде ол Джозеф Пулитцердің "Нью-Йорк Уорлд" және "Нью-Йорк Таймс" газеттерінде жарияланды. 1901 жылы Лазардың досы Георгина Шейлер Лазар мен оның өлеңін еске алуға тырысты, және 1903 жылы өлең мәтіні жазылған тақташа Азаттық мүсіні тұғырының ішкі қабырғасына орнатылды. Тақташа өзін гравюра деп сипаттайды, бірақ шындығында ол құймадан жасалған. Алғашқы қолжазба Америкалық еврей тарих қоғамында сақтаулы.

Интерпретация

Поэма – Петрарка сонеті. Поэманың тақырыбы және алғашқы екі жолы ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – гректердің Родос Колоссына сілтеме жасайды. Бұл әйгілі алып мүсін б.з.д. III ғасырда Родос аралы портының кіреберісінде тұрған немесе оның екі жағынан созылып жатқан. Поэмада Лазар сол ежелгі ұлылық пен империя символын ("грек даңқының қола алпауыты") "Жаңа" Колосс – Азаттық мүсінімен, "аналық күштің" ("Шеттен шыққандардың анасы") бейнесін сомдайтын әйел тұлғасымен салыстырады. "Теңіз шайып, күн батқан қақпалар" – Бруклиннің батысындағы Гудзон және Ист өзендерінің құятын жерлері. "Тұтқынға алынған шаңқай" – шамдағы электр жарығы, сол кезде бұл жаңалық еді. "Екі қаланы аралап тұрған көпірлі порты" – поэма жазылған кезде, 1898 жылы Ұлы Нью-Йорк қаласының аудандары ретінде біріктірілместен бұрын жеке қалалар болған Нью-Йорк қаласы мен Бруклин арасындағы Нью-Йорк портына қатысты. Лазар еврей босқындарының, Ресей империясындағы қуғын-сүргіннен қашып келгендердің құқықтарын қорғаушы және белсендісі болды.

АҚШ-қа көшіп келу

Пол Остер былай деп жазды: "Бартольдидің алып мүсіні бастапқыда халықаралық республикалық принциптерге арналған ескерткіш ретінде жоспарланған, бірақ "Жаңа Колосс" өлеңі мүсіннің мақсатын өзгертіп, Бостандықты құшақ жаратын анаға, әлемнің шаршағандарын мен қапазданғандарын күтетін үміт символына айналдырды". Джон Т. Каннингем: "Еркіндік мүсіні иммиграция символы ретінде жасалмаған және қалыптастырылмаған, бірақ иммигранттар кемелері шамның астынан және жарқыраған бетінен өтіп, Эллис аралына бет алғанда осы мәнге ие болды. Дегенмен, Лазарустың өлеңі Либерти ханымға келген иммигранттарды ресми қарсы алушы рөлін берді". Бұл өлең Джон Ф. Кеннедидің 1958 жылғы "Көшпелілер ұлты" кітабында цитата келтірілген. 2019 жылы Трамп әкімшілігі кезінде Трамп АҚШ азаматтығы және иммиграциялық қызметтерінің директоры міндетін атқарушы Кен Кучинелли, әкімшіліктің "қоғамдық жүктеме ережесін" қолдау үшін, кіріс және білім деңгейіне сәйкес виза немесе жасыл картаға үміткерлерді қабылдамау мақсатында өлеңнің бір жолын өзгертті. Кучинелли "Маған өз күштерімен тұра алатын, қоғамдық жүктемеге айналмастан, шаршаған және кедейлеріңізді беріңіз" деген қосымша түсіндірме берді; кейіннен "көшпелілер тобы" еуропалықтардан құралғанын айтты; сондай-ақ, өлеңнің "Еркіндік мүсінінің бастапқы бөлігі емес" екенін жеткізді. Кучинеллидің бұл мәлімдемесі сынға ұшырады. Трамп әкімшілігінің ережесі кейіннен федералды апелляциялық сот тарапынан тоқтатылды.

Танымал мәдениетте

Поэманың бөліктері халық мәдениетінде де кездеседі. Бродвей мюзиклі «Мисс Либерти», музыкасы мен сөздері өзі иммигрант болған Ирвинг Берлинге тиесілі, «Маған шаршағандарын, кедейлеріңді беріңдер» деген соңғы шумақты әннің негізі ретінде пайдаланды. Джоан Баез өлеңнің екінші жартысын «Сакко мен Ванцетти балладасының» 1-бөлігінде қолданды, ол 1971 жылғы итальяндық «Сако және Ванцетти» фильміне Эннио Морриконенің саундтрегінің бір бөлігін құрайды, бұл фильм итальяндық анархистер Никола Сакко мен Бартоломео Ванцеттидің сот процесі мен жаза тағайындалуына байланысты оқиғаларға негізделген. Нью-Йорктегі Америкалық еврей тарих қоғамы поэмаға қатысты көрмелер, бейнежазбалар мен оқу бағдарламаларын қамтитын «Жаңа Колосс жобасын» жүзеге асырып отыр. Сонымен қатар, ол «Жаңа Колосс аударма жобасын» (Алисия Острикер, Михаела Москалиук және Тесс О'Двайердің еңбегі) ұйымдастырады; ол әлемнің түкпір-түкпірінен келген ақындардың поэманы басқа тілдерге аудармаларын жариялайды, соның ішінде Эмма Лазарустың өмірбаянының авторы Эстер Шордың эсперантоға, Карен Алкалай Гуттың ивритке, Минг Дидің қытай тіліне, Дунья Михаилдің араб тіліне және Джаннина Браскидің испан тіліне жасаған аудармалары бар. Өлең әдебиет, кино және бейне ойындар сияқты көркем туындыларда жиі оқылады немесе сілтеме жасалады. Мысалдардың бірі – Циксин Людің «Қараңғы орманы» (алғаш рет 2008 жылы қытай тілінде, ал 2015 жылы ағылшын тілінде жарық көрген) романындағы өлеңнің нұсқасы. Бұл өлең 1941 жылғы «Азаттықты сақта» фильмінде оқылған, сондай-ақ Альфред Хичкоктың соғыс уақытындағы «Саботер» фильміндегі басты кейіпкер де оны айтады. Оны 2014 жылғы «Wolfenstein: The New Order» бейне ойынының соңында Б.Дж. Блазкович оқиды. Өлең ойынның жалғасы «Wolfenstein II: The New Colossus» атты туындының тақырыбы болып табылады. «20 өлшем: Ұйықтамайтын қала» сериалында Эмма Лазарус есімді және сол атпен танылатын кейіпкер бірнеше эпизодта пайда болады.