Кіріспе
Жылқышылар тұқымдасының мүшесі
Солтүстік Америка құсы
Солтүстік жарқылдауы (Colaptes auratus) – жылқышылар тұқымдасына жататын орташа денелі құс. Ол Солтүстік Американың көп бөлігінде, Орталық Американың бір бөлігінде, Кубада және Кайман аралдарында таралған, көшіп-қоныс жасайтын жылқышылардың сирек түрлерінің бірі. Солтүстік жарқылдауының 100-ден астам атауы бар, оның ішінде сары тоқыл (Еуразиялық сары тоқылдан (Emberiza citrinella) шатастырмау керек), клап, ескі жылқышы, гарри викет, хай-хо, оян, тұр, жала, яроп және көзқарасты құс. Осы атаулардың көптегені оның дауыстарын еліктеу әрекеттерінен туындаған. Бұл құс Алабама штатының рәмізі (жергілікті атауы "сары тоқыл").
Таксономия
Ағылшын натуралисті Марк Кэйтсби солтүстік жылтырды өзінің 1729 және 1732 жылдар аралығында жарық көрген «Каролинаның, Флориданың және Багама аралдарының табиғи тарихы» атты кітабында сипаттап, суреттеген. Кэйтсби оны ағылшын тілінде «Gold winged Wood pecker» деп, ал латын тілінде Picus major alis aureis деп атаған. 1758 жылы швед ғалымы Карл Линней «Systema Naturae» еңбегінің оныншы басылымын жаңартқанда, солтүстік жылтырды кіргізіп, Cuculus auratus деген екі атауын берді және Кэйтсбидің кітабына сілтеме жасады. Auratus латын сөзі «алтын жалатылған» немесе «алтынмен әшекейленген» деген мағынаны білдіреді. Типтік орны – Оңтүстік Каролина штаты. Солтүстік жылтыр – қазіргі кезде сақталған Жаңа әлемнің 13 туысқан тоқылдақтарының бірі, олар 1825 жылы ирланд зоологы Николас Айлвард Вигорс енгізген Colaptes туысына жатады, ал солтүстік жылтыр (Colaptes auratus) – оның типтік түрі болып табылады.
Кіші түрлер
Он түршесі мойындалады, олардың біреуі қазір жойылған, бірақ оның жарамсыз болуы мүмкін. Қазіргі кездегі түршелер бұрын сары саялы шақшық (C. auratus, төрт түршесі бар) және қызыл саялы шақшық (C. cafer, алты түршесі бар, олардың бесеуі тірі және біреуі жойылған) деп аталатын екі бөлек түрдің түршелері деп есептелді, бірақ олардың ареалдары қабаттасқан жерлерде олар жиі араласып, қазір Америка орнитологтар одағы оларды бір түр деп санайды. Бұл ғылымда "түр мәселесі" деп аталатын құбылыстың мысалы.
Сары бұрышты топ
Оңтүстік сары бұрандалы (C. a. auratus) АҚШ-тың оңтүстік-шығысында қоныстанады. Оның құйрығының асты және қанаттарының асты сары, ал бас қауырсындары сары түсті. Онда сұр бас киім, бежевый бет және мойынның арт жағында қызыл жолақ бар. Еркектердің қара мұрты бар. "Colaptes" атауы грек тіліндегі "colapt" сөзінен шыққан, ол "тоқу" дегенді білдіреді; ал "auratus" латын тіліндегі "aurat" түбірінен келген, яғни "алтын" немесе "жасыл алтын" деген мағынаны білдіреді және құстың қанаттарының астына сілтеме жасайды. Алабама штатының ресми құсы ретінде бұл түр "сары балға" деп аталады, бұл термин Американдық Азамат соғысы кезінде Алабамадан шыққан Конфедерация әскерлерін сипаттау үшін пайда болған. Солтүстік сары бұрандалы (C. a. luteus; бұрын C. a. borealis) Алясканың орталық бөлігінен бастап, Канаданың көп бөлігі арқылы Лабрадордың оңтүстігіне, Ньюфаундлендке және АҚШ-тың солтүстік-шығысына дейін таралған. Куба сары бұрандалы (C. a. chrysocaulosus) тек Кубада ғана кездеседі. Гранд Кайман сары бұрандалы (C. a. gundlachi) тек Кайман аралдарындағы Гранд Кайманға ғана тән. Бұл түрдің атауы кубалық табиғатты зерттеуші Хуан Гундлахтың құрметіне берілген.
Қызыл бұрышты топ
Батыс қызыл бұрандалы фликер (C. a. cafer) Солтүстік Американың батысында қоныстанады. Оның құйрығының асты және қанаттарының асты қызыл, ал бас қауырсындары қызыл түсті. Оның бежевый бас киімі және сұр беті бар. Еркектердің мұрты қызыл. «Cafer» деген түр атауы 1788 жылы неміс жүйелеушісі Йоханн Гмелин жасаған қателіктің нәтижесінде пайда болды. Ол оның бастапқы мекені Оңтүстік Африкада, сол кезде «каффирлер» деп аталған Ксоса халқының арасында болды деп ойлады. Кейбір адамдар бұл атауды ұятты деп санайды, сондықтан Америка орнитологиялық қоғамына осы түрдің ғылыми атауын C. a. lathami деп өзгерту туралы ұсыныстар енгізілді. Қоғам ғылыми номенклатура ережелеріне сәйкес, 2018 жылдың қыркүйегінен бастап түрдің атауын өзгертуді қолдамады, бірақ бұл мәселе бойынша ICZN-мен консультация жүргізе алады. Жағалау қызыл бұрандалы фликерінің (C. a. collaris) таралған аймағы C. a. cafer-мен көп ортақ, ол Солтүстік Американың Батыс жағалауының көп бөлігін, Британдық Колумбиядан Мексиканың солтүстік-батысына дейін жабады. Кішкентай қызыл бұрандалы фликер (C. a. nanus) Техастың батысында, Мексиканың солтүстік-шығысында қоныстанады. Мексикалық қызыл бұрандалы фликер (C. a. mexicanus) Мексиканың орталық және оңтүстік бөлігінде, Дурангодан Сан-Луис-Потосиге және Оахакаға дейін таралған. Гватемалалық қызыл бұрандалы фликер (C. a. mexicanoides) Мексиканың оңтүстігіндегі және Орталық Американың жоталы жерлерінде мекендейді. Кейбір мамандар оны Гватемалалық фликер (C. mexicanoides) деп аталатын жеке түр деп санайды. Гуадалупа қызыл бұрандалы фликері (C. a. rufipileus)† жойылған түр, бұрын Мексиканың Баха-Калифорния штатының солтүстік-батыс жағалауындағы Гуадалупа аралында ғана кездесетін. Соңғы рет 1906 жылы тіркелген. Оның жарамсыз болуы мүмкін. 1996 жылы Гвадалупе аралында құрлықтағы қызыл бұрандалы фликердің (қандай екені белгісіз) жұптасып көбейгенін байқады.
Сипаттама
Ересектер қоңыр түсті, арқасы мен қанаттарында қара жолақтар болады. Орташа және ірі өлшемді солтүстік фликердің ұзындығы және қанаттарының ені өлшенеді. Дененің салмағы әртүрлі болуы мүмкін. Стандартты ғылыми өлшемдер бойынша қанат сүйегінің, құйрықтың, тұмсықтың және табан сүйегінің өлшемдері болады. Ең ірі денелі үлгілер түрдің ареалының солтүстік шекарасында, Аляска және Лабрадор ендігінде кездеседі, ал ең кішкентай үлгілер Гранд-Кайман аралынан табылған. Жоғарғы кеудесі мойын сияқты қара дақты, ал төменгі кеудесі мен қарыны беже түсті, қара нүктелермен. Аталықтарын тұмсықтың табанындағы қара (түрдің шығыс бөлігінде) немесе қызыл (батыс бөлігінде) мұрт жолағы бойынша тануға болады, ал аналықтарында мұндай жолақ жоқ. Құйрығының үстіңгі жағы қара, ұшқанда көзге түсетін ақ түске ауысады. Түршесіне қарай қауырсыны өзгеріп отырады.
Шақыру және ұшу
Бұл құстың дауысы - ұзаққа созылған күлкі, "ки-ки-ки-ки", ол пилеат тоқылдағының (Dryocopus pileatus) дауысынан мүлдем өзгеше. Олар көбінесе аумағын белгілеу үшін ағаштарға, тіпті металл заттарға соғып, тұрақты соққылар жасауды да естисіз. Басқа көптеген тоқылдақтар сияқты, солтүстік тоқылдақтары да байланыс және аумақ қорғау үшін заттарды соғады. Мұндай жағдайларда, мақсаты – мүмкіндігінше қатты дыбыс шығару, сондықтан тоқылдақтар кейде металл заттарға дабылдайды. Көптеген тоқылдақтар сияқты, оның да ұшуы толқын тәрізді. Жылдам қозғалыс пен үзілістен тұратын қайталама цикл, американдық тау-кенге (роллеркостер) ұқсас әсер тудырады.
Диета
Аудубонның анықтамалығына сәйкес, "аяқұшқыштар – жерде жиі жем іздейтін жалғыз тоқылдақтар", олар мүсіліктерімен топырақ тесіп, кейде ұшып бара жатқан жәндіктерді ұстап алады. Олар жемістер, жидектер, тұқымдар мен жаңғақтарды жесе де, негізгі тамақтары – жәндіктер. Құмырсқалар ғана олардың рационының 45% құрайды. Басқа омыртқасыз жануарлардың ішінде: шыбын, көбелектер, мольдар, қоңыздар және бұқақтар бар. Солтүстік аяқұшқыштар көбінесе жер астындағы құмырсқалардың қоныстарына еніп, ондағы қоректі дернәсілдермен қоректенеді, басқа тоқылдақтар ағашқа бұрғылағандай топыраққа соққы береді. Олар сиырдың шүмегін жарып, ішіндегі жәндіктерді жейтіндей болған. Олардың тілі, жемді ұстау үшін мүсілігінен тысқары созылуы мүмкін. Құмырсқаларды жеуден басқа, солтүстік аяқұшқыштар "құмырсқалану" деп аталатын мінез-құлық көрсетеді, онда олар құмырсқалардан алынған құмырсқа қышқылын қауырсындарын тазалау үшін пайдаланады, себебі ол оларды паразиттерден таза ұстауға көмектеседі.
Тамақ рационының ұрпаққа әсері
"Ibis" журналында жарияланған мақалада, тамақ қорының жеткіліктілігі солтүстік қызылқұйрықтың балапандарының қауырсындарының түсіне әсер етеді. Мақала, балапандардың тамақтану стресін ұядағы балапандар санына әсер ету арқылы манипуляциялау жолымен, қанаттарындағы меланин дақтары мен каротиноид негізді түс арасындағы байланысқа назар аударды. Зерттеу нәтижесінде балапандардың тамақтану сапасы мен Т-клеткалар арқылы қамтамасыз етілетін иммундық жауап арасында оң корреляция бар екені анықталды. Т-клеткалар арқылы қамтамасыз етілетін иммундық жауап, ұшқыш қауырсындағы пигментацияның қарқындылығымен оң корреляцияда болды, бірақ меланин дақтарының қарқындылығымен байланыс жоқ екені көрсетілді.
Тіршілік ету ортасы
Солтүстік желбірегенді ағаштарға жақын ашық ортада, ормандардың шетінде, аулаларда және саябақтарда кездестіруге болады. АҚШ-тың батысында оны тау ормандарында, тіпті ағаштардың бойымен жоғары орналасқан жерлерде де табуға болады. Солтүстік желбірегендер, басқа тоқылдақтар сияқты, әдетте ағаштардың тесіктеріне ұя салады. Бірақ кейде, олардың құсбалықтардың (Megaceryle alcyon) немесе құмшықтардың (Riparia riparia) тастап кеткен ескі, топырақтан жасалған қуыстарында ұя салғанын да кездестіруге болады. Екі жыныс та ұяны қазуға көмектеседі. Кіреберіс тесігінің диаметрі шамамен алғанда, ал қуыстың тереңдігі шамамен. Қуыстың төменгі бөлігі жұмыртқалар мен оларды күтіп жатқан ересек құстарға орын беру үшін кеңейеді. Ішінде жұмыртқалар мен балапандарға төсек ретінде ағаш қиқымдарынан басқа ештеңе жоқ. Балапандар шамамен 17 күндік болған кезде, еденге жатудың орнына, қуыс қабырғасына жабыса бастайды. Олар әсіресе, шүберек немесе жұқа ағаш қаптамасы бар үйлерде қуыстар жасауға қабілетті. Зерттеулер сондай-ақ, жалпы популяцияда еркек және әйелдердің өмір сүру көрсеткіштері арасында ерекше айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Ең ескі "сары ості" солтүстік желбірегені кем дегенде 9 жыл 2 ай өмір сүрген, ал ең ескі "қызыл ості" солтүстік желбірегені кем дегенде 8 жыл 9 ай өмір сүрген.
Көбею
Солтүстік Американың орманды аймақтары және Орталық Американың оңтүстігіне дейін созылған орман – солтүстік фликердің көбейетін ортасы. Бұл құс қуыста ұялайды, әдетте ағаштарда ұя салады, бірақ дұрыс өлшемдегі және орналасқан бағаналар мен құс үйлерін де пайдалана алады. Ол өз ұясын қазып жасауға бейім, бірақ зақымдалған немесе тасталған ұяларды қайта пайдаланып, жөндеуге қабілетті. Көбінесе ескі ұяларды белдікті балықшылар немесе құм мартиндері салады. Еркек құстың ұрғашыға арнап шығаратын ең көп естілетін дыбысы – "woikawoikawoika", ол олардың бір-бірімен және басқа құстармен арақатынасын көрсетеді. Егер бұл шақыру еркек құсқа бағытталса, ол аумақтық белгі болып табылады. Басқа еркектерге қатысты аумақтық белгілерге жақын арада бас шайқау немесе үнемі қатты дыбыстар шығару үшін мүңкілдеу жатады. Әдетте, қаттырақ дыбыс үшін ағаш немесе металл қолданылады. Қазіргі уақытта құстың түсі мен жұпты таңдау арасында тікелей байланыс жоқ. Керісінше, ол аумақтық мінез-құлқында маңызды рөл атқарады. Солтүстік фликер қарсыласына аумақтық себептермен мойнын алға созып, көрсетуі мүмкін. Көшіп жүретін құстар көктемгі көші-қонды сәуір айының басында бастап, қыркүйек және қазан айлары аралығында қайта оралады. Солтүстікке қарай көбейетін құстар көшіп-қонды оңтүстік туыстастарына қарағанда ұзақ қашықтыққа ұшып барады, нәтижесінде қыстау орындарында солтүстік және оңтүстік популяциялар жиналады. Солтүстік фликерлерді Рокки таулары шығыс және батыс популяцияларына бөледі, әр популяцияның өзіндік көші-қон жолы бар. Бұған қоса, түрдің көшіп жүрген кезде қуыстарда демалуға бейімділігі төмендемейді. Орташа есеп бойынша, 75% құстар көшіп-қон кезінде, тіпті мүлдем бейтаныс жерлерде де түндерін қуыста өткізеді. Көбейетін құстар ұялайтын жерге өте берілгендік көрсетеді, жұптар үнемі өткен жылы пайдаланған ұя қуысына қайта оралады.