Кіріспе

Төрт түрлі элементтің символикалық орналасуы. Тетраморф – төрт түрлі элементтің символикалық орналасуы немесе бірлікте біріккен төрт өзгеше элементтердің жиынтығы. Бұл термин грек тіліндегі "төрт" деген мағынаны білдіретін "тетра" және "пішін" деген мағынаны білдіретін "морф" сөздерінен алынған. Христиан өнерінде тетраморф – төрт Евангелисттің символдарының бірігуі, олар Езекиел кітабындағы төрт тірі жаратылыстан шыққан және бір тұлға немесе көбінесе төрт тұлғадан тұратын топ ретінде бейнеленеді. Әдетте қанаттары бар бейнеленген төрт Евангелисттің әрқайсысы осы тірі жаратылыстардың бірімен байланысты. Ең көп таралған байланыс, бірақ бастапқысы немесе жалғыз емес: Марк – патша, арыстан; Лука – қарапайым қызметші, өгіз; Матай – періште; және Иоанн – бүркіт. Христиан өнері мен иконографиясында Евангелист портреттері көбінесе тетраморфтармен немесе оларды бейнелеу үшін қолданылатын символдармен бірге келеді. Евангелисттерді адам түрінде бейнелейтін портреттерге көбінесе олардың символдық жаратылыстары қосады, ал Ұлылықтағы Христос көбінесе төрт символмен оралаған болады. Бұл сөз грек тілінде "төрт пішін" немесе "формалар" дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде әрбір символ жеке түрде тетраморф деп, ал топ "тетраморфтар" деп аталуы мүмкін, бірақ әдетте барлық төртеуі де болған кезде ғана қолданылады. Тетраморфтар ерте ортағасырлық өнерде, әсіресе, нұсқаулық Евангелие кітаптарында кең таралған, бірақ олар діни өнерде бүгінгі күнге дейін де жиі кездеседі.

Шығу тегі

Ежелгі египеттіктер, ассириялықтар және гректер бастапқыда бір символда әртүрлі элементтердің бірігуін бейнелейтін суреттерді қолданды. Египет пен Вавилоннан табылған сфинкс денесі арыстанның, ал басы адамның басынан бейнеленген, грек мифологиясындағы гарпиялар құс сияқты адам әйелдерді көрсеткен.

Христиандықта бейнелеу және символика

Тетраморфтың жануарлар түрінде пайда болған тіршілік иелері көбінесе қанатты тұлғалар ретінде бейнеленеді. Қанат – құдайлықтың ежелгі символы, ол Евангелистердің құдайлығын, Мәсіхтің құдайлық табиғатын және христиандық құтқарылу үшін қажетті жақсы қасиеттерді көрсетеді. Әсіресе, Марк әулиесінің бейнеленуіне қатысты, қанаттар оны арыстанмен байланыстырылатын Иероним әулиесінің суреттерінен ерекшелейді. Мәсіхтің кемелді адам денесі бастапқыда қанатты адам ретінде бейнеленген, ал кейін Мәсіхтің адамгершілігін символдау үшін Матайға бейімделген. Тетраморфтар контекстінде қанатты адам Мәсіхтің адамгершілігі мен ақыл-ойының, сондай-ақ Матайдың Мәсіхтің денеге кіруі туралы айтуын көрсетеді. Марк әулиесінің арыстаны батылдықты, қайта тірілуді және патшалық билікті білдіреді, бұл Марк ішіндегі Мәсіхтің патша ретіндегі тақырыбымен үйлеседі. Ол сондай-ақ Мәсіхтің патшалық тегіне сілтеме ретінде Яһуда арыстаны ретінде түсіндіріледі. Евангелистер алғашқыда адам түрінде бейнеленген, олардың әрқайсысының қолында Евангелияны көрсететін кітап немесе том болған. V ғасырға қарай, Евангелистердің бейнелері тиісінше тетраморфтарға айналды. Мәсіхті қоршаған жаратылыстар бейнеленген суреттерде қанатты адам мен бүркіт көбінесе Мәсіхтің екі жағында, ал арыстан мен өгіз оның аяқтарының астында орналасқан, адам Мәсіхтің оң жағында, бүркітке басымдық беріп, ал арыстан өгіздің сол жағында бейнеленген. Бұл орналасу ортағасырлық әлемнің иерархиялық құрылымын көрсетеді.

Сәулет

Архитектурада тетраморфты қолдану христиан шіркеулерін безендіруде ең көп кездеседі. Ортағасырлық шіркеулерде Евангелистердің символдары әдетте батысқа қараған порталдардың үстінде және шығыс апсидада, әсіресе Соңғы Сот сахналарында таққа отырған Мәсіхтің бейнесінің айналасында табылады. Мәсіхтің даңқындағы осы бейнесі көбінесе тетраморфтың жаратылыстарымен қоршалған мандорладағы Мәсіх Пантократорды көрсетеді және әдетте апсиданың ішіндегі шар тәрізді төбеде мозаика немесе фреска түрінде кездеседі. Санта-Пудженциана және Санта-Мария-ин-Трастевере сияқты көне Рим шіркеулеріндегі мозаикалар көбінесе төрт жаратылысты дөңгелек емес, түзу сызықта бейнелейді. Ортағасырлық шіркеулерде батыс фасадтарында, шығыс апсида терезелерінің сыртында немесе апсида қабырғаларының үстіндегі ірі мүсіндер ретінде Евангелистердің рельефтік символдары да кездеседі. Евангелистер мен тетраморфтар Отон қолжазбаларында кеңінен қолданылды, себебі Евангелие кітаптары, перикоптар және Апокалипсис ең танымал болды. Олар Византиялық көркемдік стильді еліктесе де, Каролингтердің жарықтандырулары ерте христиандық стилін жаңғыртып, кельт немесе аралдық өнерден гөрі әлдеқайда күрделі болды. Көптеген жарықтандырылған қолжазбалардағы портреттерде Евангелист әдетте бір бетті толыққанды алып тұрады. Көптеген Кейінгі Антикалық портреттерде әрбір тұлға тік тұрған күйде бейнеленгенімен, Евангелистер көбінесе жазу үстелінде отырған немесе кітап немесе парқшамен суреттелген, бұл Евангелиеге сілтеме жасайды. Тетраморфтардың символдары орта ғасырларда, романдық кезеңге дейін кеңінен таралды, содан кейін олар сұраныстан шығып, Евангелистердің адам бейнесіндегі суреттері көбірек таралды. Дегенмен, тетраморфтар қолданыла берді және Ренессанс өнерінде, тіпті заманауи өнерде де кездеседі. 20-ғасырдың көрнекті мысалы – Ковентри соборында ілінген Грэм Сазерлендтің алып кескіні.

Басқа суреттер

Көптеген таро палубаларының, оның ішінде Марсель тароты мен Райдер Уэйт таротының Әлем картасында төрт тірі жандардың тетраморфы бейнеленген. Осы бейне кейбір ислам өнерінде де кездеседі.