Кіріспе
Порту-Вельху (ескі пор т) – Бразилияның Рондония штатының астанасы, Жоғарғы Амазонка өзенінің алабында орналасқан. Халық саны 548 952 адамды құрайды (IBGE 2021 жылғы бағалау бойынша). Рондония және Амазонас штаттарының шекарасында орналасқан бұл қала касситерит саудасы үшін маңызды орталық болып табылады, оның өндірілуі аймақтағы ең маңызды экономикалық қызметті құрайды, сонымен қатар көлік және байланыс саласындағы да маңызды орталық. Қала Амазонка өзенінің ірі салаларының бірі – Мадейра өзенінің шығыс жағалауында жатыр. Бұл қала Рондония штатының ең ірі қаласы және Бразилиядағы ең үлкен штат астанасы болып табылады. Муниципалитет Амазонас және Рондония арасындағы шекараның көп бөлігін алып жатыр, сонымен қатар штаттың ең батыс және ең солтүстік қаласы есебінде танылады.
Porto Velho (ˈpoʁtu ˈvɛʎu, Old Port) is the capital of the Brazilian state of Rondônia, in the upper Amazon River basin. The population is 548,952 people (as of the IBGE 2021 estimation). Located on the border of Rondônia and the state of Amazonas, the town is an important trading center for cassiterite, the mining of which represents the most important economic activity in the region, as well as a transportation and communication center. It is on the eastern shore of the Madeira River, one of the main tributaries of the Amazon River. It is also Rondônia's largest city, and the largest state capital of Brazil by area. The municipality occupies most of the border between Amazonas and Rondônia, and is both the westernmost and northernmost city in the state.
Тарих
Ресми түрде 1914 жылдың 2 қазанында құрылған Порту-Велхо қаласына 1907 жыл шамасында Мадейра-Маморе темір жолы салынып жатқанда пионерлер қоныстанды. Темір жол құрылысы аяқталғаннан кейін жергілікті тұрғындардың саны шамамен мың адамды құрады; ғимараттардың көп бөлігі темір жолдың құрылыстары мен Кариб теңізі (негізінен Барбадос) жұмысшыларының ағаш үйлері болды. Сол кезде қаланың ең ірі ауданы «Бажан төбесі» немесе «Барбадос қаласы» деп аталды, қазір «Альто-ду-Боде» деп аталады. Қаланың алғашқы алпыс жылдық дамуы темір жолдың жұмысына тікелей байланысты болды. Қала резеңке өндірісінің гүлдену кезеңінде өркендеді; бірақ Малайзияда арзан резеңке табылғаннан кейін Амазонка резеңкесінің маңызы төмендеп, аймақтың резеңкеге негізделген экономикасы күрт тоқтап қалды. Порту-Велхо құрылған кезде трамвай желісі мен апталық газеті болған Санту-Антониу-ду-Мадейра сияқты қалалар, бүгінгі күнге дейін қираған ғимараттар ғана. Порту-Велхоның сақталуы оның салынысқан жерінің қолайлы жағдайымен, өзен арқылы жеңіл қолжетімділігімен және портымен байланысты болды – осы факторлар 1943 жылы Порту-Велхоны жаңа құрылған Гуапоре Федералдық Аумағының астанасы етіп таңдауға ықпал етті. Тек Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ғана аймақта дамудың жаңа кезеңі басталды. Одақтас күштер Малайзия резеңкесін бақылаудан шығарғаннан кейін, соғыс қажеттіліктері үшін Амазонка резеңкесіне қайтадан сұраныс туды. Бұл Бразилияда «екінші резеңке бумы» деп белгілі болған жағдайға әкелді. Соғыс аяқталғаннан кейін аймақтың экономикасы тағы да тоқтап қалды. Порту-Велхоның қазіргі тарихы 1950 жылдардың соңында қала маңынан касситерит және Мадейра өзенінен алтынның табылуымен басталды. Сонымен қатар, үкіметтің аумақта ірі мал фермаларын құруға рұқсат беруі қалаға көші-қон ағынын күшейтті. Рондонияға шамамен миллион адам көшіп келді, ал Порту-Велхоның халқы үш жүз мыңға жетті. Бұл қарқынды көші-қон қала үшін көптеген қиындықтар тудырды. Көптеген мәселелердің ішінде, мысалы, қала шеткері аудандары қарапайым шатыр қалашықтарға айналды. Catedral Metropolitana Sagrado Coração de Jesus – 1925 жылдың 1 мамырында құрылған Латын Католик архиепископтық кафедралық шіркеуі. Порту-Велхоның кең аумақтық прелатурасы сол кездегі Амазонас және Сан-Луиз-де-Касерес епархияларынан бөлініп шықты, сондай-ақ үш жаңа аумақтық прелатураға бөліктерін жоғалтты, ал кейін бірінші епископтық (Порту-Велхо епархиясы) мәртебесіне көтерілді. 1982 жылдың 4 қазанында ол Порту-Велхо митрополиттік архиепископиясы болып жарияланды.
Климат
Порто-Велхо қаласы Кёппен климаттық жіктелімі бойынша тропикалық муссондық климатқа (Am климаттық типі) ие. Температура жыл бойы салыстырмалы түрде тұрақты болады, орташа тәуліктік температура әдетте 25-26 градусқа дейін жетеді.
Өсімдіктер
Амазонка планетадағы қалған жаңбырлы ормандардың жартысынан астамын құрайды және әлемдегі ең ірі, түрлерге ең бай тропикалық жаңбырлы ормандар аймағы болып табылады. Ылғалды тропикалық ормандар – ең түрлі биомдар, ал Америкадағы тропикалық ормандар Африка мен Азиядағы ылғалды ормандардан әлдеқайда түрлірек. Америкадағы тропикалық жаңбырлы ормандардың ең үлкен бөлігі ретінде Амазония жаңбырлы ормандары беспрецеденттік биологиялық әртүрлілікке ие. Әлемдегі барлық түрлердің үштен бірінен астамы Амазония жаңбырлы ормандарында мекендейді.
Қорғау
Муниципалитетте 1990 жылы құрылған Рио-Мадейраның тұрақты өнімділігі орманының (B) және (C) қалдықтары қамтылған. Онда 1999 жылы құрылған Lago do Cuniã қорық зонасы бар. Онда саванналық парктік аймақ болып табылатын, қатаң қорғалатын Куниа экологиялық станциясының бір бөлігі бар. Онда барлық қатаң қорғалатын Серра-дос-Трес-Ирмаос экологиялық станциясы орналасқан. Мұнда 2008 жылы құрылған Мапингари ұлттық паркі, қорғау бірлігі орналасқан. Сонымен қатар, Жакунда ұлттық орманының бір бөлігі бар, ол тұрақты пайдалануға бағытталған қорғау бірлігі. Муниципалитетте 1996 жылы құрылған Жаси Парана қорық зонасының 66% бөлігі бар. Мұнда 1996 жылы құрылған Мухика-Нава экологиялық станциясы орналасқан. Онда 1988 жылы құрылған Бом Футуро ұлттық орманының бір бөлігі бар. Дегенмен, Порто-Велхо қаласын қоршаған орманның көп бөлігі кесілген.
Экономика
2005 жылы қаланың ЖІӨ-сі 3 656 512 000 реалды құрады. Сол жылы қаланың жан басына шаққандағы табысы 9 779 реалды құрады.
Халықаралық әуежай
Порто-Вельё халықаралық әуежайы қаладан 7 км қашықтықта орналасқан. Басты кіреберісі Губернатор Хорхе Тейшеира де Оливейра даңғылында, екі қатарлы қозғалысқа арналған. Қала орталығынан әуежайға сағат сайын автобустар қатынайды, сондай-ақ әуежайға ғана қызмет көрсететін таксилер паркі де бар. Әуежайға апта сайын 98 рейс кесте бойынша орындалады, олардың көп бөлігі Бразилияның басқа ірі қалаларына бағытталған. Порто-Вельё әуе базасының болуы әскери ұшақтардың көптеп қозғалысын қамтамасыз етеді. Жергілікті тұрғындар Порто-Вельё халықаралық әуежайын Белмонт әуежайы деп атайды, себебі ол осы ауданда орналасқан. 2002 жылы ол халықаралық әуежай статусын алды. Бұл әуежай 1969 жылдың 16 сәуірінде жабылған Каиари әуежайының орнына салынған. Порто-Вельё әуе күштері базасы – ALA6, Бразилия әуе күштерінің ең маңызды базаларының бірі, Порто-Вельё қаласында орналасқан.
Мәдениет
Порто-Вельйо мәдениеті күшті Солтүстік-Шығыс әсерімен ерекшеленеді, оған Bumba Meu Boi, Juninas және Pastorinha халықтарының ықпалы бар, сондай-ақ Орталық-Оңтүстік Бразилияның да әсері сезіледі. Көші-қоншылардың әсерімен Iara, Boto және Mapinguari халық ауыз әдебиеті сияқты жергілікті американдық аңыздардың түсіндірілуіне әсер етті. Қолөнерге қатысты айтсақ, жергілікті жұмыстардың, пайдалы заттардың және әшекейлердің түрлі көрмелері ұсынылады, олар қыш, жүзім, бамбук және резеңке сияқты шикізаттарды пайдаланады. Шеберлер үйі осы саланың бастамаларын қолдау үшін құрылған.
Кітапханалар
Порто-Вельху қалалық кітапханасындағы мақалалар жинағы, қалалық әкімдіктің жанындағы қалалық кітапхана аяқталысқанша, бірнеше жыл бойы тұрақты орын күтті. Бұл орын қала орталығында орналасқан, екі қабаттан тұрады және кондиционерленген.
Карнавал
Карнавал жыл сайын өтеді, Рондония штатының және көршілес штаттардың басқа қалаларынан көптеген адамдарды қызықтырады. Карнавал кезінде карнавалдық және самба мектептерінің шерулері өтеді; ең танымалдары – The Diplomats, Asfaltão және тағы да басқалары. Шілде айында маусымдық емес карнавал өтеді, ол Баия карнавалының ерекшеліктерімен, электр триоларымен және "Axé" топтарымен сипатталады.
Театрлар
Мәдениет саласын екі театр көгалдандырады: Муниципалды театр, Авенида Набуко (орталықта) және Уирассу Родригес театры, Жозе Бонифасио көшесі.
Мұражайлар
Темір жол кешені қала орталығында, Мадейра Маморе темір жолы мұражайында орналасқан. Оның ішінде археология, этнология және минералогия салаларына қатысты көптеген материалдары бар Мемлекеттік мұражай жайласқан.
Мадейра-Маморе темір жолы мұражайы
Мұражай бір ғасырға жуық уақыт бойы жүк тиеу және түсіру үшін пайдаланылған қоймада орналасқан. Осы сақталған теміржолдан жүздеген заттарды көруге болады. Мұражай құрылысы мен пайдалану кезінен сақталған бірнеше экспонаттарға ие. Амазонкаға әкелінген алғашқы локомотивтен және "Коронель шіркеуінен" басқа, сызық шеберлерін, токарь станоктарын, машиналарды, жиһаздарды тексерген және жұмысшылардың фотосуреттерін, кітаптарын, құжаттарын тасымалдау үшін қолданылған "лелек және үш дөңгелекті велосипед" де бар. Мұражай Мадейра Маморе облысы, 7 қыркүйек даңғылы, Теміржол алаңында орналасқан. Мұражайдың сыртында, су жағасында, Теотонио сарсуатына "баржалардың" бірімен саяхаттауға болады.
Судың үш қорапшасы
Үш Мария деп те аталатын су қоймалары қаланың орталығында, сол аттас алаңда орналасқан. Біріншісі 1910 жылы, ал қалған екеуі 1912 жылы салынды. Оларды Чикаго қаласындағы Чикаго көпір және темір жұмыстары компаниясы жобалап, құйма темір тақтадағы және әрқайсысының ойылып жасалған пилястрларындағы ақпарат бойынша салды. Мұнда үш цилиндрлі резервуар бар, олар конустық пішінді металл жабынмен жабылған және қуыс негізге ие. Әрбір резервуар бетон негізде орналасқан темір торлы төрт бағанамен жерден көтерілген. Олардың дөңгелек бөлігінің биіктігінде металл тормен қоршалған жаяу жол бар, ол баспалдақ арқылы қол жетімді. Әр резервуардың сыйымдылығы 200 000 литрді құрайды және 1957 жылға дейін Порто-Велхо қаласын гравитациялық резервуарлар ретінде қамтамасыз етті.
Исаның қасиетті жүрегінің соборы
Собордың құрылысы 1917 жылы басталды, бірақ материалдарды тасымалдау қиындықтары себепті он жылдан кейін ғана аяқталды. Собордың ішіндегі діни суреттердің түпнұсқаларын әке Анджело Серри және Альфонсо Лигуори салған. Крест тақырыбындағы әсем әйнектердің барлығы Велхен портының қауымдық сыйы болды.
Спорт
Қазіргі уақытта қалада жеті футбол командасы бар: CF Amazônia, Cruzeiro EC, Porto Velho EC, SC Genus de Porto Velho, SC Shallon, Moto EC және Rondoniense SC. Бұрын қалада Ferroviário AC, CR Flamengo, São Domingos EC және Ypiranga EC клубтары да болған, бірақ кейін олар таратылды. Барлық клубтар қаладағы жалғыз стадионды – Алуизаоды (Алуизио Феррейраның құрметіне аталған) пайдаланады, сонымен қатар кішірек Сальданао алаңы да қолжетімді.