Кіріспе
Ауғанстанның ұлттық туы
Осыған қарамастан, халықаралық деңгейде мойындалған Ауғанстан Ислам Республикасының үш түсті туы, халықаралық қауымдастық және ішкі қарсылық топтары тарапынан әлі де қолданылып келеді. Ол қара, қызыл және жасыл түстерде үш тік жолақтан тұрады, ал ортасында ақ түсті ұлттық эмблема орналасқан. Бұл эмблема бидай баспен оралып, бірнеше элементтерді қамтиды: Шахада, Такбир, күн сәулелері, михрабы мен минбары бар мешіт, екі кішкентай Ауғанстан туы, Күндік Хижри күнтізбесі бойынша 1298 жыл (Григориан күнтізбесі бойынша 1919 жылға сәйкес келеді) және мемлекеттің аты жазылған. Бұл үш түсті тудың 1928 жылғы шілдеде Аманулла Хан патша ұсынған нұсқасы да үш тік жолақтан және бидай баспен оралған эмблемадан тұрған.
Ауғанстан Ислам Эмираттарының туының символикасы
Ауғанстан Ислам Эмираттарының қазіргі туы – ортасында қара түспен жазылған шахада сөздері бар қарапайым ақ ту. Ақ түс «(Талибан Ислам қозғалысының) иман және үкімет тазалығын» білдіреді; 1997 жылдан бастап туға исламдық сенімнің жариялануы – шахада енгізілді. Бұл қазіргі ұлттық ту, басқа джихадистік топтардың, оның ішінде әл-Қаида мен Ислам мемлекетінің туларынан ақ түстің басты болуымен және шахаданың қара түспен жазылуымен ерекшеленеді, бұл көптеген джихадистік топтардың туларындағы түстердің кері жүзі. Бұл қазіргі Ауғанстан туының шабыты тарихи Омейяд халифатынан келген болуы мүмкін, ол Үндістанды мұсылман жаулап алуын бастады, Газва-и-Хинд: Ислам 663-665 жылдардағы Омейяд шапқыншылығымен Ауғанстанға келді, бұл 673-751 жылдардағы Трансоксиананы мұсылман жаулап алуға дайындық болды.
Ислам Республикасының үш түсті туы
2004 жылғы Конституцияда белгіленген Ауғанстан Ислам Республикасының ұлттық туы орталықта классикалық ұлттық елтаңбасы бар тік үш түстіден тұрады. Соңғы нұсқасы 2013 жылғы 19 тамызда қабылданды, бірақ 1928 жылдан бастап 20 ғасырдың көп бөлігінде осыған ұқсас үш түсті дизайн қолданылып келді. Талибан үкіметіне дипломатиялық мойынұстамаушылықтың салдарынан, Ислам Республикасы 2021 жылы құлатылса да, бұл үш түсті ту Ауғанстанның көптеген дипломатиялық миссияларында қолданыла береді. Оны ауған диаспорасы және республикалық көтерілісшілер де қолданады, ол ел ішінде қарсылықтың символы саналады. 2021 жылғы 18 және 19 тамызда Жалалабад және басқа қалалардағы Ауғанстан Тәуелсіздік күні митингілерінде талибандар талибан туларын алып тастап, үш түсті ауған туларын көрсеткен үш адамды өлтіріп, оннан астам адамды жарақаттады. Талибан барлық ресми іс-шараларда Ислам Әмірлігінің туын қолдануды міндеттейтін және үш түсті туды тыйым салатын жарлық шығарды. Кейбір түсіндірулерде қара түс – тарихты, қызыл түс – прогресті, ал жасыл түс – ауыл шаруашылығының гүлденуін немесе Исламды білдіреді. Үш түсті туға 1928 жылы Ауғанстан патшасы Аманулла хан әйелімен Еуропаға сапар жасағанда шабыландыныпты. Алғашқы көлденең үш түсті дизайн Германияның Веймар Республикасы дәуіріндегі туының негізінде жасалған. 1928 жылдан бері барлық ауған үш түсті туларының ортасында Ауғанстанның елтаңбасы бейнеленген. Әрбір елтаңбада 1901 жылы алғаш пайда болған мешіт пен 1928 жылы пайда болған бидай суреті бар. Соңғы үш түсті ту 2002 жылы, кейін 2004 және 2013 жылдары өзгерістермен аяқталды, ал кейбір нұсқаларында елтаңбаның түсі әртүрлі болды. 2021 жылы Кабул құлағаннан кейін Ауғанстан Ислам Әмірлігінің қайта құрылуынан кейін Жалалабад және басқа қалаларда наразылық акциялары өтті. Наразылар талибан билігіне қарсылық көрсетіп, үш түсті туды желбіретіп, оны алып тастауға наразылық білдірді, себебі ақ шахада туы қайта орнатылып, бұрынғы қара, қызыл және жасыл үш түсті ту жойылды. Бұл үш түсті ту 2020 жылғы Жазғы Паралимпиада ойындарында 2021 жылғы 25 тамыз бен 5 қыркүйек аралығында, сондай-ақ Кабул құлағаннан кейін 2021 жылғы Т20 Крикет Әлем чемпионатында 26 қазан мен 4 қараша аралығында Ауған делегациясы қолданды.
Орталық Азиядағы қара ту және алғашқы ту
Қара ту – мұсылман дәстүріне сәйкес, Мұхаммед пайғамбардың қолданған туларының бірі. Бұл туды Әбу Мүслим 747 жылы Аббасидтер төңкерісіне бастаған көтерілісінде пайдаланған, сондықтан ол әсіресе Аббасидтер халифатымен байланысты. Төңкеріс Хорасандағы көтеріліспен басталды. Осы оқиғадан кейін Ислам әлемінде қара байрақтар Хорасанмен және жалпы Шығыспен тығыз байланысты болды. Қара туды қолданумен байланысты келесі династия – 18 ғасырдың басында Мируайс Хотактың он екі шиит Сафавид әулетіне қарсы көтерілісінен кейін құрылған Хотак династиясы. Хотак әулетінің тулары қара түсті болған, бірақ кейде олардың үстіне ақ шаһада жазулары да қойылған. Қара байрақтарды Қандаһар княздығы да қолданған. Қалың қара ту соңғы рет Әбдур Рахман ханның Ауғанстан әмірлігінде билік еткен кезінде қолданылды, ал 1901 жылы оның қайтысынан кейін оған ақ мөр қосылды.
Герат туы (1818-1842)
Хотак әулеті Парсы патшасы Надер-шах тарапынан құлатылды. 1747 жылы Надер-шах қаза тапқаннан кейін, Ахмад Шах Дуррани Кандагарда билікке келді. Ол Моғол империясы, Афшаридтер және басқа да көрші елдерге қарқынды түрде кеңейді. Ахмад Шах қазіргі Ауғанстанның тұңғыш әмірі атанды (1747–1772 жылдары билік етті). Дурранилер биліктен тайдырылып, Фәтх хан Баракзайдың өлтірілуінен кейін Гератқа жер аударылғаннан соң, бұл ту Герат әмірлігінде Камран Шах Дуррани билігі тұсында қабылданды.
Екінші ту (19011919)
Мемлекеттік ту және патшалық байрақ 1901 жылы Хабибулла хан таққа отырған кезде енгізілді және 1919 жылы ауыстырылды. Оның қолданылуы патша, әскер және кейбір мемлекеттік қызметтермен (мысалы, кеден) шектелген еді. Қара түсті фонға мешіттің схемалық суреті салынған ақ эмблема орналастырылған, оның ішінде Меккеге қаратылған михраб – намаз оқуға арналған ойық және минбар (уағыз оқу орны) бейнеленген. Мешіт қиылысқан қолдар мен желбағырлардың үстіне қойылған және патшалық бас киіммен (Колах намади) әшекейленген, бәрі де жапырақтардан жасалған гирляндамен оралыпты. Бұл мешіт бұрын ұлттық символ ретінде қолданылған, бірақ 1901 жылы туға енгізілуі ресми символдың алғаш рет қабылдануы саналады. Одан бері көптеген келесі туларда осы эмблема қолданылып келеді.
Үшінші жалау (19191921/29)
Әмір Аманұлла билік еткен кезде алғаш рет көтерілген ту. Ол әкесінің туын кеңейтіп, зеңбіректерді алып тастап, гүл шоғының орнына сегіз қырлы мөрден шығатын сәулелерді қосты. Мұндай мөр стилі Осман империясында көп кездесетін.
Төртінші ту (19211926/29)
1921 жылы мешіттің ішіне сызылған шеңбер овалмен алмастырылды. 1926 жылы Аманулла патша болып жарияланып, қаруларын жаңарту арқылы ұлттық туды өзгертті.
Бесінші ту (1926-1928)
Ауғанстанның алғашқы патшасы болып таққа отырғаннан кейін Аманұлла хан жұлдызды зәйтүн мен емен жапырақтарынан тұратын гүл шоғырымен алмастырды, нұсқасына қарай. Эмблемадан қылыштар мен кола алынып тасталды, ал мешіт көбірек бұрыш-сызықтармен қайта суреттелді. Осы өзгерістерге қарамастан, 1928 жылы Еуропаға сапары барысында патшаны жұлдызды тулармен қарсы алды. Ұлттық туды өзгертумен қатар, патша жеке туын да енгізді, оның алдыңғы жағында эмблемадан алынып тасталған элементтер, ал артқы жағында патшалық тугра бейнеленген.
Алтыншы ту (1928)
Келесі жалау патша Аманулла тұсында, шамамен 1928 жылдың маусым айында қолданысқа енгізілді. Алғаш рет Қара тудың орнына үш түсті жалау көтерілді. Ол қара, қызыл және жасыл түстерден тұрды, сәйкесінше, бұл өткенді (алдыңғы жалауларды), тәуелсіздік үшін төгілген қанды (Үшінші ағылшын-афған соғысы) және болашаққа деген үмітті бейнелейді. Бұл жалау патшаның 1927/8 жылы Еуропаға, әсіресе Веймар Республикасына (сол кезде қара, қызыл және алтын түсті жалауы болған) сапар жасауының нәтижесі болуы мүмкін.
Жетіінші ту (19281929)
Аманулла билігі кезінде қолданылған бесінші ту, соңғы өзгерістен шамамен бір ай өткен соң енгізілді. Бұл 20-шы ғасырдың көп бөлігінде пайдаланылған алғашқы тік үш түсті ту болды. Эмблема социалистік геральдика стилінде толығымен өзгертілді, діни, әскери және патшалық элементтер жойылды. Жаңа эмблемада күннің қар басыған екі таудың үстінен көтерілуі, мемлекеттің жаңа басталғанын көрсетеді. Бұл эмблемада бидай дәнтері де бейнеленген, ол Ауғанстанның әртүрлі үкіметтердегі барлық болашақ эмблемаларында кездесетін болды. Қызықтысы, сол кезде бидайды тек советтік эмблемасында ғана қолданған, ал кейін көптеген коммунистік мемлекеттердің туларында пайда болды. Ту туралы мәліметтер тек қысқаша сипаттамалар арқылы ғана белгілі, орталық эмблеманың түс схемасы және жұлдыздың болуы нақты емес. Бұл аз ғана уақытқа қолданылған жаңашыл эмблема ақша белгілерінде көрсетілмеген. Таулар үстінен көтерілген күннің символы кейін 1940 жылдары Паштунистан туында пайда болды.
Сегізінші ту (1929)
1929 жылғы қаңтарда Амрулланың реформалық билеуіне қарсы Саққавистер Кабулға жақындады. Патша тақтан бас тарды, билікті өзінің інісіне қалдырды. Оның билік құрған үш күні ішінде Инайатұлла хан қара фондық ескі туларды көтеріпті деседі.
Тоғызыншы ту (1929)
1929 жылы Саққавистер бақылауында болмаған аймақтарда бірнеше ай қолданылған ту. Амарулла билікті қайтаруға күш салған кезде үш түсті ту қайта қолданысқа енгізілді, бірақ оның ортасында эллипс пішіндес, біршама өзгертілген ескі радиалдық белгі орналастырылған.
Оныншы ту (19291931)
Хабибулла Калакани бастаған саққавистік күштер 1929 жылдың 17 қаңтарында Ауғанстан әмірлігін құрды. Хабибулла Калаканидің қысқа ғана билігі кезінде қолданылған ту – 13 ғасырда Ауғанстанды басып алғанда моңғолдар қолданған сияқты қызыл, қара және ақ түсті тік үш түсті ту. Саққавистік Ауғанстан әмірлігі Ауғанстанның тек бір бөлігін ғана бақылады, негізінен Кабул және қазіргі Пәкістан аумағындағы, Британдық Үндістанмен шектесетін кең солтүстік-оңтүстік жолағын. Герат қаласы бұл ереженің ерекшелігі болды, ол көтеріліс кезінде басып алынып, әмірліктің құлауынан және Калаканидің өлімінен кейін де ұзақ уақыт бойы сақталды. Гераттағы көтерілісшілер ай жарымшағы қосылған, өзгертілген саққави туын қолданды.
Он бірінші ту (1929)
Али Ахмад Ханның Жалалабадтағы, қысқа ғана өмір сүрген қарсы үкіметі Калакани көтерілісіне қарсы пайдаланған уақытша ту.
Он екінші ту (19291931)
Мұхаммед Надир Шах тұсында жасалған тоғызыншы ту, оның ішіндегі жұлдыз белгісі сақталады.
Он үшінші ту (1931-1973)
Қазіргі Ауғанстанда ең ұзақ уақыт бойы қолданылып келе жатқан ұлттық және мемлекеттік ту 1930 жылы қабылданған және 1964 жылғы қазан айындағы Конституциямен бекітілген. Бұл ту патша Надир Шах тұсында қабылданған, 1933 жылғы 8 қарашада оның қазасынан аман қалды және оның ұлы Мұхаммед Захир Шахтың билігінің соңына дейін сақталды. Сегізбұрышты сәулелер алынып тасталды, мөр үлкейтілді – мешіттің дизайны 1926 жылғы нұсқаға негізделген. Мешіт пен мөрдің арасында 1348 жыл (ислам ай күнтізбесінің 1348 жылы, яғни Григориан күнтізбесі бойынша 1929 жыл) көрсетілген, бұл Мұхаммед Надир Шах әулетінің басталу жылы. Сонымен қатар, жаңа патшалық тулар да енгізілді, олардың құрамында қызыл түс фонда ұлттық эмблема және арт жағында жаңа патшалық тугралар болды.
Он төртінші ту (1973-1974)
1973 жылғы Ауғанстан төңкерісінен кейін патшаның туысы, армия генералы Мұхаммед Дауд Хан жариялаған Ауғанстан Республикасының алғашқы туы. Бұл ту бұрынғы тумен толықтай бірдей, алайда Захир шаһтың монархиясы аяқталғандықтан, ондағы 1348 жыл жазуы жойылды. Дегенмен, елдің кедейлігі, халықтың білім деңгейінің төмендігі және Дауд пен Захир шаһтың туысқандық байланысы салдарынан бұл өзгеріс толыққанды жүзеге аспаған болуы мүмкін.
Он бесінші ту (1974 1978)
Ауғанстан Республикасының екінші туы қолданысқа енгізілді. Түстер сол күйінде қалды, бірақ мағыналары жаңадан түсіндірілді: қара – өткенге қатысты құпиялылықты, қызыл – тәуелсіздік үшін төгілген қанды, ал жасыл – егіншіліктің гүлденуін білдіреді. Тудың жоғары сол жақ бұрышында жаңа мөр бейнеленген: кең қанаттарын жайып ұшқан алтын бүркіт, бүркіттің төсінде (мешіт нысаны ретінде) мінбар, бүркітті айнала қоршаған бидай және бүркіттің үстінде күннің сәулелері (жаңа республиканың символы). Мөрдің астында елдің аты және жергілікті күн күнтізбесі бойынша революция күні – 26 шаңаш 1352 жыл, яки 1973 жылдың 17 шілдесі жазылған. Президент Дауд мемлекет басшысының туын да жаңа эмблемамен алмастырды, соның нәтижесінде тудың екі жағы да бірдей болды.
Он алтыншы ту (1978)
Республика президенті Мұхаммед Дауд Хан төңкеріс кезінде қаза тапқаннан кейін, Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясы (АХДП) билікке келген жаңа режим коммунистік мемлекет құрды. Біраз уақытқа, ауысу кезеңінде, сол жалаудың дизайны сақталды, бірақ оған мөр қойылған жоқ. 1992-1998 жылдар аралығында Ауғанстанның солтүстік аймағын бақылаған "Жунбиш-е Милли" партиясы да осыған ұқсас туды қолданды.
Он жетінші ту (19781980)
Бұл тудың түбегейлі өзгерісі, оның қызыл фондық бөлігінде және сол жақ төменгі бұрышында сары мөр бейнеленген, бұл 20 ғасырдағы социалистік мемлекеттер үшін кең таралған дизайн еді. Шындығында, бұл дизайн көршілес Совет Одағының туына өте ұқсас болды. Онда Халқ (,) фракциясының бидай суреті мен жұлдызы бар ПДПА эмблемасы, жұлдыз ұлттың бес этностық тобын көрсетеді, ортасында Насталик әрпімен «Халқ» сөзі, ал төменде «Саур революциясы 1357» деген жазу мен мемлекеттің толық атауы жазылған. Барлық діни сілтемелер алынып тасталды.
Он сегізінші ту (1980-1987)
Бабрак Кармалдың басшылығымен жаңа басшылықтың "Негізгі қағидалар" бағдарламасы аясында дәстүрлі қара, қызыл және жасыл үш түсті туыс қайта орнатылды, ол тиісінше өткенді, тәуелсіздік үшін төгілген қанды және ислам дінін көрсетеді. Жаңа мөр жасалды, онда күн шығысы (бұрынғы Хорасан атына сілтеме, яғни "Күн шығысының жері"), мінбар және кітап (бұл Карл Маркс жазған "Коммунистік манифест" немесе "Капитал" деп есептелді), ұлттық түстердегі ленталар, өнеркәсіптің тісті дөңгелегі және коммунизмді білдіретін қызыл жұлдыз бейнеленген. Мөрдегі ленталар мен бидай суреті сол кездегі Шығыс Германия мен Румыния мөрлеріне ұқсас болды.
Он тоғызыншы ту (1987-1992)
Ту Мохаммад Нәжібулланың ұлттық келісім конституциялық өзгерістерінің бөлігі ретінде өзгертілді. Бұрынғы ту сияқты, бірақ ұлттық мөрде тік дөңгелек жоғарыдан төменге жылжытылып, қызыл жұлдыз бен кітап алынып тасталды, ал жасыл түстің алаңы көкжиекке ұқсас қисық түріне келді.
Жиырмасыншы ту (1992)
Бұл ту Нәжібулланың кеңестік үкіметке жақтас режимі құлағаннан кейін уақытша ту ретінде қолданылды. Ол көптеген түрлерінде кездесті, олардың екеуі осы жерде көрсетілген. Жоғарғы жолақта Тақбир, ал ортаңғы жолақта (қазір ақ, тудан қызыл түс толығымен жойылған) Шаһада жазылған.
Жиырма бірінші ту (1992-2002)
Раббанидің жаңа ислам үкіметі туын өзгертті. Түс схемасы Таяу Шығыстағы бірнеше мұсылман елдерінің туларына ұқсас. Эмблемаға монархия дәуіріндегі элементтер қайта оралды, бірақ Шахада қосылды және моджахедтердің жеңісін бейнелейтін, мүлдем басқаша суреттелген қылыштар енгізілді. Қазір онда толық тәуелсіздік алған жыл – Григориан күнтізбесі бойынша 1919 жылға тең келетін, ислам күнтізбесі бойынша 1298 жыл (1298) көрсетілген. Эмблеманың төменгі жағында "دا افغانستان اسلامی دولت" ("Да Афғанистан Ислам мемлекеті") деп жазылған. Эмблемада күннің сәулелері сақталған. Бұл үлгі Кабул үшін болған шайқаста жеңіске жеткеннен кейін Талибан бақылауға алмаған аймақтарда, яғни елдің солтүстігінде ұзақ қолданылды. 2021 жылы бұл ту Ауғанстанның Ұлттық қарсылық фронтының туларының арасында қайта пайда болды.
Жиырма екінші жалау (1996-1997)
Талибан ақ түсті қарапайым туды қолданды.
Жиырма төртінші жалау (2001-2002)
Бұл туды президент Раббани талибан үкіметі құлағаннан кейін ұлттық тумен бірге пайдаланды. 1992 жылғы ту сияқты, бірақ пашту және дари тілдеріндегі мәтіндерімен.
Жиырма бесінші жалау (2002)
Талибан құлағаннан кейін дәстүрлі қара, қызыл және жасыл түстер 1928 жылдан 1974 жылға дейін қолданылған тік жолақты үлгіде қайта орнатылды. Ортадағы белгі – Ауғанстанның классикалық белгісі, ол 1992 жылғы тудағымен бірдей, бірақ қылыштар алынып тасталған.
Жиырма алтыншы жалау (2002-2004)
2002 жылдың көктемінде өткен Лоя Жирга Ауғанстанның ұлттық туын кейбір өзгерістермен бекітті, оның ішінде герб ақ түстен алтын түске, мешіттің астындағы жыл санағы "1348" орнына "1380" деп өзгертілді. 2002 жылдың маусым айында Ауғанстан ресми түрде ұлттық туын ортасындағы ақ гербтен бидай гүлшоғырының түсін символдайтын алтын гербке ауыстырды.
Жиырма жетінші жалау (2004-2021)
2004 жылғы конституция Хамид Карзай президенттігі кезінде қабылданды және патшалықтың соңғы таңбасына ұқсас таңбаны қабылдады. Бұл ту Ауғанстан Ислам мемлекеті тарапынан көптеген түрлерінде қолданылған, ал оның құлағаннан кейін Талибанға қарсы оппозицияның туларының бірі болды. 2004 жылы мемлекет басшысының туы қайтадан енгізілді, бұл жолы Дауд тұсындағы тудың түстеріне кері түстерде. Дегенмен, жаңа таңба 2013 жылы ғана пайда болды, осы кезде Карзайдың орнын Ашраф Гани басты.
Жиырма сегізінші жалау (2021 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
2021 жылы талибандар Ислам әмірлігінің туын қайта енгізді. Талибан туын алғаш қабылдағандағыдай, осы жолы да көптеген нұсқалар пайда болды, олардың ішінде арабша шахаданың астында пашту тілінде «Ауғанстан Ислам Әмірлігі» деп жазылған ақ тудың шахадасы да бар; дари тіліндегі парсы нұсқасы да кездеседі, бірақ оның таралуы жиі емес.