Кіріспе
Қанның сұйық және еріген компоненті – сарысу (/sɪər/ə/m/) – қанның қату процесінде қатыспайтын сұйық және еріткіш компоненті. Оны қан плазмасынан қанды ұйытатын факторлар алынған күйінде, немесе барлық жасушалары мен ұйытатын факторлары алынып тасталған қан ретінде анықтауға болады. Сарысу құрамында ұйытатын факторлар (қанның қатуына қатысатын) болмаған барлық ақуыздар, соның ішінде барлық электролиттер, антиденелер, антигендер, гормондар және кез келген сыртқы заттар (мысалы, дәрілер, микроорганизмдер) бар. Сондай-ақ, сарысуда қанның пішінделген элементтері – қан жасушалары, ақ қан жасушалары (лейкоциттер, лимфоциттер), қызыл қан жасушалары (эритроциттер) және тромбоциттер де жоқ. Сарысуды зерттеу – серология. Сарысу көптеген диагностикалық тесттерде, сондай-ақ қан тобын анықтауда қолданылады. Әртүрлі молекулалардың концентрациясын өлшеу, мысалы, клиникалық сынақта дәрілік препараттың тиімділік көрсеткішін анықтау сияқты көптеген қолданулар үшін пайдалы болуы мүмкін. Сарысу алу үшін қан үлгісін ұюға (қорынуға) жіберу керек. Содан кейін үлгі центрифугаланып, қан ұйығы мен жасушалары алынып тасталады, ал қалған сұйық бөлігі – сарысу болып табылады.
Serum ('/s//ɪər//ə//m/) is the fluid and solvent component of blood which does not play a role in clotting. It may be defined as blood plasma without the clotting factors, or as blood with all cells and clotting factors removed. Serum contains all proteins except clotting factors (involved in blood clotting), including all electrolytes, antibodies, antigens, hormones; and any exogenous substances (e. g., drugs, microorganisms). Serum also does not contain all the formed elements of blood, which include blood cells, white blood cells (leukocytes, lymphocytes), red blood cells (erythrocytes), and platelets. The study of serum is serology. Serum is used in numerous diagnostic tests as well as blood typing. Measuring the concentration of various molecules can be useful for many applications, such as determining the therapeutic index of a drug candidate in a clinical trial. To obtain serum, a blood sample is allowed to clot (coagulation). The sample is then centrifuged to remove the clot and blood cells, and the resulting liquid supernatant is serum.
Клиникалық және зертханалық қолданыстар
Инфекциялық аурудан жақсы жазылған (немесе жазылып кеткен) науқастардың сарысуы сол аурумен ауыратын басқа адамдарды емдеуде биофармацевтикалық препарат ретінде қолданылуы мүмкін, себебі жазылу барысында түзілген антиденелер патогенге қарсы тиімді күреседі. Мұндай қалпына келтірілген сарысу (антисером) – иммунотерапияның бір түрі. Фибриногеннің болмауына байланысты сарысу ақуыз электрофорезінде де қолданылады, себебі ол қате нәтижелерге алып келуі мүмкін. Бозаудың ұрықтық сарысуы (FBS) өсу факторларына толы және еукариоттық жасушаларды өсіру үшін қолданылатын ортаға жиі қосылады. FBS пен цитокин – лейкемияны тежеуші фактордың қосылысы бастапқыда эмбриондық сабақ жасушаларын сақтау үшін пайдаланылды, бірақ FBS-тің партиялар арасындағы айырмашылықтарына байланысты алаңдаушылық сарысудың орнын басатын заттарды әзірлеуге себеп болды.
Тазарту стратегиясы
Қан сарысуы мен плазмасы диагностикалық немесе емдік мақсаттар үшін биомаркерлердің ең ірі көздері болып табылады. Оның өте кең динамикалық диапазоны липидтердің, тұздардың және трансляциядан кейінгі модификациялардың болуымен, сондай-ақ деградацияның көптеген механизмдерімен күрделенеді, бұл аналитикалық қайталамалылық, сезімталдық, ажыратымдылық және потенциалды тиімділікке қатысты қиындықтар тудырады. Қан сарысуының үлгілерінде биомаркерлерді талдау үшін еркін ағынды электрофорез арқылы алдын ала бөлу жүргізуге болады, ол әдетте сарысу альбуминін азайтудан тұрады. Бұл әдіс протеомға кең спектрлі зарядталған немесе зарядталатын аналиттерді – кішкентай молекулалардан жасушаларға дейін – бөлу арқылы тереңдей зерттеуге мүмкіндік береді.
Пайдалану туралы ескерту
Көптеген басқа массалық есімдер сияқты, сарысу сөзі белгілі бір мағынада қолданылғанда көпше түріне өте алады. Егер бірнеше адамнан алынған бірнеше сарысу сынамалары туралы сөз болса (әрқайсысының антиденелердің ерекше тобы бар), дәрігерлер кейде "сарысулар" (латынша көпше түрі, "сарысуларға" қарсы) дейді. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, сарысу сөзі прото-индоевропа тіліндегі *ser ("ағу, құйылу") сөзінен шыққан.