Кіріспе

Цезарьдің азаматтық соғысының бүгінгі күнгі Оңтүстік Испаниядағы соңғы шайқасы, б.д.д. 45 жыл. Екінші дүниежүзілік соғыстың шайқасы.

Мунда шайқасы (б.д.д. 17 наурыз), Оңтүстік Испаниядағы Хиспания Ультериор аймағында, Цезарьдің Оптиматтардың көшбасшыларына қарсы азаматтық соғысының соңғы шайқасы болды. Мундадағы әскери жеңісі және Тит Лабиен мен Гней Помпейдің (Помпейдің үлкен ұлы) қазасы Цезарьге Римге жеңіспен оралуға және содан кейін сайланған Рим диктаторы ретінде билік етуге мүмкіндік берді. Кейіннен Юлий Цезардың өлтірілуі император Августтың билігімен басталған Рим империясына әкелген республикалық құлдыраудың бастауы болды.

Кіріспе

Республикашыларды бастапқыда Помпей басқарған, 48 жылғы Фарсалус шайқасына дейін және Помпейдің көп ұзамай қайтысына дейін. Алайда, 46 жылғы сәуірде Цезарь әскерлері Тапсус шайқасында Помпей әскерін талқан етті. Осыдан кейін Цезарьға қарсы әскери оппозиция Испаниямен (қазіргі Испания мен Португалияны қамтитын Иберия түбегі) шектелді. 46 жылғы көктемде, Hispania Ulterior-дегі екі легион, басым көпшілігі Цезарь әскеріне тіркелген бұрынғы Помпей ардагерлерінен құралған, өздерін Гней Помпей (Ұлы Помпейдің ұлы) деп жариялап, Цезарьдің проконсулын қуды. Көп ұзамай оларға Помпей әскерінің қалдықтары қосылды. Бұл күштерге ағайынды Гней мен Секст Помпей (Помпейдің ұлдары), Публий Аттий Варус және Галлия соғыстары кезінде Цезарьдің ең сенімді генералдарының бірі болған дарынды генерал Тит Лабиен басшылық етті. Олар провинцияның ресурстарын пайдаланып, төрт легионнан тұратын әскер жинады. Бұл екі бастапқы ардагер легион, Тапсустан аман қалғандардан құралған легион және римдік азаматтар мен жергілікті тұрғындардан қосымша жиналған легион болды. Олар Hispania Ulterior-дің көп бөлігін, соның ішінде маңызды римдік колониялар Италияны және Кордубаны (провинция астанасы) бақылауға алды. Цезарьдің генералдары Квинт Фабий Максим мен Квинт Педий шайқасқа түсуге батылмады және Кордубадан шығысқа қарай 56 шақырым жердегі Обулькода (қазіргі Поркуна) орналасып, Цезарьден көмек сұрады. Осылайша Цезарь Римнен Испанияға Помпей ағайындыларымен күресу үшін көшуге мәжбүр болды. Ол үш сенімді ардагер легионды (X Equestris, V Alaudae және VI Ferrata) және жаңа легиондардың бірі III Gallica-ны алып келді, бірақ негізінен Испаниядағы жаңадан келген сарбаздарға сүйенуге мәжбүр болды. Цезарь Римнен Обулькоға дейінгі 2414 шақырымды бір айдан кем уақытта жүріп өтті және желтоқсанның басында жетті (осы саяхатты сипаттап, ол бірден Iter атты қысқа өлең жазды). Цезарь өзінің үлкен шөбересі Октавианды өзіне қосылуға шақырды, бірақ денсаулығына байланысты Октавиан науқан аяқталғаннан кейін ғана оған жете алды.

Улия

Цезарь Баетика Испаниясына келген кезде, Помпеилер Улияны қоршап алды (Цезарьге адал болған аз ғана қалалардың бірі). Оның офицерлерінің бірі – улиандықтарға таныс және аймақты жақсы білетін Луций Вибиус Пациак, қорғаушыларды күшейту үшін алты когортамен (2000-3000 легионер) жіберілді. Цезарь өзінің бас әскерін Кордубаға бастап келді, Помпеилерді Улиядан шақыруды үміттенеді. Пациак түнде, дауыл болған сәтте Улияға жетті. Қараңғылық пен жаңбырды пайдаланып, Пациак әскерін Помпеилердің қатары арқылы өткізді; күзетшілер легионерлік белгілерді тани алмағандықтан, оларды өткізіп жіберді. Пациак әскерін қалаға жасырып, қорғауды нығайтты.

Кордуба

Улияны нығайтып жатқанда, Цезарь Кордубаға қарай жорық жасады, оны Секст Помпей және күшті гарнизон қорғап тұрды. Жолда, Цезарьдің алғы шебі Сексттің кавалериясымен шайқасып, Помпейліктерді оның жақындауы туралы ескертті. Секст өзінің бауырына Цезарь Кордубаға жақын екенін хабарлап, күш сұрады. Гней Улияны қоршаудан бас тартып, бүкіл Помпей армиясымен бауырына көмекке келді. Секст Баэтис өзені арқылы Кордубаға салынған көпірді бұғаттап немесе қиратты. Цезарь жылдам көпір салып, армиясын Кордубаға жеткізіп, қаланың жанына орналасты. Көп ұзамай Гней мен Лабиен Помпей армиясымен келді. Көпірде қызу шайқастар болды, екі тарап та көптеген жауынгерлерін жоғалтты. Цезарь шешуші шайқас іздеп жүрген, бірақ бұл сондай шайқас болған жоқ. Сондықтан бір түні Цезарь армиясы лагерьтен шығып, батыл өзеннен өтіп, Атегуаға қарай бет алды.

Атегуа

Атегуа қаласына жеткен соң, Цезарь оны қоршауға кірісіп, айналысына бірнеше лагерь салған. Гней мен Лабиен күтпеген жерден шабуыл жасап, Цезарьді таң қалдыру мақсатымен оның орналасқан жерін айналып өтті. Олар қалың тұманның арасымен жақындасып, Цезарьдің бірнеше күзетін тосыннан шақырды. Тұман тарағанда, Цезарь қала төңірегіндегі барлық биік жерді басып алғаны және жақсы бекініп алғаны анық болды. Олар батысқа қарай (Цезарь мен Укуби арасында) лагерь құрып, қарсыластарын олардың қолайлы орналасқан жерінен ығыстыру жоспарын жасауға тырысты. Постумий мен XXVIII легионының лагеріне шабуыл жасады, бірақ Цезарь V, VI және X легиондарын көмекке жібергенде, олар кері шегінді. Келесі күні Цезарь Батыс Мавритания патшасы Богуд бастаған одақтастарымен күшейтілді. Лабиеннің кеңесімен Гней Помпей ашық шайқастан қашып, Цезарьді қысқы науқанда әскеріне азық-түлік және баспана табуға мәжбүр етті. 45 жылдың басында Атегуадағы Цезарьдің жақтастары қаланы оған тапсыруды ұсынды, бірақ Помпей гарнизоны бұл туралы білген соң, Цезарьдің жақтастарының басшыларын өлімге кесті. Гарнизон оқиғадан кейін біраз уақыттан соң Цезарьдің қатарларын бұзуға тырысты, бірақ қайтарысқанға ұшырады. Қала көп ұзамай берілді; бұл Помпейдің сенімі мен рухына ауыр соққы болды, сондай-ақ кейбір жергілікті одақтастар Цезарь тарапына қарай көшті.

Сальсум және сорикария

Атегуаны басып алғаннан кейін Цезарь Сальсум өзенінің арғы жағындағы Помпей лагеріне жақын жерде лагерь құра бастады. Гней жылдам шабуыл жасап, Цезарьді дайындықсыз басталды. V легионының екі жүзбасының батылдығы мен құрбандығы шегіністі тоқтатты. Осы соққыдан кейін Цезарь Сорекарияға шегінуге шешті, осылайша Помпейдің бір жабдықтау жолын үзіп тастады. 7 наурызда Сорикария маңында болған келесі шайқаста Цезарь жеңіске жетті; Помпей лагеріндегі көптеген римдіктер Цезарь тарапына өтуді жоспарлай бастады, ал Гней Помпей кешіктіру тактикасынан бас тартып, шайқасқа шығуға мәжбүр болды. Ол лагерін жинап, әскерін оңтүстікке қарай Мунда қаласына жылжытты.

Шайқас

Екі әскер Испанияның оңтүстігіндегі Мунда жазығында кездесті. Помпей әскері Мунда қабырғаларынан шамамен бір шақырымдай жердегі биік емес төбеде, қорғанысқа ыңғайлы жағдайда орналасқан еді. Цезарь барлығы сегіз легионды (Legio II, III, V, VI, X, XXI, XXVIII және XXX) 8000 атты әскермен және белгісіз саны бар жеңіл жаяу әскермен басқарды, ал Помпей он үш легионға, 6000 жеңіл жаяу әскерге және шамамен 6000 атты әскерге қолбасшылық етті. Республикалық әскерлердің көпшілігі бұрын Цезарьға бағынып, кейін оның әскерін тастап Помпейге қосылған еді: олар екінші рет кешірілмейді деп қорқып, өмірі үшін күресті (әрине, Цезарь өзінің соңғы үлкен жеңісінде тұтқындарды өлімге жіберген еді). Помпейлерді төбеден түсіруге бағытталған сәтсіз әрекеттен кейін, Цезарь тікелей шабуылға бұйрық берді ("Венера" деп, өзінің ата-тегі деп санайтын қасиетті құдайдың атымен). Шайқас 8 сағатқа созылды, екі тараптың да айқын артықшылығы болмады, нәтижесінде генералдар қолбасшылық позицияларын тастап, қатарға қосылуға мәжбүр болды. Кейін Цезарь өзі жеңіске жеткенде көп рет шайқасқандығын, бірақ Мундада өмірі үшін күрескенін айтты. Ол өзінің сүйікті X Equestris легионының оң қанатын басқарды. Цезарьдың жігерлендіруімен оншы легион Помпейдің күштерін кері тартуға кірісті. Қауіпті сезіне отырып, Гней Помпей сол қанатын күшейту үшін оң қанатынан бір легионды алып тастады, бұл қателік болды. Помпейдің оң қанаты әлсірегеннен кейін, Цезарьдің атты әскері шешуші шабуылға шықты, бұл шайқастың бағытын өзгертті. Король Богуд пен оның мавритандық атты әскері Помпейдің оң қанатына шабуыл жасап, қанатын бұзып, Помпей әскерінің артқы жағына шабуылдады. Помпей атты әскерінің қолбасшысы Тит Лабиен бұл маневрді байқап, оларды тоқтату үшін күш жіберді. Помпей әскері жағдайды дұрыс түсінбеді. Сол (X легионынан) және оң қанаттардың (атты әскер шабуылы) қатты қысымында, олар Лабиеннің шегініп бара жатқанын ойлады. Помпей легиондары қатарын бұзып, тәртіпсіз қашқа бастады. Кейбіреулері Мунда қабырғаларында пана тапса да, көбісі қырғында қаза тапты. Шайқас аяқталғанда, майданда шамамен 30 000 Помпей әскерінің денелері жатты; Цезарь жағынан шығын аз болды, шамамен 1000 адам қаза тапты. Помпей легиондарының барлық он үш туы қолға түсті, бұл толыққанды тарап кетудің белгісі болды. Тит Лабиен мен Аттий Варус майданда қаза тауып, Цезарь оларды жерлеуге рұқсат берді, ал Гней Помпей шайқас алаңынан қашып құтылуға үкілі болды.

Салдары

Цезарь өзінің легаты Квинт Фабий Максимусты Мунданы қоршауға қалдырып, провинцияны бейбіттендіруге көшті. Кордуба бағынды: қаладағы қарулы адамдар (көбінесе қаруланған құлдар) жазаланды, ал қала ауыр сомада өтемақы төлеуге міндеттелді. Мунда қаласы біраз уақыт бойы қарсы тұрды, бірақ қоршауды бұзуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін, 14 000 тұтқынмен бағынды. Цезарьға адал теңіз қолбасшысы Гай Дидий, Помпейдің көптеген кемелерін жойды. Гней Помпей құрлықта пана іздеді, бірақ Лауро шайқасында қоршауға алынып, қаза тапты. Секст Помпей бостандыққа шықты, бірақ Мундадан кейін Цезарь билігіне күшпен қарсы тұрған консервативті әскерлер қалмады. Плутархтың сөзінше, Римге оралғаннан кейін, "осы жеңісі үшін өткізген той римдіктерді ерекше ашуландырды. Өйткені ол шетелдік генералдарды немесе варвар патшаларын жеңген жоқ, тек Римнің ең ұлы адамдарының бірінің балаларын және отбасын жойды". Цезарь өмір бойына диктатор атанды, бірақ оның табысы ұзаққа солмады; Цезарь келесі жылдың 15 наурызында (б.з.д. 44 ж.) Брут пен Кассий бастаған келесі буын саясаткерлердің қолынан қаза тапты.

Жергілікті жер

Мунданың нақты орналасқан жері ұзақ уақыттан бері даулы мәселе болып келген. Кейбір испандық тарихшылар Мунданың қазіргі Ронда қаласының римдік атауы болғанын, ал Мунда шайқасы сол жерде өткен болуы мүмкін деп болжаған. Басқа ерте зерттеушілер шайқасты әртүрлі басқа жерлерде іздеген, мысалы, Монда немесе Монтилья маңында. Соңғысы Монтильяда туған француз король отбасының бір мүшесін құрметтеу мақсатында жасалған бұрынғы локализация әрекетіне негізделген. Монтилья тұрғындары үшін Мунда шайқасы (олардың пікірінше) қаланың жанында болғаны үлкен мақтан тұту мәселесі. Испандық жазушы Проспер Меримедің «Кармен» повесі, Жорж Бизенің операсының бастауы, баяндаушы өзінің зерттеулері Мунданың Монтильяға жақын болғанын көрсеткенін нақты айтады (Бірақ Бизенің операсында Мунда немесе Монтилья туралы ешқандай сілтеме жоқ). Басқа сарапшылар Мунда шайқасы Севилья провинциясындағы Осуна қаласының сыртында болғанын мәлімдеген. Бұл пікір Осуна мен Эсия арасындағы Ла-Лантежуэла маңынан қазылған ежелгі мүрештердің оқтарымен расталған. Бұл теорияны Эсия мен Осунада табылған ежелгі жазулар да қолдайды, онда шайқас кезінде Цезар тарапында берік тұрғаны үшін Астиги (Эсия) қаласы мақталады. Сондықтан Мунда шайқасы, ең болмаса, Cerro de las Balas және Ла-Лантежуэла маңындағы Лланос-дель-Агила аумағында өткен болуы мүмкін.