Кіріспе

Француздық SOE агенті (1909-1962)

Анри Дерикорт (2 қыркүйек 1909 - 21 қараша 1962), кодты аттары Gilbert және Claude, 1943 және 1944 жылдары Ұлыбританияның құпия арнайы операциялар атқарушы ұйымының француз агенті болды. SOE-нің мақсаты – Ось державалары, әсіресе нацистік Германия басып алған елдерде тыңшылық, саботаж және барлау жұмыстарын жүргізу. SOE агенттері қарсылық топтарымен одақтасып, оларға қару-жарақ пен жабдықтармен қамтамасыз етті. Дерикорт Францияда "Фарьер" желісінің (немесе контурдың) ұйымдастырушысы (жетекшісі) болды. Дерикорттың SOE-дегі жұмысы – әуе қозғалысы офицері. Ол RAF ұшақтарына жасырын қону алаңдарын тауып, SOE агенттерін Англиядан Францияға жеткізу үшін ұшақтардың келуі мен кетуіне арналған қабылдауды ұйымдастырды. Дерикорт сонымен қатар пошташы болып қызмет етті, SOE агенттерінен хаттар мен хабарламаларды SOE-нің Лондондағы штаб-пәтеріне ұшақ ұшқыштарымен бірге жіберуге жинады. Ол бұл жұмыста өте сәтті болды және Франциядағы Prosper желісінің, SOE-нің ең ірі және маңызды желісінің көптеген агенттерімен байланысқа келді. 1943 жылдың жазында Prosper желісі немістермен жойылды, жүздеген Prosper желісінің серіктестері тұтқындалды және көптегендері, соның ішінде желі басшысы Фрэнсис Суттилл атылды. Дерикорттың SOE-дегі қызметі даулы болды және ол неміс агенті болған деп кеңінен сендіріледі. Ол Prosper желісін немістерге сатқан деп айыпталады. Соғыстан кейін ол сотқа тартылды, бірақ екіжақты агенттікке қатысқан деген айыптан ақталды. Кейбір авторлар Дерикорттың британдық нұсқаулар бойынша жұмыс істейтін үштік агент болғанын және көптеген SOE агенттерінің сатқындығы британдық барлау агенттігі MI6-ның немістерді одақтас күштердің Францияға шабуыл жасауы туралы жаңылыстыру үшін жасаған әрекеті болды деген теорияны алға тартты. М. Р. Д. Фут, SOE-нің ресми тарихшысы, Дерикортты неміс агенті деп санайды, бірақ Дерикорт үштік агент болған деген пікірді жоққа шығарды. Автор Роберт Маршаллдың айтуынша, 1937 және 1938 жылдары Парижде Дерикорт өмірінде маңызды болып табылатын екі адаммен танысып, достасты: британдық журналист Николас Бодингтон, кейіннен SOE-нің француз бөлімшесінің екінші офицері болды, және неміс полиция қызметкері Карл Бомельбург, неміс елшілігінде қызмет етті, кейіннен Париждегі SD басшысы болды. 1941 жылы 13 желтоқсанда Дерикорт жақында ажырасқан Жан Роза "Жанно" Гамерге үйленді. Ол "Жанноға адал болды, бірақ ешқашан сатқындық жасамады", Парижде болған кезінде Джулиенн Айснермен бірге болды. Кейіннен ол Айснерді SOE-де өзіне жұмысқа алды. Дерикорт "ақылды, өзін сенімді және әсіресе әйелдермен өте тартымды шармгер" ретінде танымал болды. Оның досы, ұшқыштардың бірі Хью Верити Дерикорттың "күнәсіз және менмен адам болғанын, кез келген адамды алдап шыға аламын деп ойлағанын, бірақ ол табиғатынан достарын арқасынан пышақпен ұрып өлтірмейтін адам екенін" айтты.

Екінші дүниежүзілік соғыс және ЭҮО

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Дерикорт Германиямен шекараға жақын орналасқан француз әскерлерін жабдықтау үшін азаматтық ұшақтарды ұштырды, кейін жаңа француз бомбалаушысын сынақтан өткізді. 1940 жылдың маусымында Франция капитуляциялағаннан кейін, ол қара нарықпен айналысты. Ол Бомельбургпен, қазіргі Париждегі СД басшысымен достығын жаңартты. 1941 жылдың шілдесінен бастап ол Германия басып алмаған Виши Франциясындағы әуе компаниясының ұшқышы болды. Ол сондай-ақ ақпарат көзі ретінде американдық барлау қызметкерлерімен байланысқа түсті. 1942 жылдың тамызында Вишидегі өміріне наразы болып, әйелін қалдырып, Дерикорт кемемен Ұлыбританияға жеткізілді. Ол МИ5 (Қауіпсіздік қызметі) тарапынан тексерілді, олар оның "сенімділігіне кепілдік бере алмайтынын" мәлімдеді. Осы алаңдаушылықтарға қарамастан, ол кейіннен МИ6 (Сыртқы барлау қызметі) қатарына қабылданды, ал 1942 жылдың қарашасында оның аты мен құжаттары Арнайы операциялар атқарушы ұйымына (SOE) жіберілді. Дерикорттың ескі досы, қазір SOE-нің француз бөлімінің бас штаб командирі Николас Бодингтон оның жұмысқа орналасуын ынтамен қолдады.

Әуе операциялары

SOE-нің құпия операциялары үшін ұшақтар мен ұшқыштарды өте тартыншақпен берген Корольдік әуе күштерімен қиындықтары болды. RAF көптеген сәтсіз миссияларға шағымданды. Дерикорттың ұшқыш тәжірибесі және Франция туралы білімі сыйлықтай сезілді. 1943 жылдың 22-23 қаңтары түні Дерикорт Орлеанға жақын Францияға "көрінбейтін" (ешкім күтпеген) парашютпен жіберілді. Ол Парижге жетіп, әйелімен қайта қосылды және, мүмкін, кездейсоқ болса да, Abwehr шпиондарын ұстаушы Хуго Блейхер тұратын үйдің жанындағы үйге көшті. Ескі досы Карл Бомельбургтің СД штабы 82-Фош даңғылында, жаяу арақашықтықта орналасқан. Дерикорт Парижге келгеннен кейін екеуі көп ұзамай кездесті. Дерикорт өзінің нақты атымен ашық өмір сүрді, себебі псевдонимді пайдалану үшін тым жақсы таныс екенін айтты. Дерикорт көп ұзамай өзінің Farrier тобын құрды, оған Айснер курьер ретінде және тағы бір ескі досы, ұшқыш Реми Клемент көмекші ретінде кірді. Ол Фрэнсис Саттилл басқарған Prosper желісінен радиооператор Джек Агазарианға сүйенді. Андре Боррель Айснерге курьерлік міндеттерде көмектесті. Курьер Лиз де Байсак арқылы Дерикорт Францияның Атлант мұхиты жағалауындағы ірі SOE Ғылымгерлер желісімен де байланыс орнатты, оған агенттерді жылжытуға да оның қызметі қажет болды. Дерикорт бірнеше желіге қызмет көрсеткендіктен, осы кең байланыстарды түсінуге болады, бірақ ол SOE-нің қауіпсіздік үшін желілердің бір-бірінен тәуелсіз болуы керек, желілер арасында және тіпті бір желінің мүшелері арасында мүмкіндігінше аз байланыс болуы керек деген қағидасын бұзды. Дерикорттың алғашқы әуе операциясы 1943 жылдың 17-18 наурызы түнінде болды, ол Пуатьеге жақын жерге қонған екі Westland Lysander ұшағымен кездесті, олар төрт SOE агентін жеткізіп, тағы төртеуін Англияға қайтару үшін отырғызды. Операция сәтті аяқталды және оның сәттілігі жалғасты. Келесі он бір айда ол 17 әуе операциясын қадағалады, онда 22 ұшақ алтыдан астам түрлі құпия әуежайға қонды, 43 SOE агентін Францияға жеткізіп, 67-сін Англияға қайтарды. Әуе операциялары SOE-нің Лондондағы штаб-пәтері мен Франциядағы агенттері арасындағы байланыс құралы болды. Дерикорт – агенттерден хаттар мен есептерді жинап, Англияға алып баратын ұшақтардың ұшқыштарына тапсыратын "хатшы". Сымсыз хабарламалардың барлығы кодталған болса, осы хаттар мен есептердің көпшілігі ашық тілмен жазылған, бірақ адамдар мен орындар үшін кодтық есімдер қолданылуы керек еді.

Күдіктер

Франциядағы SOE агенттерінің Дерикурды алғаш рет сынауы 1943 жылғы маусымда болды, сол кезде Джек Агазарян Лондонда Дерикурдың қауіпсіздігінде кемшіліктер бар деп шағымданды. Шілде айында бірнеше агенттер "Гилберт" туралы шағым түсірді, бірақ сымсыз хабарламалардың лаконикалық тілінде олар Дерикурды, "Гилберт" кодолық атымен немесе "Проспер" желісінің басшысы Фрэнсис Суттиллдің орынбасары Гилберт Норманды айта ма екені белгісіз болды. 1943 жылғы жазда немістер "Проспер" желісін жойды. Суттилл, Норман және "Проспер" желісінің көптеген басқа мүшелері мен байланысты адамдары тұтқындалды. Фрэнсис Суттиллдің ұлы шамамен 180 SOE агенті мен француздық байланысты адамдары тұтқындалғанын айтты, олардың шамамен 80-і, соның ішінде Суттилл мен Норман, қаза тапты немесе концлагерлерде қайтыс болды. Көптеген адамдардың құпия қатысуын ескерсек, бұл тізім толық емес. SOE "Проспердің" тағдыры туралы бірден хабардар болған жоқ, себебі немістер тұтқынға алынған SOE сымсыз байланыс құралын Лондонға жалған ақпарат жіберу үшін пайдаланды. Дерикур қашып жүріп, Францияға ұшақтардың қонуын ұйымдастыруын жалғастырды. 1943 жылғы қазан айында тәжірибелі қарсыласы Анри Фрагер Дерикурдың неміс агенті екенін SOE-ге хабарлау мақсатымен Дерикур ұйымдастырған рейсте Лондонға ұшты. SOE-нің жоғары лауазымды қызметкерлері және француз бөлімінің басшысы Морис Бакмастер бұл хабарламаларға сенуден бас тартты, ал Дерикур 1944 жылғы ақпанға дейін Франциядағы жұмысын жалғастырды, содан кейін Лондонға қайтарылды. Жүргізілген тергеу нәтижесіз болды, бірақ оған Францияға оралуға рұқсат берілмеді. Кейінірек Бакмастер Дерикурдың "біздің жігіттерімізді ешқашан алдамағанын және SOE-нің кез келген мүшесінен гөрі операцияларды аяқтау бойынша ең жақсы көрсеткішке ие екенін" айтты. 1947 жылғы қаңтарда Аткинс Париждегі жоғары дәрежелі неміс барлау офицері және 84-авеню Фоштағы SD бөлімшесінің командирі болған Sturmbannführer Ханс Йозеф Кифферді табады. Ол оны Германиядағы түрмеде сұраққа алды. Ол одан SOE агенттері арасында сатқын бар ма деп сұрады. Киффер: "Сіздің өзіңіз білесіз, Гилберт болды. Ол Бомельбургтің агенты еді, шын мәнінде ол тек агент емес, ол көптен бері таныс дос еді. Оның BOE 48 символы болды, Бомельбургтің 48-ші агенты". Ол "Гилберт" пен "BOE-48" туралы ақпарат сұрады. Киффер: "Әрине, сіз білесіз. Ол – Анри Дерикур".

Сот

1946 жылғы 22 қарашада Дерикорт Парижде француз полициясымен тұтқындалды, ал 26 қарашада оған "Дұшпанмен байланыс" айыбы тағылды және "Дерикорттың сатқындығының салдарына анықтама беру" үшін қосымша тергеу жүргізуге рұқсат берілді. Дерикорттың 1948 жылғы маусымда Парижде сотталған кезде, Аткиннің Дерикортты неміс агенті ретінде анықтаған негізгі көзі Йозеф Киффер соғыс қылмыстары үшін өлім жазасына кесілді. Оның тағы бір көзі, доктор Гетц, бұрынғы мәлімдемесінен бас тартып, агент БОЕ 48-нің Дерикорт екенін білмейтінін айтты. Жазушы Сара Хелмнің сөздерімен айтқанда, "Ең таңғажайып нәрсе" – сотта Дерикортқа қарсы куәлік беру үшін SOE өкілі болған жоқ. Керісінше, SOE-нің француз бөліміндегі бұрынғы орынбасары және Дерикорттың жақын досы Николас Бодингтон, Дерикорттың немістермен байланыстарын білгенін және мақұлдағанын мәлімдеді, сондай-ақ "Мен Дерикортқа толық сенім артып, оның немістермен байланысын сақтауын ұсынғанмын" деді. Бодингтонның куәлігінен кейін Дерикорт тез ақталды. Вера Аткинс және басқа SOE агенттері бұған ашуланып, Бодингтонды "жалған куәлік берген" деп айыптады.

Құрлық теориясы

Британдық сыртқы саясат шеңберінде SOE-нің болуына ешқашан ынта жоқ еді, оны террористік ұйым деп қарастырды. Кейін тарихшы Джон Киган «СОЕ Британияның абыройын түсірді» деді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін MI6 «соғыс кезіндегі ыңғайсыз қарсыласын мүмкіндігінше тезірек жоюға тырысты, ал Сыртқы істер министрлігі тыныш дипломатияға көп бөгет қойған ұйымның таратылуын көріп қуанды». Осы күш-жігерге қарамастан, SOE көптеген авторлар мен кино режиссерлердің назарын өзіне тартты. Жазушы Жан Овертон Фуллер 1950-ші жылдардың басында Дерикортты тауып шықты, ол оған SOE агенттерінің хаттарының көшірмелерін немістерге тапсырғанын, бірақ басқа британдық агенттіктің нұсқауымен әрекет еткенін айтты. Содан кейін MI6 Дерикортты SOE-ге сіңіріп, оның бәсекелесін бақылауға алды деген болжамдар пайда болды. Кейін бұл болжам кеңейіп, MI6 Дерикортты Германияны одақтастардың Францияға шабуыл жасау жоспарлары туралы жаңылыстыру үшін пайдаланды деген сенімге жетті. Кейбір авторлардың айтуынша, британ үкіметі SOE агенттеріне 1943 жылдың қыркүйегінде Францияға одақтастардың шабуылына дайындалуды тапсырды (бірақ шабуыл 1944 жылдың маусымына дейін болған жоқ), ал кейбір SOE агенттері немістерге түсетінін білді. Сұраққа жауап беру кезінде тұтқынға алынған агенттердің кейбіреуі немістерге 1943 жылы шабуыл болатынына сенедінін айтты. Бұл алдаудың мақсаты – Ұлыбритания құлдыраудың алдында деп қорқып, Кеңес Одағымен күресу үшін шығыс майданға жіберудің орнына, немістерді Францияда басып кіруден қорғану үшін күштерін сақтап қалуға көндіру болды. Дерикорттың міндеті – SOE агенттерінің басып кірудің жақын екенін білдіретін хат-хабарларын көшіріп, немістерге беру еді. Ол агенттер туралы жеке ақпаратты да берді. SOE-ні MI6 қасақана сатты деген теория кеңінен сынға ұшырады. SOE-нің ресми тарихшысы М.Р.Д. Фут: «Егер сіз мұны қабылдасаңыз, кез келген нәрсеге сене аласыз» деді. Ұсталған және қаза болған SOE агенті Фрэнсис Суттиллдің ұлы да MI6-ның дезинформациялық науқанында SOE агенттері құрбан болды деген теорияны жоққа шығарды. Алайда, 2020 жылы жазған Роберт Маршалл мен Патрик Марнхэм сияқты авторлар керісін айтады: Франциядағы «Проспер» желісінің SOE агенттері британдық барлау қызметінің алдау жоспарының бір бөлігі ретінде құрбан болды.

Соғыстан кейінгі іс-шаралар

Ақталғанына қарамастан, Дерикорттың беделі түгелдей құлдырады және ол ұшқыш мамандығына қайта оралғанға дейін қиын жағдайдан өтті. 1950 жылдары ол Aigle Azur, Air Liban және SAGETA (Société Auxiliaire de Gérance et d'Exploitation Transport Aeriens) компанияларында жұмыс істеді. Кейіннен ол Индоқытайда есірткі тасымалымен айналысты. Air Laos мемлекеттік әуе компаниясының ресми қызметкері болып жұмыс істейтін Дерикорт, Air Laos Commerciale үшін екі қозғалтқышты Beech 18 (C 45) ұшағымен ұшты, бұл компания көбінесе "Air Opium" деп аталды. Есірткі саудасын Корсика мафиясынан Бонавентур "Рок" Франциски ұйымдастырған. Шикі опиум жүктері Солтүстік Лаостағы топырақ жолақтарынан жиналып, Оңтүстік Вьетнам, Камбоджа және Таиланд шығанағындағы түсіру орындарына тасымалданды, содан кейін Марсельдегі "Француздық байланыс" героин саудасына жіберілді.

Өлім

1962 жылы 21 қарашада Дерикорт Лаостың Вьентьян қаласынан Саябуриге алтын және төрт жолаушысымен ұшып кетті, бірақ ұшақ отын жетіспеуі салдарынан қону алаңына жетпей құлап түсті. Ешкім тірі қалған жоқ. Оның денесі табылған жоқ.