Кіріспе
Вулвич кемежайы (ресми түрде H. M. Вулвич кемежайы, сондай-ақ Корольдің кемежайы, Вулвич деп те аталады) – 16 ғасырдың басынан 19 ғасырдың соңына дейін көптеген кемелер салынған Англияның Кент графтығының солтүстік-батысындағы Темза өзенінің жағасындағы теңіз кемежайы. Уильям Камден оны «Барлық Англияның аналық док» деп атады. Вулвич кемежайы салынған кемелердің мөлшері мен саны тұрғысынан «17 ғасыр Еуропасының ең маңызды кеме жасау орындарының бірі» деп сипатталады. Кеме ескі Вулвичте салынды, осы жерде кемежай алғаш құрылған: Белл Вотер Гейттен кейін, кейін Вулвич кемежайы деп аталған аймақтың шығысында. Бұл жерде бір немесе бірнеше қарапайым құрғақ доктар, ұзақ сақтау қоймасы (кенеп, такелаж және басқа материалдар үшін) және басқа да ғимараттардың аз саны болды. Депфорд кемежайы сияқты, Вулвич теңізге жақын орналасқандығы және Генрихтің Гринвичтегі сарайына жақындығы үшін таңдалған болуы мүмкін. Ұлы Гарриден кейін мұнда бірнеше кемелер салынды, бірақ 1520 жылдары кеме жасау тоқтаған сияқты (бұл жер су тасуға бейім болған болуы мүмкін, осыған байланысты Эриттегі тағы бір Корольдік кемежайы да жабылды). Алайда, 1540 жылға қарай патшалық кеме жасаушылар кемежайдың тұрақты орны болатын батысқа қарайғы биік жерде жұмыс істей бастады, онда құрғақ доктардың жұбы («Боттон доктары» деп белгілі) операциялардың орталығын құрады. Жер 1546 жылы Корольдік қазынаға сатып алынды және ғасырдың екінші жартысында онда бірнеше ірі кемелер салынды. Аула күрделі жөндеу жұмыстары үшін де пайдаланылды.
Woolwich Dockyard (formally H. M. Dockyard, Woolwich, also known as The King's Yard, Woolwich) was an English naval dockyard along the river Thames at Woolwich in north west Kent, where many ships were built from the early 16th century until the late 19th century. William Camden called it 'the Mother Dock of all England'. By virtue of the size and quantity of vessels built there, Woolwich Dockyard is described as having been 'among the most important shipyards of seventeenth century Europe'. The ship was built in Old Woolwich, which is where the dockyard was initially established: past Bell Water Gate, east of the area later known as Woolwich Dockyard. The site consisted of one or more rudimentary dry docks, a long storehouse (for canvas, rigging and other materials) and a small assortment of other buildings. Like its counterpart Deptford Dockyard, Woolwich was probably chosen for its position – on the south bank of the tidal River Thames conveniently close to Henry's palace at Greenwich – and for its proximity to deep water. Several other ships were built here after Great Harry, but in the 1520s shipbuilding appears to have ceased (the site may have been prone to flooding, a problem that caused the closure of another Royal Dockyard further downstream in Erith at around this time). By 1540, however, the royal shipwrights had begun operating on higher ground further to the west at what was to become the permanent site of the Dockyard, where a pair of dry docks (already in situ and known as "Boughton's Docks") formed the centre of operations. The site was purchased by the Crown in 1546 and in the second half of the century several sizeable ships were built there. The yard was also used for heavy repair work.
Екінші алтын дәуірі
ХVІІ ғасырдың соңында кемежайдың өркендеуі сарқылып, 1688 жылы оның құны 9,669 фунт стерлингті құрады, ал жақын орналасқан Дептфордтің құны 15,760 фунт стерлинг болса, Портсмуттегі (қазіргі кезде әлдеқайда ірі) Корольдік кемежайлардың құны 35,045 фунт стерлинг, ал Чатэмдікі 44,940 фунт стерлингке жетті. Алайда, XVIII ғасырдың бірінші жартысында кемежай қайтадан дамыды: аумағы екі есеге ұлғайды, жұмысшылар саны да екі есеге өсті, тіпті 1700 жылдардың басында Вулвичтен басқа ағылшын кемежайларынан гөрі көбірек кемелер жасалды. Осы кезеңде көптеген ғимараттар салынды (немесе қайта жаңартылды), қазіргі кезде олардың көпшілігі кірпіштен тұрғызылған. Жаңадан сатып алынған және қайта қалпына келтірілген шығыс жағында үш жаңа тайғақ салынды, сонымен қатар маст сарайлары мен қайықтарға арналған сарайлармен бірге жаңа маст тоғаны құрылды; мұнда үлкен торап сарайы да салынды. 1740 жылы Үлкен қойманың қасында желкенді және қалыптау шеберханаларын қамтитын, одан да үлкен ғимарат салынды. Сонымен қатар, батысқа қарай сатып алынған жерлер 1750 жылдардың басында офицерлер үйлерінің жаңа қатарын салуға мүмкіндік берді. 1780 жылдары кемежай батысқа қарай кеңейтілді, аумағы тағы да екі есеге артты. Кеңейтілген кемежайдың көп бөлігі ағаш сақтау үшін ашық алап ретінде сақталды, ағаш кептіруге арналған сарайлар қатарымен; Әскери-теңіз кемелерінің көлемі мен саны артып келе жатқандықтан, Корольдік кемежайларда шикізатқа деген қажеттілік те артты. Екі жаңа маст тоғаны салынды, олар 1720 жылдан бері бар, бірақ қазір тым кішкентай деп есептелген, шығыс жаққа орналасқан тоғанның орнына салынды (жаңа тоғандар мен маст сарайлары 120 футқа (37 м) дейін маст ұзындығын қабылдай алатын); ескі тоған, оған қоса байланысты ғимараттар да кемелердің қайықтарын салуға және сақтауға берілді. Кеңейтілген кемежайдың орталық бөлігінде жаңа сағатхана салынды, онда кемежайдың түрлі бөлімдеріне арналған кеңселер орналасты, сонымен қатар ескі кіреберістің орнына (ол шығысқа қарай орналасқан) жаңа бас қақпа салынып аяқталды. Кейіннен, Наполеон соғыстары кезінде кеме жасау жұмыстары қарқынды жүрді; бірақ кемелердің көлемі одан әрі ұлғайғандықтан, Темза өзенінің тұнбалануы жалғасты. 1800 жылы Самуэль Бентам, Әскери-теңіз жұмыстарының бас инспекторы (ол өзі 1770 жылдары Вулвичте кеме жасаушы шәкірт ретінде қызмет еткен) Вулвич, Дептфорд, Чатэм және Шернес кемежайларын Астық аралындағы бір жаңа нысанмен ауыстыруды ұсынды; бірақ бұл ұсыныс (басқа радикалды ұсыныстармен бірге) іске асырылмады. 1802 жылы Вулвичте бумен жұмыс істейтін шлюздік дренаж құрылысы пайдалануға берілді (оған дейін тұтқындар кемежайды қолмен тазалауға жұмылдырылған), бірақ тұнбалану тоқтамады; дегенмен, кемежай дамуын жалғастырды: 1814 жылы зәкірлер мен басқа да темір бұйымдарын өндіру үшін үлкен темір өңдеу зауыты салынды. 1820 жылдары екі жаңа жабық тайғақ (No1 және No2 тайғақтары) қосылды, олар соңғы кемелердің дизайнына сай келетіндей етіп жасалған. Келесі онжылдықта өзеннің қабырғасының үлкен бөлігі кірпіштен қайта салынды, ал екі құрғақ док 1830-40 жылдары граниттен қайта жаңартылды. Доктардың жанында бумен жұмыс істейтін арақ-пилорама, бумен жұмыс істейтін балғалар және гидравликалық тізбек пен кабельдерді сынауға арналған жаңа цех салынды.
Бу фабрикасы және кеме жасақтауыштың соңғы жылдары
1831 жылдан бастап Вулвич теңіздік бу машиналарын жасау бойынша мамандандырылған кемежай ретінде жаңа өмірге келді (жақын орналасқан Миллволлда коммерциялық түрде дамып келе жатқан салыстырмалы түрде жаңа технология). Бу машиналарын өндіру және күтіп ұстау үшін жаңа ғимараттар салынды, оның ішінде қазандықтарды жасау үшін қазандық цехы, мыс, қола және темір жұмыстарын жасау үшін құйма цехтары, сондай-ақ бу машиналарын құрастыру үшін монтаждау цехы; 1843 жылға қарай барлығы біртұтас фабрикалық кешенге біріктірілді, ал барлық түрлі пештер мен балқыту ошақтарынан жер асты түтіктері арқылы бір үлкен мұржа тартылды. Бу фабрикасының құрылысында екі мачта тоғандарын (қазіргі Рустон жолының солтүстігінде орналасқан) бу бассейндеріне айналдыру маңызды рөл атқарды, онда кемелер қозғалтқыштары мен қазандықтары орнатылатын кезде фабриканың қасына тоқтауға болатын. Осы бассейндердің бірі өз құрғақ догымен (No. 1 док) жабдықталды, ол бассейндер сияқты 20 ғасырда толтырылып, қайта салынды. Фабрика кемежайдың бір бөлігі болды, бірақ жоғары дәрежеде тәуелсіздікке ие болды: оған өз қақпасы арқылы кіруге болады (Батыс қақпасы немесе Бу фабрикасының қақпасы деп аталды) және оны бас инженер бақылайды. Вулвич 1840 жылдарға дейін Әскери-теңіз флотының бу машиналарын жасау жөніндегі кемежайы ретінде өз басымдығын сақтап келді, бірақ Портсмут (1848) және Девонпорт (1853) қалаларында ірі бу кемежайлары құрылғаннан кейін, әсіресе оның бассейндері қазіргі кемелердің өлшемдеріне жеткіліксіз болғандықтан, маңыздылығы төмендеді. Ескі кемелер әлі де қозғалтқыштарын жөндеу және күтіп ұстау үшін Вулвичке келіп тұрды, бірақ Қырым соғысының аяқталуымен бу фабрикасының күндері санаулы болды. Күтпегендей, кемежай кеме құрылысы саласында белсенділігін сақтап, 1850-ші және 1860-шы жылдардың басында оның құрылғылары жаңартылып, кеңейтілді; сол кезде жаңа доңғалақтау цехы, броньдық пластиналар цехы, сондай-ақ үлкен жаңа желкендік шеберхана мен қанаттар қоймасы салынды. Дегенмен, кемежай жаңа темірлі соғыс кемелерінің өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, және 1865 жылға қарай Вулвич пен Депфорд кемежайларының жабылуға тағдырланғаны анық болды.
Жабылу және одан кейінгі оқиғалар
Вулвич кемежайы 1869 жылы толығымен жабылды; алайда, жердің шығыс бөлігі сатылғанымен, 5 Слиптің батыс жағындағы (яғни, аумақтың 90% -дан астамы) бөлігі Соғыс министрлігінде қалды.
Соғыс кеңсесінің сайтты пайдалануы
Жабылудан кейін, сақталған жердің көп бөлігі жақын маңдағы Корольдік Арсеналда орналасқан Орднанс Склад Департаментінің қоймасы ретінде пайдаланылды; жалпы заттар (казармалық жабдықтар, киім-кешек және ат-экіп) кемежайға көшірілді, ал «соғысқа қатысты заттар» Арсеналда қалды. Көп бөлігінде қоймалар салынды және қолданыстағы ғимараттар қойма кеңістігін ұлғайту үшін қайта жаңартылды; сонымен қатар, жерде ат-экіп жасау, сідір жасау және т.б. шеберханалар болды. Күрделіге теміржол жүйесі қызмет етті, оның бір бөлігі тар жол, бір бөлігі стандартты жол болды, соңғысы (Вулвич шіркеу көшесі астындағы туннель арқылы) Солтүстік Кент желісімен (өз кезегінде Корольдік Арсенал теміржолымен байланысты) қосылды. Түннель жаяу жүргіншілерге пайдалану үшін өз орнында сақталды. Кемежайдағы шіркеу жақын орналасқан Кембридж казармасындағы жаяу әскердің гарнизондық шіркеуі ретінде пайдаланылды. 1878 жылдан бастап кемежайдың бір бөлігі Комиссариаттың резервтік қоймаларына берілді; келесі он жылда ол шетелдегі гарнизондар мен экспедициялық күштерге азық-түлік пен жем-шөппен қамтамасыз ететін негізгі жабдықтау орталығына айналды. Судан кампаниясы кезінде үлкен жем-шөп қоймасы салынды, онда сабанды қысу және жинауға арналған гидравликалық жабдықтар болды. 1888 жылдың қыркүйегінен бастап Комиссариат және Көлік корпусының полк штабы қысқа мерзімге кемежайда орналасты, бірақ келесі жылы корпус Альдершоттағы штаб-пәтерімен Армиялық қызмет корпусына айналды. 1889 жылы Woolwich Dockyard-та Royal Engineer Stores (IRES) инспекциясы құрылды (тәуелсіз сапаны бақылаудың алғашқы мысалы), ол «Royal Engineer жабдықтарының барлық түрінің толық бекітілген үлгілерін сақтауға» және «өндірісті басқару үшін егжей-тегжейлі техникалық талаптарды әзірлеуге» жауапты болды. Ол кемежайда орналасты және кейін 1936 жылы Инженерлер және сигнал жабдықтары инспекциясы (IESS) болып, 1941 жылы Электрлік және механикалық жабдықтар инспекциясы (IEME) болып қайта аталды. Бас дүкендер бас инспекторы (кейіннен жабдықтар мен дүкендер бас инспекторы деп аталды) 1890 жылдардан бастап, сондай-ақ Кемелерді құрылысқа қадау және инженері (түрлі кемежайларда Соғыс министрлігінің флоты үшін кемелер құрылысын қадағалаған) кемежайда орналасты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кемежай Армияның қару-жарақ қоймасы және ASC жабдықтау резервтік қоймасы ретінде жұмыс істеді, Соғыс кеңсесінің инспекциялық бөлімінің бас кеңсесі және Армиялық қызмет корпусы мен Армияның қару-жарақ корпусының іс қағаздары сақталатын орын болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, дүкендер мен жабдықтар әуе шабуылынан қорғау үшін Вулвич кемежайынан шығарылды. Кейіннен кемежайда әскери қызмет қайта басталды: 1942 жылдан бастап ол Корольдік армияның орднанс корпусының орталық жөндеу қоймасы ретінде қызмет етті, сонымен қатар Корольдік армияның қызмет корпусы өзінің негізгі қайықтар қоймасын орналастырды. Уақыт өте келе осы корпустардың жөндеу жұмыстарын Корольдік электр және механикалық инженерлер өздеріне алды.
Әскери күштерді біртіндеп шығару
1926 жылы учаскенің батыс бөлігі Royal Arsenal Co-operative Society-ге сатылды; Co Op әлі күнге дейін учакедегі бірнеше ғимараттарды пайдаланады. Учаскең ескі шығыс бөлігі 1960 жылдары Корольдік арсенал жабылғанға дейін Қорғаныс министрлігінің қарамағында болды, қоймалар, шеберханалар және кеңселер ретінде қолданылды. (Корольдік электр және механикалық инженерлер, учакедегі соңғы әскери бөлімшелердің бірі, 1966 жылы бас қақпаның ішінде тұрған қоңырау мен мачтаны алып кетіп, Арборфилдтегі әскери базасында қайта орнатты, онда ол шіркеу қызметтерінде қолданылды; 2016 жылы корпуспен бірге Қорғаныс министрлігінің Лайнехемдегі жаңа штаб-пәтеріне көшірілуі жоспарланған.)
Қайта дамыту
Содан кейін 1970 жылдардың басында Гринвич Лондон қалалық кеңесі кемежайдың ескі бөлігін тұрғын үйлерге айналдырды. 1980 және 90-шы жылдары Темза жолы осы аймаққа дейін созылды. Әртүрлі тұрғын үй жобалары аймақтың тарихи ерекшеліктеріне тиістік етіп, өзгерістер енгізді. 2005 жыл шамасында Маст-Кейде сәнді пәтерлермен екі мұнара салынды, ал 2015 жылы одан да биік мұнаралар салу жоспарланды. Дегенмен, жалға берілетін үйлерді салу жобасы 2012 жылы мақұлданған бастапқы жоспарлау рұқсатынан "26 негізгі өзгеріс" жасады, ал 2023 жылдың қыркүйегінде Гринвич кеңесі Comer Homes компаниясына бұл құрылыстарды бұзуды бұйырды. Comer компаниясы бұл шешімге шағымданатынын мәлімдеді.
Мұралық
Вулвич шіркеу көшесінде неоклассикалық элементтері бар 18 ғасырдың соңындағы күзет үйі мен полиция бөлімі бұрынғы кемежай қақпаларының қасында тұр. Жақын жерде бұрынғы кемежай әкімшілік ғимараты қазір Сағат үйі қоғамдық орталығы болып табылады; ол 1778 жылдан 1784 жылға дейін салынған. Өзенге жақын жерде, аймақтың теңіздік маңыздылығын еске сақтау үшін бірнеше жабық кемежайлар сақталған (және ішінара қайта жаңартылған). Жаңа Mast Quay тұрғын үй кешенінің екі жағында екі кеме құрылыс алабы сақталған, ал бұрынғы Royal Marines қару батареясы болған жерде екі көне зеңбірек орнатылған. Генри мен Мартин Грисселдер жасаған және 1856-58 жылдары жаңа No. 5 алабының үстіне орнатылған үшінші алап жамылғысы 1870 жылдары Чатемге көшірілді, онда ол кеңейтілген кемежайдың негізгі инженерлік зауыты ретінде пайдаланылды. Алдыңғы екі алаптан айырмашылығы, ол кейіннен (шамамен 1990 жылы) бұзылды. Джордж Гилберт Скотт жобалаған және 1856-1858 жылдар аралығында салынған кемежай шіркеуі бұрын кемежайдың басты қақпасының ішінде орналасқан. Онда 1200 адамға арналған орын болды және ол кемежайдың тұрғын қызметкерлері мен жұмысшыларына ғана емес, сонымен қатар Корольдік теңіз жаяу әскерінің Вулвич бөліміне де арналған. Біраз уақыт пайдаланылмағаннан кейін ол 1932 жылы Элтамда (қазір Сент-Барнаба шіркеуі ретінде пайдаланылуда) демонтаждалып, қайта құрастырылды.