Кіріспе
Өзбекстанның автономиялық республикасы – Қарақалпақстан, ресми атауы – Қарақалпақстан Республикасы. Ол Өзбекстанның солтүстік-батыс бөлігін алып жатыр. Астанасы – Нүкіс (Nókis / Нөкис). Қарақалпақстанның аумағы – және шамамен 2 миллион адам тұрады. Оның территориясы классикалық парсы әдебиетінде Кат (کات) деп белгілі болған Хорезм жерін қамтиды. Қарақалпақстан атауы "қарақалпақтар елі" деген мағынаны білдіреді. Көбінесе қарақалпақтар Өзбекстанда тұрса да, қарақалпақ мәдениеті мен тілі қазақтар мен ноғайлардың мәдениеті мен тіліне жақын.
Karakalpakstan, officially the Republic of Karakalpakstan, is an autonomous republic of Uzbekistan. It spans the northwestern portion of Uzbekistan. The capital is Nukus (Nókis / Нөкис). Karakalpakstan covers an area of , and has a population of about 2 million people. Its territory covers the classical land of Khwarazm, which in classical Persian literature was known as Kāt (کات). The name Karakalpakstan means "land of the Karakalpaks". Although most Karakalpaks reside in Uzbekistan, Karakalpak culture and language are closer to those of the Kazakhs and Noghais.
Тарих
Б.з.д. 500-жылдан б.з. 500-жылға дейін қазіргі Қарақалпақстан аймағы кең ауқымды суару жүйесінің арқасында дамыған, өркендеген егіс шаруашылығы өңірі болды. Кеңес үкіметі тұсында, 1936 жылы Қарақалпақ Автономдық Советтік Социалистік Республикасы (Қарақалпақ АССР) ретінде Өзбекстанның құрамына кіргенге дейін, бұл аймақ Ресей Советтік Федеративтік Социалистік Республикасының құрамындағы автономиялық аймақ болды. Аймақ Амудариядан суару жүйесі кеңейтілген 1960-1970 жылдары ең гүлденген кезеңін басынан өткерді. Алайда, Арал теңізінің тартылуы Қарақалпақстанды Өзбекстанның ең кедей аймақтарының біріне айналдырды. Аймақ қатты құрғақшылыққа тап болып отыр, бұл жағдай климаттық өзгерістерге және Амудария мен Сырдария өзендерінің басым бөлігінің Өзбекстанның шығыс бөлігіне бұрылуына байланысты. Егін жинаудың нашарлауы шамамен 48 000 адамды негізгі табыс көзінен айырды, ал ішуге жарамды судың жетіспеуі жұқпалы аурулардың өршуіне әкеп соқты.
География
Қарақалпақстан қазіргі уақытта көбінесе шөлді аймақ және Арал теңізіне жақын, Батыс Өзбекстанда, Амударья бассейнінің ең төменгі бөлігінде орналасқан. Оның ауданы 164 900 км² құрайды.
Автономиялық мәртебе
Оның алдыңғысы, Қарақалпақ Автономиялы Кеңес Социалистік Республикасы, 1932 жылы Өзбек Совет Социалистік Республикасына қосылғанға дейін Кеңес Одағындағы автономиялы республика болды. Қарақалпақстан Республикасы 1990 жылы Өзбекстан тәуелсіздік алғаннан кейін де өзінің алдыңғысының ресми егемендігін сақтады. Қарақалпақстан өз істеріне қатысты шешімдер қабылдауда Өзбекстанмен бірге вето құқығына ие. Конституцияға сәйкес, Қарақалпақстан мен Өзбекстан арасындағы қарым-қатынас "шарттар мен келісімдер арқылы реттеледі", ал кез келген даулар "өзара келісіммен шешіледі". Өзбекстанның заң шығарушы органының бөліну туралы шешімге вето құқығымен байланысты, оның бөлінуге құқығы шектеулі. Өзбекстан Конституциясының XVII тарауындағы 74-бабында былай делінген: "Қарақалпақстан Республикасы Қарақалпақстан халқының жалпыұлттық референдумы негізінде Өзбекстан Республикасынан бөлініп шығуға құқылы". 2022 жылдың шілдесінде аймақта Қарақалпақстанның автономиясын жоятын конституциялық өзгерістерге қарсы ірі наразылықтар болды. Бұл ұсыныс наразылықтарға жауап ретінде кейіннен тоқтатылды.
Көшбасшылық
Республика басшысы – Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы немесе парламент (1991-1992 жылдар аралығында «Республика Президенті» деп аталған). Үкімет басшысы – Қарақалпақстан Министрлер Кеңесінің төрағасы. Конституцияға сәйкес, Олий Мәжліс Сенаты төрағаларының бірі Қарақалпақстан өкілі болып табылады.
Экономика
Арал теңізіндегі балық шаруашылығы өңір экономикасының негізгі тірегі болған. Қазіргі таңда мақта, күріш, шафран, алмұрт, жүзім, шабдалы және барлық түрлі қарбыздар оны қамтамасыз етеді. Аму-Дарья өзеніндегі ірі советтік электр стансасынан су электр қуаты алынады. Бұл жерде бұрын тығыз халық қоныстанған, мыңдаған жылдар бойы кең ауқымды суармалы егіншілікке негізделген шаруашылық дамыған. Хорезм дәуірінде аймақ зор күшке және гүлденуге жеткен. Дегенмен, ғасырлар бойы климаттың өзгеруі, сондай-ақ 20 ғасырдың соңында Арал теңізінің адам әрекетінен булануының үдеуі өңірде шөлге айналған бір картинаны қалыптастырды. Көне өзендер, көлдер, қамысты батпақтар, орман мен егістіктердегі оазистер құрғап, желмен келген тұз бен Арал теңізінің құрғаған арнасынан қалған тыңайтқыштар мен пестицидтердің қалдықтарынан уланып жатыр. Жазғы температуралар көтеріліп, қысқы температуралар төмендеді. Анемия, тыныс алу аурулары және басқа да денсаулық мәселелерінің таралу деңгейі күрт өсті.
Әкімшілік бөлімшелер
Қарақалпақстан автономиялық республикасы 16 ауданнан (төменде тізімделген) және бір аудандық деңгейдегі қаладан – Нукустан (картада 1-нөмір) тұрады. Бозатау ауданы 2019 жылдың қыркүйек айында Кегейлі және Шымбай аудандарының бір бөлігінен құрылды. Қарақалпақстанда 12 қала (Нөкіс, Маңғыт, Беруний, Халықабат, Қоңырат, Мойнақ, Тақиятас, Төрткөл, Хөжели, Шымбай, Шоманай, Бостан) және 26 қала типтес елді мекен бар.
Журналистика
Журналистер аймақта қысымға ұшырауы мүмкін, мысалы, Лола Каллиханова полициямен сұраққа алынып, қудаланды. Каллихановаға және басқа журналистерге жасалған осындай қарым-қатынас Журналистикадағы әйелдер коалициясы тарапынан айыпталып, сотқа шақырылды.
Радио
2009 жылы Нукуста Қарақалпақстанның алғашқы радиостанциясы ашылды. «Nukus FM» деп аталған станция 100.4 МГц жиілігінде хабар таратады.
Теледидар
Қарақалпақстан теледидары – Өзбекстанның телеарнасы, Қарақалпақстан автономиялық республикасына хабар таратуды жүзеге асырады. Арнада қарақалпақ, өзбек, қазақ және орыс тілдерінде хабарлар көрсетіледі.