Кіріспе

Кварцтан жасалған адам бас сүйегі пішіндес мүсіндер. Кристалл бас сүйектері – адам бас сүйегінің қатты тастан жасалған мүсіндері. Олар мөлдір немесе сүтті ақ кварцтан (кейде «тас кристалл» деп те аталады) жасалған. Оларды тапқан адамдар бұл мүсіндердің Колумбияға дейінгі Мезоамерика артефактілері екенін айтады. Алайда, ғылыми зерттеулерге ұсынылған барлық үлгілердің бұл талаптары жоққа шығарылды. Зерттеулер көрсеткендей, қарастырылған мүсіндер 19-шы ғасырдың ортасынан бастап немесе одан кейін, Еуропада, ежелгі мәдениетке қызығушылықтың артып кеткен кезінде жасалған. Мүсіндер Германияда, әсіресе Идар-Оберштейн қаласындағы шеберханаларда жасалған болуы мүмкін, себебі бұл қала 19-шы ғасырдың соңында Бразилиядан импортталған кварцтан жасалған бұйымдармен танымал болған. Көптеген танымал әдебиеттерде айтылған мәлімдемелерге қарамастан, мистикалық күші бар кристалл бас сүйектері туралы аңыздар нағыз Мезоамерика және басқа да американдық халықтардың мифологиясында немесе рухани есептерінде кездеспейді. Жаңа дәуір қозғалысының өкілдері бұл бас сүйектерінде паранормальды құбылыстар бар деп жиі айтады және олар жиі көркем әдебиетте суреттеледі. Кристалл бас сүйектері көптеген ғылыми-фантастикалық телесериалдарда, романда, фильмдерде және бейне ойындарда кең таралған тақырыпқа айналды.

Жинақтар

Колумбияға дейінгі жалған артефактілердің саудасы 19 ғасырдың соңында кеңінен дамыды, сондықтан 1886 жылы Смитсон институтының археологы Уильям Генри Холмс "Ғылым" журналында "Жалған мексикалық ескіліктер саудасы" деген мақала жариялады. Музейлер бұрын-соңда бас сүйектерді сатып алған болса да, 1870 жылы Парижде дүкен ашқан ескі заттар сатушысы Эжен Бобан 19 ғасырдағы мұражайлардағы кристалл бас сүйектер жинақтарымен ең көп байланысты. Бобанның коллекциясының көп бөлігі, оның ішінде үш кристалл бас сүйек, этнограф Альфонс Пинартқа сатылды, ол бұл коллекцияны Трокадеро мұражайына сыйға берді, кейін ол Музей де Льомме деп аталды.

Зерттеу

Көптеген кристалл бас сүйектері Колумбқа дейінгі кезеңге жатқызылады, көбінесе олар ацтектер немесе майя өркениеттеріне байланыстырылады. Мезоамерика өнерінде бас сүйектердің көптеген бейнелері кездеседі, бірақ мұражай коллекцияларындағы бас сүйектердің ешқайсысы құжатталған қазбалардан табылған жоқ. 1967, 1996 және 2004 жылдары Британ мұражайында бірнеше кристалл бас сүйектерді зерттеу көрсеткендей, тістерді белгілейтін ойықтар (осы бас сүйектерде Митчелл Хеджес бас сүйегінен айырмашылығы, жеке жақ сүйектері болмаған) 19 ғасырда дамытылған зергерлік құралдармен (айналмалы құралдармен) жасалған. Бұл Колумбқа дейінгі шығу тегін жоққа шығарады. Кристаллдың түрі хлорит қоспаларын зерттеу арқылы анықталды. Ол тек Мадагаскар мен Бразилияда ғана кездеседі, сондықтан Колумбқа дейінгі Мезоамерикада оны табу немесе тану мүмкін емес еді. Зерттеу нәтижесінде бас сүйектер 19 ғасырда Германияда, әсіресе 19 ғасырдың соңында Бразилиядан импортталған кварцтан жасалған бұйымдармен танымал болған Идар-Оберштейн қаласындағы шеберханаларда жасалған деген қорытындыға келді. Алғашқыда бұл бұйымдарды 1860-1880 жылдар аралығында Мексика қаласында жұмыс істеген француз антиквариаты саудагері Эжен Бобан сатқан. Британ мұражайының кристалл бас сүйегі Нью-Йорктегі Tiffany & Co арқылы өткен, ал Musée de l'Homme мұражайының кристалл бас сүйегін Бобаннан сатып алған этнограф Альфонс Пинар сыйға берген. 1992 жылы Смитсондар институты анонимді көзден алынған кристалл бас сүйегін зерттеді; көз оны 1960 жылы Мексика қаласында сатып алғанын және ол ацтектерге жататынын мәлімдеді. Зерттеу көрсеткендей, бұл бас сүйек те жақында жасалған. Смитсондар институтының мәліметінше, Бобан өз кристалл бас сүйектерін Германиядан алған, бұл Британ мұражайының қорытындыларымен сәйкес келеді. 2008 жылдың мамыр айында "Археологиялық ғылым журналында" Британ мұражайы мен Смитсондар институтының егжей-тегжейлі зерттеулері жарияланды. Электронды микроскопия мен рентгендік кристаллографияны пайдалана отырып, британдық және американдық зерттеушілер Британ мұражайының бас сүйегінің корунд немесе алмаз сияқты қатты абразивті материалмен өңделгенін және оған сәйкес келетін металдан жасалған айналмалы диск құралымен пішін берілгенін анықтады. Смитсондар институтының үлгісі басқа абразивпен, атап айтқанда кремний карбидімен (карборундом) өңделген, бұл кремний-көміртекті қосылыс, ол қазіргі заманғы өнеркәсіптік технологияларды қолдану арқылы өндірілетін синтетикалық материал. Карборунды синтездеу 1890 жылдарға дейін, ал оның кеңінен қолданылуы 20 ғасырға дейін болғандықтан, зерттеушілер "[бұл] 1950 жылдары немесе одан кейін жасалған болуы мүмкін" деген қорытындыға келді.

Британ мұражайының бас сүйегі

Британ мұражайының кристалл бас сүйегі алғаш рет 1881 жылы Париж антикварі Евгений Бобанның дүкенінде пайда болды. Оның шығу тегі сол кездегі каталогында көрсетілмеген. Ол оны ацтектердің артефактісі ретінде Мексиканың ұлттық мұражайына сатуға тырысқан, бірақ нәтижесі болмады. Кейін Бобан өз бизнесін Нью-Йоркке көшіріп, онда бас сүйегін Джордж Х. Сиссонға сатты. Ол 1887 жылы Нью-Йоркте өткен Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мәжілісінде Джордж Ф. Кунц көрсетті. Бас сүйек аукционда сатылып, Tiffany and Co компаниясы сатып алды, кейіннен оны 1897 жылы Британ мұражайына түпнұсқа бағасымен сатты. Бұл бас сүйек Митчелл Хеджес бас сүйегіне өте ұқсас, бірақ одан кем мәліметті және қозғалмалы төменгі жақ сүйегі жоқ. Британ мұражайы бас сүйегінің тарихын "вероятно, еуропалық, біздің заманымыздың 19-ғасыры" деп санайды және оны "нағыз Колумбияға дейінгі артефакт емес" деп сипаттайды. Бұл бас сүйек заманауи құралдармен жасалғаны және нағыз емес екені анықталды.

Митчелл-Хеджес бас сүйегі

Бәлкім, ең танымал және жұмбақ бас сүйегі 1924 жылы британдық авантюрист және танымал жазушы Ф. А. Митчелл Хеджестің асырап алған қызы Анна Митчелл Хеджес тапқан. Ол 1990 жылы түсірілген «Любатанның кристалл бас сүйегі» атты деректі фильмнің тақырыбы болды. Смитсония ғылымгерлері оны «Британ мұражайындағы бас сүйекке өте ұқсас, көздері мен тістері егжей-тегжейлі жасалған» деп сипаттады. Митчелл Хеджес бас сүйегін құлаған құрбандық тақтасының астынан табылғанын айтты. Бірақ, Ф. А. Митчелл Хеджес өзінің Любатан туралы жазбаларында осы жайтты ескермеген. Қазба жұмысына қатысқандар бас сүйегінің табылуын немесе Аннаның қазбада болғанын жазбаған. Жақындағы мәліметтерге сәйкес, Ф. А. Митчелл Хеджес 1943 жылдың 15 қазанында Лондонның Сотби аукционында осы бас сүйегін Лондондық өнер саудагері Сидни Берниден сатып алған. 1943 жылдың желтоқсанында Ф. А. Митчелл Хеджес бас сүйегін сатып алғанын ағасына жазған хатында ашық айтты. Бас сүйегі шамамен кішкентай адам бас сүйегінің мөлшерінде, биіктігі, ұзындығы және ені белгілі бір кварцтан жасалған. Төменгі жақ сүйегі бөлек. 1970 жылдардың басында ол уақытша реставратор Фрэнк Дорландтың қамқорлығына берілді. Дорланд бас сүйегін тексергеннен кейін, оның металл құралдарды пайдаланбастан және кристалл осіне ешқандай назар бермей «қазылғанын» мәлімдеді. Дорланд тістердегі механикалық ұнтақтау іздерінен басқа ешқандай сызықтар таппады және ол алдымен алмастарды қолданып, бас сүйегінің дөңгелек пішінге келтірілгенін, ал содан кейін 150-300 жыл ішінде құммен майысқандығын болжады. Оның пікірінше, бас сүйегі 12000 жылға дейін созылуы мүмкін. Бас сүйегінің физикалық қасиеттері туралы әртүрлі таластар айтылса да, мысалы, оның температурасы 70°F (21°C) деңгейінде тұрақты екендігі туралы мәлімдемелер де болды, Дорланд оның және басқа кварц кристалдарының қасиеттерінде ешқандай айырмашылық жоқ екенін хабарлады. Дорландтың қамқорлығында болған кезде бас сүйегі жазушы Ричард Гарвиннің назарына түсті. Гарвин Хьюлетт Паккардтың жарнамалық шоттарын басқарған жарнама агенттігінде жұмыс істеді. Ол бас сүйегін Санта-Кларадағы (Калифорния штаты) Хьюлетт Паккардтың кристалл зертханасына алып барып, бірнеше сынақтардан өткізді. Зертханалар бас сүйегінің Дорланд болжағандай, композит емес екенін, бір кварц кристаллынан жасалғанын анықтады. Зертханалық тесттер төменгі жақ сүйегінің де бас сүйегінің қалған бөлігі сияқты сол жақтан өскен кристаллдан жасалғанын көрсетті. Хьюлетт Паккард бас сүйегінің жасалу әдісін немесе жасын анықтауға тырыспады. Дорландтың тістердегі механикалық ұнтақтау іздеріне қоса, майя археологы Норман Хаммонд тесіктердің (тіреу тіректері үшін жасалған деп есептеледі) металл бұрғылау арқылы жасалғанын анықтады. Анна Митчелл Хеджес бас сүйегін қосымша ғылыми зерттеулер үшін ұсыну туралы барлық өтініштерден бас тартты. Бас сүйегі туралы ең алғашқы жарияланған мәлімет – 1936 жылғы шілдедегі британдық антропологиялық журнал «Адам», онда ол 1933 жылдан бері оған ие болған және дәлелдер Ф. А. Митчелл Хеджес сатып алған лондондық өнер саудагері Сидни Берниге тиесілі екені айтылған. Ол тек «бұл кем дегенде 3600 жыл бұрын жасалған және аңыз бойынша Майяның бас діни қызметкері эзотерикалық рәсімдерді орындаған кезде қолданған. Ол бас сүйегінің көмегімен өлімді тілегенде, өлім оған әрқашан ілесіп жүреді» деді. «Қауіпті одақтасым» кітабының кейінгі басылымдарында бас сүйек туралы ешқандай мәлімет жоқ. Осы себепті бұл артефакт кейде «Қиямет бас сүйегі» деп аталады. Анна Митчелл Хеджес 1967 жылдан бастап бас сүйегімен гастрольдік сапарлар жасап, оны қарауға ақы төлеу негізінде көрсетті. 1988-1990 жылдар аралығында ол бас сүйегімен гастрольдік сапарлар жасады. Ол өмірінің соңына дейін артефакт туралы сұхбаттар беруді жалғастырды. Соңғы сегіз жылында Анна Митчелл Хеджес 2002 жылы үйленген Билл Хоманмен бірге Индиана штатының Честертон қаласында тұрды. Ол 2007 жылдың 11 сәуірінде қайтыс болды. Осыдан кейін Митчелл Хеджес бас сүйегі Хоманға тиесілі болды. Ол әлі де оның мистикалық қасиеттеріне сенеді. 2007 жылдың қарашасында Хоманн бас сүйегін Смитсонияның Ұлттық табиғи тарих мұражайындағы антрополог Джейн Макларен Уолштың кеңсесіне алып барды. Уолш бас сүйегін ультракүлгін сәулелермен, қуатты микроскоппен және компьютерлік томография арқылы егжей-тегжейлі зерттеді. Хоманн бас сүйегін 2008 жылы мұражайға қайта алып келді, осылайша оны Смитсония желісінің «Кристалл бас сүйегінің жұмбағы» атты деректі фильміне түсіруге мүмкіндік болды. Осы кезде Уолш беткі құралдық іздердің силикон қалыптарын жасап, оларды сканерлік электрондық микроскоп (SEM) талдауы үшін жіберді. SEM микрофотографиялары кристалдың алмастың қабықшасымен жабылған жоғары жылдамдықты, қатты металл айналмалы құралмен өңделгенін көрсетті. Уолш Мексика мен Орталық Америкадан табылған артефакттарды зерттеу нәтижесінде, Майя мәдениетіне дейінгі шеберлер тас құралдармен немесе ағаш құралдармен бетін сырып жасағандарын, ал кейінгі Майя мәдениетіне дейінгі кезеңде мыс құралдармен және әртүрлі құмдармен немесе ұнтақталған тастармен бірге қолданғандарын анықтады. Бұл зерттеулер Уолшты бас сүйегінің 1930 жылдары жасалғанын, және оның негізі Британ мұражайындағы бас сүйек болғандығын қорытындыға келтірді.

Париж бас сүйегі

Эжен Бобан Альфонс Пинартқа сатқан үш бас сүйегінің ең ірісі (кейде Париж бас сүйегі деп аталады), биіктігі шамамен, ортасынан тік бойына тесілген. Ол Музей ду Куай Бранлидегі коллекцияның бір бөлігі және Францияның Ұлттық зерттеу және қалпына келтіру орталығы (Centre de recherche et de restauration des musées de France, немесе C2RMF) жүргізген ғылыми зерттеулерге түсті, бұл зерттеулер 2007–2008 жылдары өткізілді. Үш айға созылған бірқатар талдаулардың нәтижесінде C2RMF инженерлері «бұл әлбетте Колумбияға дейінгі емес, оның үстінде заманауи құралдармен жылтырату және тозу іздері бар» деген шешімге келді. Бұдан бөлек, Куай Бранлиден жасалған мәлімдемеде сынақтар «оның 19 ғасырдың соңында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді» делінген. 2009 жылы C2RMF зерттеушілері Париж бас сүйегінің қашан ойылғандығын анықтау мақсатындағы қосымша зерттеулердің нәтижелерін жариялады. Сканирлейтін электронды микроскопия (СЭМ) талдауы оның ойылуында лапидарлық машиналық құралдардың қолданылғанын көрсетті. Кварцты ылғалдыру арқылы мерзімдеу (QHD) деп аталатын жаңа мерзімдеу әдісінің нәтижелері Париж бас сүйегінің 1740 жылы кесілгені белгілі эталондық кварц артефактісінен кейін ойылғанын көрсетті. Зерттеушілер СЭМ және QHD нәтижелерінің, сондай-ақ бас сүйегінің белгілі шығу тегінің оны 18 немесе 19 ғасырда ойылғанын көрсететінін қорытындылады.

Смитсониялық бас сүйегі

"Смитсон бас сүйегі", А562841 0 тізім нөміріндегі, Ұлттық табиғи тарих мұражайының Антропология бөліміндегі коллекциясында 1992 жылы Смитсон институтына анонимді түрде жіберілді. Доноры оны ацтектерге тиесілі зат деп мәлімдеді және бұл Порфирио Диас коллекциясынан алынған деген болжам бар. Бұл бас сүйектердің ең ірісі, салмағы және биіктігі белгілі. Ол заманауи абразив – карборундоммен қашалған. Қазіргі уақытта ол Ұлттық табиғи тарих мұражайында заманауи жалған зат ретінде көрсетілуде.

Паранормальды мәлімдемелер мен рухани байланыстар

Кейбір адамдар кристалл бас сүйектері түрлі кереметтер жасай алады деген паранормальдық мәлімдемеге сенеді. Анна Митчелл Хеджес өзінің тапқан деп санайтын бас сүйегі көріп тұруға және қатерлі ісікке ем болуға қабілетті екенін, бір рет ол адамды өлтіру үшін оның сиқырлы қасиеттерін қолданғанын, ал тағы бір жағдайда Джон Ф. Кеннедидің өлтірілуін болжай білгенін айтты. 1931 жылы Пол Клоделдің "Жібектей шұлық" пьесасында Испания королі Филипп II "күннің бату сәулесімен" жарықтандырылған "бір тастан жасалған өлім бас сүйегін" қолданып, Англия Корольдығына шабуыл жасаған Испан армадасының жеңілісін көреді. Кристалл бас сүйектерінің емдік және табиғаттан тыс күштері туралы мәлімдемелер ғылыми қауымдастықта қолдау таппады. Олар бас сүйектерімен байланысты ешқандай ерекше құбылыстың дәлелін таппады, сондай-ақ олардың шығу тегі мен жасалу әдісін растаудан басқа, одан әрі зерттеуге себеп те таппады. Тағы бір жаңа және тарихи негізделмеген болжам кристалл бас сүйектері туралы аңызды 2012 жылдың 21 желтоқсанында аяқталған Майя күнтізбесінің б'ак'тун циклымен байланыстырады. Олардың пікірінше, он үш мистикалық бас сүйектерінің қайта бірігуі осы күнтізбенің аяқталуымен болжанған немесе меңзеген апаттың алдын алады (2012 құбылысын қараңыз). Бұл мәлімдеме 2008 жылы Sci Fi Channel үшін түсірілген және Discovery Channel Canada-да маусым айында көрсетілген "Кристалл бас сүйектерінің құпиясы" бағдарламасында (басқалармен бірге) айтылды. Сұхбат берушілердің арасында Ричард Хогланд болды, ол бас сүйектерін және Майяны Марстағы өмірмен байланыстыруға тырысты, сондай-ақ жоғалған Атлантида цивилизациясы мен антигравитациялық талаптарды жақтаушы Дэвид Хатчер Чайлдресс болды. Кристалл бас сүйектері туралы автор Друнвало Мелхиседек өзінің "Жарқыраған жылан" кітабында да айтады. Ол Юкатан жарты аралындағы ғибадатханалардағы рәсімдерде ежелгі Майялардың рухтарын сақтайтын кристалл бас сүйектерін иеленген жергілікті Майя ұрпақтарына кездескенін жазады, олар өздерінің ежелгі білімдеріне тағы да қажет болатын уақытты күту үшін бас сүйектеріне кірген екен. Джейми Самс сияқты неошамандық жазушылардың алға тартқандай, Американың түпкілікті халықтарының рухани сенімдеріндегі кристалл бас сүйектері мифологиясының болжамдық байланыстары мен шығу тегі де күмәнді. Алайда, Филип Дженкинс атап өткендей, кристалл бас сүйектері мифологиясы бастапқыда Ф. А. Митчелл Хеджес таратып, кейіннен қолға алынған "барокколық аңыздарға" барып тоқтауы мүмкін: 1970-ші жылдарға қарай кристалл бас сүйектері Жаңа Эра мифологиясына ежелгі Атлантиданың қуатты жәдігерлері ретінде енді, тіпті олар нақты санды да алды: дәл он үш бас сүйек болды. Егер бұл бас сүйектері Жаңа Эра жазушыларының назарын аудармаса, олардың Солтүстік Американың түпкілікті халықтарымен ешқандай қатысы болмас еді.