Кіріспе

Музыкалық аспаптың түрі, байланысты аспап.

Шыны гармоника, сондай-ақ шыны гармоника, шыны гармоний, ыдыс мүжіл, гидрокристаллофон немесе жай ғана гармоника немесе гармоника (ἁρμονία, harmonia – грек тілінде «гармония» деген сөзден шыққан), – үйкеліс арқылы музыкалық дыбыстарды шығару үшін өлшемдері бойынша реттелген шыны ыдыстар немесе келіштерден тұратын музыкалық аспаптың түрі (осы типтегі аспаптар үйкелістік идиофондар деп аталады). Оны 1761 жылы Бенджамин Франклин ойлап тапты.

Шыны гармониканың атаулары

"Шыны гармоника" атауы (сонымен қатар "шыны армоника", "glassharmonica"; harmonica de verre, harmonica de Franklin, armonica de verre, немесе француз тілінде тек "гармоника"; Glasharmonika неміс тілінде; гармоника голланд тілінде) қазіргі уақытта шыны немесе кристалдан жасалған тостағандарды немесе ыдыстарды үйкелеу арқылы ойналатын кез келген аспапты білдіреді. Шарап тостағандарынан (әдетте сумен реттелген) тұратын балама аспап ағылшын тілінде "музыкалық шынылар" немесе "шыны гарп" деп аталады. Бенджамин Франклин 1761 жылы аспаптың механикалық нұсқасын ойлап тапқанда, оны итальян тіліндегі "armonia" сөзінен шыққан "армоника" деп атады, ол "үйлесім" дегенді білдіреді. Ал, қазіргі кезде "гармоника" деп аталатын, бұған ешқандай қатысы жоқ, еркін тілшелі жел аспабы – aeolina, 1821 жылы, алпыс жылдан кейін ғана ойлап табылды. "Гидродактилопсихихармоника" деген сөз де тіркесілген, ол грек түбірлерінен құралған және "суға батырылған саусақтармен жанға музыка сыйлайтын гармоника" (су үшін "гидро", саусақ үшін "дактил", жан үшін "психе") дегенді білдіреді. "Оксфорд музыкалық анықтамалығында" бұл сөздің "кез келген музыкалық аспапқа қатысты грек тіліндегі ең ұзын тіркес" екені айтылған, себебі 1932 жылы "Таймс" газетіне жазған хатында бір оқырман жастығында осы аспапты гидродактилопсихихармоника деп атап ойнағанын естігенін мәлімдеген. Париж музыка мұражайында гидродактилопсихихармоника экспонат ретінде қойылған.

Алдынғылар

Оның дыбыс шығаратын бөлігі шыныдан жасалғандықтан, шыны гармоника кристаллофонның бір түрі болып табылады. Тоналдылық үшін шарап тостағанның жиегіне ылғал саусақты сүрту құбылысы Ренессанс дәуірінен бастап құжатталған; Галилей бұл құбылысты (өзінің "Екі жаңа ғылымында") Афанасий Кирхер сияқты қарастырды. Ирландиялық музыкант Ричард Покрих шыны ыдыстардан жасалған аспапты (шыны гарп) бірінші болып саусақтарымен жиекте сыпырып ойнаған адам ретінде танылады. 1740 жылдары бастап ол Лондонда әртүрлі мөлшерде су толтырылған тік тостақандарда өнер көрсетті. Оның мансабы бөлмесінде болған өрт салдарынан тоқтатылды, ол осы өртте қаза танып, құралдарын жойды. Бенджамин Франклиннің досы және Корольдік қоғамның мүшесі Эдвард Делавал Покрихтің тәжірибелерін дамытып, жақсырақ күйленген және ойнауға ыңғайлырақ көзілдірік жиынтығын жасады. Сол онжылдықта Кристоф Виллибальд Глюк та Англияда осыған ұқсас аспапта ойнап, көпшіліктің назарын аударды. 1760 жылғы сәуірде ақын Томас Грей Кембридждегі Пемброк колледжінің магистрі Джеймс Браунға Делавалдың өнері туралы былай деп жазды: "Мен білетін ешқандай аспаптың мұндай аспандық дыбысы жоқ. Ол қораптағы періште сияқты еді".

Музыкалық шығармалар

Композиторлар, оның ішінде Ж. Г. Науман, Падре Мартини, Иоганн Адольф Хассе, Балдассаре Галуппи, Николо Джоммелли және тағы 100-ден астам автор шыны гармоника үшін шығармалар жазды; кейбір туындылар дәстүрлі аспаптарға жасалған транскрипциялар арқылы репертуарда сақталған. Еуропалық монархтар осы аспапта ойнауға құмар болған, тіпті Мария Антуанетта бала кезінде Франц Антон Месмерден сабақ алған. Вольфганг Амадей Моцарт 1791 жылы шыны гармоника үшін K. 617 және K.356 (K.617a) шығармаларын жазды. Ол сондай-ақ бастапқыда «Лучия ди Ламмермур» (1835) операсындағы қаһарманның «есінен адасқан көрінісіне» сүйемелдеу ретінде осы аспапты қарастырған, бірақ премьера алдында продюсерлер оны екі флейтаға ауыстыруды талап еткен. Камиль Сен-Санс 1886 жылғы «Жануарлар карнавалында» (7 және 14-ші бөлімдерде) осы аспапты пайдаланған. Рихард Штраус 1917 жылғы «Көлеңкесіз әйел» шығармасында осы аспапты қолданды, сондай-ақ Гийом Коннессон да. 1997 жылы американдық композитор Эллиот Голдентальдың «Отелло» балетіне жазылған музыка шыны гармоникамен басталып, осы аспаппен аяқталады. Балет Сан-Франциско балеті, Американдық балет театры, Джоффри балеті және Еуропа бойынша гастрольдік сапарларда, соның ішінде Опера Гарньеде Деннис Джеймс өзінің тарихи көшірмесімен өнер көрсетті. Джозеф Швантнердің «Мәңгіліктің соңғы үні» симфониялық поэмасы, 1979 жылы Музыка саласындағы Пулитцер сыйлығына ие болды, шығарманың маңызды тұстарында оркестрдің көптеген мүшелері орындаған жекелеген шарап стакандарын пайдаланды. Джордж Бенджаминнің 2012 жылы Экс-ан-Прованс фестивалінде тұңғыш рет қойылған «Теріге жазылған» операсында шыны гармоника үшін маңызды және күрделі партия қарастырылған.

Музыкалық емес мәдени шығармалар

Иоганн Август Апельдің "Der Geisterruf" атты қысқа әңгімесі, "Gespensterbuch" (1811 жылғы 3-том) кітабынан, шыны гармоникалардың құпиялы, әлемнен тыс сапасына тоқталады. Андрей Хржановскийдің 1968 жылы түсірілген "Стеклянная гармоника" атты қысқаметражды анимациялық фильмі осы аталған "Стеклянная гармоника" аспабына арналған және оны көрсетеді. Бұл фильм Совет анимациялық фильмдерінің арасында цензураға ілігіп, тыйым салынған жалғыз туынды болғандықтан ерекше көзге түседі.

Қауіптер

Ал аспаптың танымалдылығы XVIII ғасырдан көп ұзаққа созылмады. Мүмкін, бұл басқа аспаптардың шуына көмескіленіп қалуы үшін дыбысын күшейте алмауынан болған шығар. Кейбір адамдар бұл аспапты ойнау музыканттар мен тыңдаушыларды ақылдан шығарады деген қамық сөздерге байланысты болды дейді. Бұл сенімнің қаншалықты кең тарағаны болжамға келтіруге лайық; осы аңыздың көптеп келтірілетін мысалдары неміс тілінде, егер Венамен шектелмесе. Шыны гармоникасын ойнаудың салдары туралы бір мысалды неміс музыкологы Иоганн Фридрих Рохлиц «Allgemeine musikalische Zeitung» журналында атап өткен: флейта мен клавесин ойнаған Марианна Дэвис – және Франклинмен туысқан деп есептелетін жас әйел – гармониканы ойнауды жетік меңгеріп, көпшілік алдында өнер көрсетуге жетті. Көп жылдар бойы әйгілі әнші әпкесімен дуэтте гастрольдік сапарларда болғаннан кейін, ол аспаптың қайғылы үніне байланысты меланхолияға шалдыққан делінеді. Дегенмен, Франклин сияқты көптеген адамдар ұзақ өмір сүрді. Бір кезде гармоникаға үлкен қызығушылық болды, бірақ көптеген модалар сияқты, гармоникаға деген сұраныс та ақырында басылды. Дыбыс шығару механизмі қазіргі заманғы скрипка, домбыра, латульді, ағаштан жасалған және соқпалы аспаптар ойналатын үлкен залдарды толтыруға жеткілікті қуат бере алмаған болуы мүмкін. Аспаптың шыныдан жасалғаны және оңай сынуы да жағдайды уақытша нашарлатқан шығар. Эйш жасаған тарихи көшірмелерде 18-ші ғасырда жасалған, қорғасынды калийдің жоғары мөлшерімен алмастырылған «Ақ кристал» пайдаланылған. Көптеген заманауи, жаңадан ойлап табылған құрылғылар, мысалы, Финкенбейнер жасағандары, 20-шы ғасырдың басында ғылыми мақсаттар үшін жасалған «таза кремнийлі шыны» – кварцтан жасалған.

Дыбысты қабылдау

Эфирлік дыбыстың бағдарды жоғалту сезімін тудыруының бір себебі – адамдардың дыбыстардың диапазонын қабылдау және анықтау жолдары. 4 кГц-тен жоғары жиіліктегі дыбыстарды адамдар көбінесе сол және оң құлақ арасындағы дауыстың күші арқылы ажыратады, осылайша дыбыс көзін үшбұрыштайды немесе анықтайды. 1 кГц-тен төмен жиіліктегі дыбыстарда олар сол және оң құлаққа келіп жеткен дыбыс толқындарының фазалық айырмашылықтарын пайдаланып орналасқан жерін анықтайды. Гармониканың негізгі тоны 1–4 кГц диапазонында болады, бұл мидың «нақты сенімді емес» деп санайтын дыбыс диапазонымен сәйкес келеді, сондықтан тыңдаушылар оны кеңістікте (қайдан естілетінін) анықтауда және дыбыс көзін (оны шығару үшін қолданылған материалдар мен техникаларды) ажыратуда қиындық көреді. Бенджамин Франклиннің өзі гармониканың үнін «салыстыруға болатын тәтті» деп сипаттаған. Италиялық дін қызметкері және электрик Джанбатиста Бекарияға жазылған хатында толық цитата келтірілген: «Бұл аспаптың артықшылығы – оның үні басқа аспаптардың бәрінен де теңдесі жоқ тәтті; оны саусақтың күшіне қарай күшейтіп немесе жұмсарта алады, сондай-ақ қалауынша ұзарта алады; ал аспап бір рет дұрыс қосылғаннан кейін, оны қайтадан қосудың қажеті болмайды».

Қазіргі жаңғыру

1820 жылдан 1930 жылға дейін шыны гармоникаға арналған музыка сирек болды (Гаэтано Доницетти 1835 жылғы «Люсия ди Ламмермур» операсынан «Il dolce suono» ариясын шыны гармоникамен сүйемелдеуді жоспарлағанмен, Рихард Штраус 1919 жылғы «Фрау без тени» операсында аспапты пайдалануды нақтылаған), неміс виртуозы Бруно Хоффман өзінің жеке тостаған аспап үлгісіне деген қызығушылықты қайта жандандырғанда, ол оны таңғажайып өнер көрсетулері үшін «шыны арфа» деп атады. Ол «шыны арфаны» (Eisch компаниясының арнайы жасалған, астыңғы резонанстық камерасы бар корпусқа орнатылған шыныларымен) ойнап, механикалық аспапқа арналған жазылған әдебиеттің көп бөлігін көшіріп немесе қайта құрастырды, сондай-ақ заманауи композиторларға оның тостаған үлгісі үшін жаңа туындылар жазуды тапсырды. Франклиннің шыны гармоникасының дизайны 1984 жылы әйнек үрлеуші және музыкант Герхард Б. Финкенбейнер (1930–1999) тарапынан патентсіз қайта өңделді. Отыз жылдық тәжірибеден кейін Финкенбейнердің имитациялық прототипі 18 ғасырдың соңындағы үлгілерді еске түсіретін алтын жолақтары бар мөлдір шыныдан тұрды. Алтын жолақтары бар тарихи аспаптар фортепианодағы қара пернелерге балама болды, Франклиннің талабы бойынша ақ акциденттермен көп түсті боялған ыдыс шеттерін жеңілдетті. Массачусетс штатының Уолтем қаласында орналасқан Finkenbeiner Inc. компаниясы 2014 жылдан бері осы аспаптардың коммерциялық үлгілерін өндіріп келеді. 1989 жылдан қазірге дейін неміс шыны аспаптар жасаушысы және шыны аспаптар өндірушісі Саша Реккерт бастапқы композициялар үшін қажетті толық бас диапазоны бар кристалдық шыныдан пайдаланып, түпнұсқа шыны гармоникаларды қалпына келтіріп, қайта өндірді. Ол «Люсия ди Ламмермур» (Мюнхен мемлекеттік операсы) және «Фрау без тени» операларын толық сахналық қойылымда шыны гармоникамен алғаш рет орындады, сондай-ақ шыны түтіктерден жасалған, күшті дыбысы бар Verrophon аспабын ойлап тапты. Реккерт сонымен қатар Денис Джеймс, Винер Глашармоникадуосы, Мартин Хилмер және басқалардың гармоникаларын өндірді. Француз аспап жасаушылары және суретшілері Бернард және Франсуа Баше 1952 жылы Хладни эуфонының заманауи нұсқасын – «кристалл орган» немесе Cristal di Baschet аспабын ойлап тапты, ол 52-ге дейін хроматикалық реттелген резонанстық металл таяқшалардан тұрады. Cristal di Baschet басқа шыны аспаптардан бірдей ұзындығы мен қалыңдығы бар шыны таяқшалардың көлденең орналасуымен және резонансты арттыру үшін металл блоктары қосылған металл тіреулерге бекітілуімен ерекшеленеді. Нәтижесінде толық акустикалық аспап пайда болды, сонымен қатар ағашқа бекітілген шыны талшықтан немесе металл конустардан және от пішіндес, биік кесілген көп резонансты металл бөліктен алынған күшті күшейту мүмкіндігі де бар. Аспаптың дыбыс күшін арттыру үшін мысық мұрттарына ұқсас жұқа металл сымдар қосылды. Денис Джеймс «Cristal: Glass Music Through the Ages» альбомын жазды, оны Линда Ронштадт және Грэмми сыйлығының иегері Джон Бойлан бірлесіп өндірді. Джеймс CD-де Моцарт, Скарлатти, Шнаубельт және Форе шығармаларының тарихи композициялары мен шыныға арналған жаңа аранжировкаларын орындайды, шыны гармоникада, Cristal di Baschet және Серафим аспаптарында. 1999 жылы Ронштадт Долли Партон және Эммилу Харриспен бірігіп «Trio II» альбомын шығарғанда, Денис Джеймс «After the Gold Rush» әнінің каверінде шыны гармоникада орындады. Джеймс Хорнер 1982 жылғы «Жұлдыздар жолы II: Ханның қаһары» фильмінде Споктың тақырыбы үшін шыны гармоника мен пан флейтасын пайдаланды. 2007 жылдың 23 ақпанында nu metal тобы Korn MTV Unplugged сессиясын түсірген кезде гармониканы қолданды. Оның Бенджамин Франклиннің жобасы екені хабарланды.

Қатынасты құралдар

Гидраулофон – ылғал саусақтармен ойналатын тағы бір аспап. Гидраулофонның дыбысы шыны гармоникаға ұқсас, бірақ оның қараңғырақ, салмақтырақ дыбысы бар, ол дыбыс асты диапазонға дейін созылады. Гидраулофонды ойнау техникасы гармониканы ойнау техникасына ұқсас.