Кіріспе

Авиациялық навигациялық жүйе. Өте жоғары жиілікті жан-жақты радиолокациялық станция (VOR) – ұшақтар үшін қысқа қашықтықтағы радио навигациялық жүйе. Қабылдағыш құрылғысы бар ұшаққа, жерде орналасқан радиомаяктар желісінен берілетін радиосигналдарды қабылдау арқылы өз орнын анықтауға және бағытын сақтауға мүмкіндік береді. Ол 108,00–117,95 МГц жиілік диапазонындағы өте жоғары жиілікті (VHF) жолағындағы жиіліктерді пайдаланады. 1937 жылы АҚШ-та жасалған және 1946 жылы қолданысқа енгізілген VOR, ХХІ ғасырдың басында GPS сияқты спутниктік навигациялық жүйелермен алмастырылғанға дейін әлемдегі стандартты әуе навигациялық жүйесі болды. Осы себепті VOR станциялары біртіндеп тоқтатылуда. 2000 жылы әлем бойынша шамамен 3000 VOR станциясы жұмыс істеді, оның ішінде 1033-і АҚШ-та болды. Бірақ 2013 жылға қарай АҚШ-тағы станциялардың саны 967-ге дейін азайды. АҚШ өзінің VOR станцияларының шамамен жартысын және басқа да ескі навигациялық құралдарды өнімділікке негізделген навигацияға көшу аясында тоқтатуда, сонымен бірге GPS-тің қосымша құралы ретінде VOR станцияларының «Минималды операциялық желісін» сақтап қалады. 2015 жылы Ұлыбритания 2020 жылға қарай станциялар санын 44-тен 19-ға дейін азайтуды жоспарлады.

Тарих

Бұрынғы Visual Aural Radio Range (VAR) жүйелерінен дамытылған VOR, ұшқышқа станцияға және одан 360 бағытта таңдау мүмкіндігін беретін жүйе ретінде жобаланған. 1950 жылдары механикалық айналмалы антенналары бар вакуумдық түтіктермен жұмыс істейтін таратушылар кеңінен орнатылды, ал 1960 жылдардың басында олар толықтай жартылай өткішгіш құрылғылармен ауыстырыла бастады. Олар 1960 жылдары ескі радиомаяк және төрт бағытты (төмен/орта жиілік диапазоны) жүйесінен орын алып, басты радио навигациялық жүйеге айналды. Кейбір ескі радиостанциялар төрт бағыттық мүмкіндіктері алынып тасталған төмен немесе орта жиілікті радиомаяктар (NDB) ретінде сақталды. VOR станцияларын байланыстыратын, АҚШ-та 18000 футтан төмен (5486 м) биіктікте "Виктор әуе жолдары" және 18000 футтан жоғары биіктікте "жеттік бағыттары" деп аталатын әлемдік "әуе магистральдарының" желісі құрылды. Ұшақ VOR қабылдағышындағы кезекті станцияларды таңдап, станциядан станцияға белгілі бір маршрутты ұша алады, содан кейін қажетті бағытты радиомагниттік индикаторда ұстайды немесе бағыт ауытқу индикаторына (CDI) немесе көлденең жағдай индикаторына (HSI, VOR индикаторының жетілдірілген нұсқасы) орнатып, дисплейдегі бағыт көрсеткішін ортаға келтіріп ұстайды. 2005 жылдан бастап технологияның жетістіктеріне байланысты көптеген әуежайлар VOR және NDB процедураларын RNAV (GNSS) процедураларымен алмастыруда; алайда, қабылдағыштарды және деректерді жаңарту құны әлі де жоғары болғандықтан, көптеген шағын жалпы авиациялық ұшақтар негізгі навигация немесе процедуралар үшін сертификатталған GNSS жабдықтарымен жабдықталмаған.

VOR, ауа жолдары және жолдағы құрылым

VOR және ескі NDB станциялары дәстүрлі түрде әуе жолдарындағы қиылыс нүктелері ретінде қолданылып келді. Әдеттегі әуе жолы бір станциядан екіншісіне түзу сызықтармен жалғасады. Коммерциялық ұшақта ұшқанда, бақылаушы ұшақтың көбінесе түзу бағытта ұшатынын, кейде жаңа бағытқа бұрылатынын байқайды. Бұл бұрылыстар әдетте ұшақ VOR станциясының үстінен өтетін кезде немесе бір немесе бірнеше VOR станцияларымен анықталған әуедегі қиылыс нүктесінде жасалады. Навигациялық бағытталғыш нүктелерді әртүрлі VOR станцияларынан шығатын екі радиалдың қиылыс нүктесімен немесе VOR радиалы мен DME қашықтығы арқылы анықтауға болады. Бұл RNAV-тың негізгі түрі болып табылады және VOR станцияларынан алыс орналасқан нүктелерге навигация жасауға мүмкіндік береді. RNAV жүйелері, әсіресе GPS-ке негізделгендері, кеңінен таралғандықтан, көбірек әуе жолдары осындай нүктелермен анықталып, кейбір қымбат құрылғылық VOR станцияларының қажеттілігі азайды. Көптеген елдерде төменгі және жоғары биіктіктегі екі бөлек әуе жолы жүйесі бар: төменгі әуе жолдары (АҚШ-та Виктор әуе жолдары деп аталады) және жоғарғы әуе жолдары (АҚШ-та Джет бағыттары деп аталады). Аспаптық ұшуға (IFR) жабдықталған көптеген ұшақтарда кем дегенде екі VOR қабылдағышы болады. Бірінші қабылдағыштың жұмысын қамтамасыз етуден басқа, екінші қабылдағыш ұшқышқа бір VOR станциясына немесе одан бір радиалды оңай бағыттауға мүмкіндік береді, сонымен қатар екінші қабылдағышты бақылап, басқа VOR станциясынан белгілі бір радиалды қашан кесіп өтетінін анықтауға болады, бұл ұшақтың сол сәттегі нақты орнын анықтауға және қажет болған жағдайда жаңа радиалға ауысуға мүмкіндік береді.

Болашақ

2008 жылдан бастап, ғарышқа негізделген жаһандық навигациялық спутниктік жүйелер (GNSS), мысалы, Жаһандық орналасу жүйесі (GPS), VOR және басқа да жердегі жүйелерді көбірек алмастыруда. 2016 жылы ГНСС Австралияда IFR рейсімен ұшатын ұшақтардың навигациялық қажеттіліктері үшін басты жүйе ретінде міндеттелді. 2020 жылға қарай АҚШ-тағы 967 VOR станциясының шамамен жартысы тоқтатылып, жер бетінен 5000 футтан жоғары биіктікте ұшатын барлық ұшақтарды қамту үшін «Минималды операциялық желі» сақталады. Тоқтатылатын станциялардың көп бөлігі Роки тауларының шығысында орналасқан, онда олардың қамту аймақтары үстімізде. 2016 жылдың 27 шілдесінде 2025 жылға дейін тоқтатылатын станцияларды нақты көрсететін ресми мәлімдеме жарияланды. Бірінші кезеңде (2016–2020) барлығы 74 станция, ал екінші кезеңде (2021–2025) тағы 234 станция тоқтатылады. Ұлыбританияда 19 VOR хабар таратушы кем дегенде 2020 жылға дейін жұмыс істеуі тиіс. Кранфилд және Дин-Кросс станциялары 2014 жылы тоқтатылды, ал қалған 25 станция 2015 және 2020 жылдар аралығында бағаланады. Австралияда және басқа да елдерде де осыған ұқсас жұмыстар жүргізілуде. Ұлыбритания мен АҚШ-та VOR станциялары тоқтатылғаннан кейін де DME хабар таратушыларын жақын арада сақтау жоспарлануда.

VOR радиалдарын ұстап алу

Станциядан радиалды немесе станцияға бағытты ұстап алу үшін көптеген әдістер бар. Ең көп қолданылатын әдіс T I T P I T аббревиатурасын қамтиды. Осы қадамдардың әрқайсысы ұшақтың дұрыс бағытта бағытталғанын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Біріншісі, қажетті VOR жиілігін навигациялық радиоға қосу, екіншісі және ең маңыздысы, секциялық картамен естілген Морзе кодын тексеру арқылы дұрыс VOR станциясын анықтау. Үшіншіден, VOR OBS түймешігін станцияның қажетті радиалға (FROM) немесе бағытына (TO) бұраңыз. Төртіншіден, ұшақтың бағыт көрсеткіші VOR-да орнатылған радиалды немесе бағытты көрсеткенше бұрыңыз. Бесінші қадам – инеге қарай ұшу. Егер ине сол жаққа бұрылса, солға 30–45° бұрылыңыз, ал керісінше болса, оңға бұрылыңыз. Соңғы қадам – VOR инесі ортаға келгеннен кейін, ұшақтың бағытын радиалды немесе бағытты ұшып келген радиалды немесе бағытты ұстау үшін кері бұру. Егер жел болса, VOR инесін ортада ұстап тұру үшін жел түзету бұрышы қажет болады. VOR радиалды ұстап алудың тағы бір әдісі бар, ол HSI (Горизонтальді жағдай көрсеткіші) жұмысына жақын. Алғашқы үш қадам жоғарыда айтылғандай: қосу, анықтау және бұру. Осы сәтте VOR инесі солға немесе оңға бұрылуы керек. VOR көрсеткішіне қарап, инемен бір жақтағы сандар инеді ортаға қайтару үшін қажетті бағыттарды көрсетеді. Ұшақтың бағытын сол кезде көлеңкеленген бағыттардың бірімен сәйкестендіру керек. Дұрыс орындалса, бұл әдіс кері сезінуге әкелмейді. Бұл әдісті қолдану HSI қалай жұмыс істейтінін жылдам түсінуге көмектеседі, өйткені HSI біздің ойша жасауға тырысқанымызды визуалды түрде көрсетеді. Тіркелген диаграммада ұшақ VOR-дан 315° бағытта 180° бағытта ұшуда. OBS түймешігін 360° бұрағаннан кейін ине оңға бұрылады. Ине 360 мен 090 арасындағы сандарды көлеңкелейді. Егер ұшақ осы аралықтағы кез келген бағытқа бұрылса, ол радиалды ұстап алады. Ине оңға бұрылса да, көлеңкеленген аймаққа кірудің ең қысқа жолы солға бұрылу болып табылады.