Кіріспе

Полинезиялықтар – Тынық мұхитындағы Океанияның кең аймағы Полинезияға (Полинезия үшбұрышындағы аралдар) жататын, бір-бірімен тығыз байланысты этностық топтардың этнолингвистикалық тобы. Олардың ертедегі тарихы Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарымен байланысты, ал бастаулары Тайваньдағы австронезиялық этнолингвистикалық тобының құрамында жатыр. Олар полинезия тілдерінде сөйлейді, ол австронезия тілдер отбасының мұхиттық тармағына жатады. Жергілікті маори халқы полинезиялықтардың ең ірі тобын құрайды, одан кейін самоандықтар, гавайлықтар, таитиліктер, тонгалықтар және Кук аралдары маорилері келеді. Әлемде шамамен 2 миллион полинезиялық (толық және аралас) тұрады, олардың көп бөлігі тәуелсіз Полинезия мемлекеттерінде (Самоа, Ниуэ, Кук аралдары, Тонга және Тувалу) немесе Австралия, Чили (Пасха аралы), Жаңа Зеландия, Франция (Француз Полинезиясы және Уоллис және Футуна) және АҚШ (Гавайи және Америка Самоа) сияқты елдерде азшылықты құрайды, сондай-ақ Ұлыбританияның теңіз артындағы территориясы – Питкерн аралдарында да қоныстанған. Жаңа Зеландияда 18 ғасырда полинезиялықтардың саны шамамен 110 000-ға жеткен. Полинезиялықтар шебер теңізшілер ретінде танымал, олардың каноэлары Тынық мұхитының ең шалқар бұрыштарына жетіп, Гавай, Рапануи (Пасха аралы) және Аотеароа (Жаңа Зеландия) сияқты алыс аралдардың қоныстануына мүмкіндік берді. Полинезиялықтар жұлдыздарды, ағыстарды, бұлттарды және құстардың ұшу жолын оқу арқылы ежелгі навигациялық дағдыларды пайдаланып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, бүгінгі күнге дейін сақтап келеді.

Шығу тегі

Полинезиялықтар, оның ішінде Самоа, Тонга, Ниуэ, Кук аралдары маорилері, Таити ма’охилері, Гавай маолилері, Маркез және Жаңа Зеландия маорилері – австронезиялық халықтардың бір тобы. Олардың тегі Тайвань, теңіз жағалауындағы Оңтүстік-Шығыс Азия, Микронезия және Мадагаскардың жергілікті халықтарымен ортақ. Бұл генетикалық, тіл білімі және археологиялық дәлелдермен расталады. Австронезиялық халықтардың бастапқы шығу тегі және таралу жолдары туралы бірнеше гипотеза бар, бірақ ең қабылданған теория – қазіргі австронезиялықтар б.з.д. 3000-1000 жылдары Тайваньнан көшіп шыққан. Катамаран, қанатты қайықтар және қабықша тәрізді желкендер сияқты теңіздік инновацияларды пайдалана отырып, олар Үнді және Тынық мұхиттарының аралдарын жылдам мекендеді. Олар теңіздік қайықтармен үлкен су кеңістіктерін кезіп өткен алғашқы адамдар болды. Тор Хейердалдың полинезиялықтар Оңтүстік Америкадан қарапайым салаларда келген "сақалды ақ терілілердің" ұрпақтары деген болжамына қарамастан, полинезиялықтар Меланезия аралдарындағы австронезиялық көші-қонның бір тармағынан шыққан деп есептеледі. Полинезиялықтардың тікелей ата-бабалары неолиттік Лапита мәдениеті деп саналады. Бұл мәдениет б.з.д. 1500 шамасында Меланезия және Микронезия аралдарында австронезиялықтардың көші-қон толқындарының бірігуінен пайда болды, олар батыстан Оңтүстік-Шығыс Азиядан және солтүстіктен Микронезияға көшіп келген. Бұл мәдениет тістік белгілермен жасалған керамикалық бұйымдарымен ерекшеленді. Алайда, олардың шығысқа қарай кеңеюі б.з.д. 900 жылға жуық Фиджи, Самоа және Тонганың батыс полинезиялық аралдарына жеткенде тоқтады. Бұл Тынық мұхитындағы австронезиялықтардың ең алыс кеңеюі болды және шамамен 1500 жылға созылды. Осы кезеңде осы аралдардағы Лапита мәдениеті белгісіз себептермен қыш жасау технологиясын жоғалтты. Олар 700 жылға қарай шығысқа қарай көші-қонды жаңартты, Кук аралдары, Француз Полинезиясы және Маркез аралдарына тарады. Одан кейін 900 жылға қарай Гавайиге, 1000 жылға қарай Пасха аралына және 1200 жылға қарай Жаңа Зеландияға тарады.

Генетикалық зерттеулер

Кейсер және тағы басқалар (2008) жасаған талдау полинезиялық аутосомалық гендер қорының барлық 21%-ы австрало-меланезиялық, ал қалған 79%-ы австронезиялық текті екенін көрсетті. Фридлаендер және тағы басқалар (2008) жүргізген тағы бір зерттеу, кейбір полинезиялықтардың микронезиялықтарға, Тайвань аборигендеріне және Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарының тұрғындарына генетикалық жағынан жақын екенін растады. Зерттеу соңында полинезиялықтар Меланезия арқылы шапшаң жылдамдықпен өтіп, австронезиялықтар мен папуастар арасындағы араласуға шектеулі мүмкіндік бергені анықталды. Полинезиялықтар негізінен B гаплогруппасына (мтДНК) жатады, әсіресе B4a1a1 мтДНК-ға (полинезиялық мотив), сондықтан полинезиялықтардағы B4 мтДНК-ның жоғары жиілігі генетикалық дрейфтің нәтижесі болып табылады және папуа еркектерімен араласқан бірнеше австронезиялық әйелдердің ұрпақтарын көрсетеді. Полинезия халқының ата-бабаларының саны аз болғандықтан, олар негізін қалаушы әсерге және генетикалық дрейфке ұшырады. Осыған байланысты полинезиялықтар генотиптік және фенотиптік тұрғыдан бастапқы популяциядан ерекшеленеді. Бұл жаңа популяцияның үлкен популяциядан өте аз сандағы адамдармен құрылуына байланысты, соның салдарынан генетикалық әртүрлілік жоғалды. Соарес және тағы басқалар (2008) митохондриялық ДНК негізінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы (ОША) Голоценге дейінгі Сундаландтың пайда болуына қатысты аргументтер келтірді. "Тайваньдан шыққан модель" Лидс университетінің зерттеуімен сынға түсті, нәтижелері "Молекулярлық биология және эволюция" журналында жарияланды. Митохондриялық ДНК-ның тегін зерттеу олардың ОША-да бұрын ойлағаннан гөрі ұзақ уақыт бойы дамып келе жатқанын көрсетті. Полинезиялықтардың ата-бабалары Папуа-Жаңа Гвинеядағы Бисмарк архипелагына кем дегенде 6000-8000 жыл бұрын келген. Липсон және тағы басқалар (2014) жүргізген геномдық деректерге негізделген зерттеу Кейсер және тағы басқалардың тұжырымдарын растады. Қазіргі полинезиялықтардың австрало-меланезиялықтармен араласу деңгейі, аралдық Меланезиядағы австронезиялықтарға қарағанда төмен екені анықталды. Дегенмен, екеуі де араласуды көрсетті, сондай-ақ Тайваньнан тыс жердегі басқа австронезиялық популяциялар да араласты, бұл неолиттік австронезиялық қоныстанушылар мен Оңтүстік-Шығыс Азия аралдары мен Меланезияның бұрыннан бар палеолиттік австрало-меланезиялық тұрғындары арасындағы әртүрлі дәрежедегі некелерді көрсетеді. 2016 және 2017 жылдардағы басқа зерттеулер Лапитаның алғашқы қоныстанушыларының Жаңа Гвинеяны тікелей айналып өтіп, Тайвань немесе Филиппиннің солтүстігінен келгенін де растады. Қазіргі полинезиялықтардың (соның ішінде аралдық меланезиялықтардың) генетикасында көрінетін австрало-меланезиялық папуастармен аралас некелер мен араласу Тонга мен Вануатуға қоныстанғаннан кейін болды. 2020 жылғы зерттеу полинезиялықтар мен Оңтүстік Американың жергілікті халықтарының шамамен 1200 жылы, еуропалықтар екі топпен де қарым-қатынас жасамас бұрын, жүздеген жылдар бұрын байланысқа түскенін анықтады.