Кіріспе

Ежелгі Грекиядағы гимназия (γυμνάσιον (gymnásion)) – қоғамдық ойындарда бәсекелес атанғандардың жаттығу орталығы болған. Бұл жер сонымен қатар әлеуметтенуге және интеллектуалдық ізденістерге мүмкіндік беретін орын еді. Атаудың шығуы ежелгі грек тіліндегі "gymnós" сөзіне байланысты, ол "жалаңаш" немесе "нүді" деген мағынаны білдіреді. Гимназияны пайдалануға тек ересек ер азаматтарға ғана рұқсат етілген. Спортшылар жалаңаш жарысқан, бұл практика еркек денесінің эстетикалық құндылығын арттырады және құдайларға тағзым ету мақсатымен жасалған деп есептелген. Гимназиялар мен паластралар (күрес мектептері) Геракл, Гермес және Афинада Тесейдің қорғауы мен демеушілігінде болды.

Этимология

Гимназия сөзі латын тілінен грек тіліндегі γυμνάσιον (gymnasion) сөзінің латыншалануы болып табылады, ол "дене жаттығуларына арналған қоғамдық орын; жаттығу алаңы" мағынасын береді, көпше түрінде "дене жаттығулары" және жалпы "мектеп" дегенді білдіреді. Бұл сөз өз кезегінде, грек тіліндегі [[wikt:γυμνός#Қадимі грек тілі (gymnos)]] "жалаңаш" немесе "жылаңаш" деген мағынаны білдіретін сипаттағыш сөзден және оған байланысты γυμνάζω (gymnazo) етістігінен алынған, оның мағынасы "жалаңаш жаттығу", "гимнастикалық жаттығулар жасау", жалпы "жаттығу, дамыту". Бұл етістік осы мағынаға ие болған себебі, спортшылар Аподитериум деп аталатын киім ауыстыратын бөлмелерде киімдерін шешіп, жалаңаш жаттығып, денелерін зейтүн майымен ыдыратып, содан кейін стрігільмен тазалаған. Тарихи тұрғыдан алғанда, гимназия жаттығулар, ортақ жуыну (терма) және кейінірек ғылыми және философиялық ізденістер үшін қолданылған. 1594 жылы алғаш рет тіркелген "гимнаст" сөзі грек тіліндегі γυμναστής (gymnastēs) сөзінен құралған, бірақ грек тілінде бұл сөз "спортшы" емес, "жаттықтырушы" дегенді білдіреді. Палаэстра – гимназияның күрес, бокс және доп ойындарына арналған бөлігі. "Гимназия" сөзінен "гимнастика" термині де пайда болды.

Ұйым

Гимназия 18 жастан асқан жастарға дене шынықтыру жаттығуларын үйрету үшін құрылған мемлекеттік мекеме болды. Гимназиялардың басқаруы гимназиархтарға сеніп тапсырылды, олар мемлекеттік қызметкерлер болып, мерекелердегі спорттық жарыстар мен ойындарды ұйымдастыруға жауапты болды және мектептерді басқарды, жарысқа қатысушыларды қадағалады. Гимнасттар – бұл спортшыларды оқытумен, жаттықтырумен және дайындаумен айналысатын ұстаздар болды. Грек гимназияларында философия, әдебиет және музыка бойынша лекциялар мен пікірсайыстар өткізілді, сондай-ақ жақын жерде қоғамдық кітапханалар да болды.

Шығуы, ережелері мен әдет-ғұрыптары

Афина гимназиясының ережесін Паузаний (i. 39. 3) Тесейге жатқызады. Солон бұл мәселе бойынша бірнеше заң шығарды; Галеннің сөзіне қарағанда, бұл заңдар Клистеннің (б.з.д. 6 ғасырдың соңы мен 5 ғасырдың басы) тұсында тиімді басқару жүйесіне келтірілді. Физикалық жаттығулардың бастауы Спарта немесе Лакедемон, не Криттің Кноссы қаласы деп есептелгенмен, жалаң денемен жаттығу салты б.з.д. 7 ғасырында пайда болды. Денеге май жағу дәстүрі де осы мақсатта болған, бұл әдет өте қымбат болғандықтан, мемлекеттік және жеке субсидиялар қажет болды (гимназияларда бұл шығын ең жоғары болды). Клейн Криттік Платонның «Заңдар» еңбегінің 1-кітабында Крит гимназиялары мен ортақ тамақ дәстүрінің шығу тегін сипаттап, оларды мифологиялық заң шығарушы Радамантқа жатқызады. Гимназияның алғашқы үлгілері қала сыртындағы кең ашық алаңдар болған, жабық құрылыстар емес. Гимназияда жаттығулар мен жарыстарға дайындық үшін өткізілетін спорттық жарыстар гректердің әлеуметтік және рухани өмірінің ертеден бергі бір бөлігі болды. Бұл жарыстар кейде қасиетті мерекелердің бір бөлігі ретінде, ал кейде қайтыс болған басшының қоштасу рәсімінде өткізілді. Гректердің еркін және белсенді өмір салты (көбінесе табиғатта өткізілетін) осындай спорт түрлеріне деген құштарлықты арттырды, және уақыт өте келе жарыстар грек мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. Діни спорттық жарыстарда жеңіске жеткен адам, гүлден басқа материалдық сыйлық алмаса да, өзінің азаматтарының құрметі мен сыйластығына ие болды. Жарысқа қатысушыларды дайындау мәселесіне мемлекет зор мән берді, олар үшін арнайы ғимараттар салынды және басқару мемлекеттік қызметкерлерге тапсырылды. Үлкен діни мерекелерде жеңіске жету бүкіл мемлекет үшін үлкен мәртебе саналды.

Тарихи дамуы

Ежелгі грек гимназиясы көп ұзамай жаттығу мен оқудан гөрі артық нәрсеге айналды. Бұл даму гректердің спорт, білім және денсаулық арасындағы тығыз байланысын тануынан туындады. Сәйкесінше, гимназия бір жағынан білім берумен, екінші жағынан медицинамен байланысты болды. Балалардың алғашқы білімінде дене шынықтыру, денсаулықты сақтау және күш-қуатты дамыту маңызды бөліктер болды. Әріптер мен музыкаға бөлінген уақыттан басқа, жас жігіттердің білімі тек гимназияда жүргізілді, онда дене тәрбиесі ғана емес, сонымен қатар мораль мен этика бойынша нұсқаулар берілді. Оқушылар үлкейген сайын, бейресми әңгімелер мен басқа да әлеуметтік іс-шаралар ресми, жүйелі тәртіптің орнын басты. Гимназиялар жастардың сүйікті жиналатын жері болғандықтан, оларға мұғалімдер, әсіресе философтар жиі келіп тұратын. Философтар мен софистер гимназияларда жиналып, дәрістер мен баяндамалар оқыды; осылайша бұл мекеме дене шынықтырумен айналысудан басқа, интеллектуалды ізденістерге қызығушылар үшін де танымал орынға айналды. Афинада үш үлкен мемлекеттік гимназия болды: Академия, Лицей және Киносарг, олардың әрқайсысы құдайға арналған және оның мүсінімен әшекейленген. Үшеуі де философиялық мектептермен байланысы арқасында танымал болды. Антистен Киносаргейде мектеп ашты, содан кейін «Киник» атауы шыққан деседі; Платон Академияда жиналған мектеп құрды, содан кейін мектеп осы атпен белгілі болды, гимназияны жүздеген жылдар бойы әйгілі етті; ал Лицейде Аристотель Перипатетикалық мектепті құрды. Платон гимнастиканы білім берудің маңызды бөлігі деп есептеді (ҚР III және Заңдар бөлімдеріне қараңыз) және оның сөзіне сәйкес, софист Продик алғаш рет гимнастика мен денсаулық арасындағы байланысты көрсетті. Өзінің әлсіз денесі үшін гимнастикалық жаттығулардың пайдалы екенін сезген Продик, жалпыға қабылданған және кейін Гиппократ жетілдірген әдіс жасады. Гален де гимнастиканы дұрыс және жиі қолданудың маңыздылығын баса көрсетті. Ежелгі грек медициналық еңбектерінде нақты ауруларды емдеу үшін арнайы жаттығулар тағайындалған, бұл гректердің денсаулық пен дене күйін байланысты қарастырғанын көрсетеді. Бүгінгі сарапшылар да осылай ойлайды.

Афинадағы ұйым

Афинада жыл сайын әрбір тайпадан бір-бірден он гимназиарх тағайындалатын. Бұл лауазымды тұлғалар ерекше міндеттері бар бірнеше жұмысқа кезекпен кірісіп, оларды орындады. Олардың міндеттеріне қоғамдық жарыстарға дайындалатын адамдарды баптау және оларға жалақы төлеу, афиналық үлкен мерекелерде жарыстарды ұйымдастыру, жарысқа қатысушылардың көңіл-күйін қадағалау, гимназияны безендіру және күтіп ұстау кіретін. Олардың төменгі сатысындағы ұйымдық құрылымда он софронист жастардың мінез-құлқын бақылап, әсіресе олардың барлық жарыстарында болуға жауапты болды. Паэдотрибтер мен гимнасттар түрлі жаттығулардың әдістемесін оқытумен және жастарға қолайлы спорт түрлерін таңдаумен айналысты. Гимнасттар шәкірттердің денсаулығын қадағалап, ауырған жағдайда оларға ем тағайындады. Ал алейпттер жастардың денесін майлап, ұнтақтап, хирург қызметін атқарды және қажетті дәрі-дәрмектерді берді. Галеннің сөзіне сәйкес, сонымен қатар, доп ойындарына арналған жеке оқытушы да болған.

Құрылыс

Гимназиялар әдетте әр түрлі жаттығулар үшін арналған кеңістіктермен қатар стадион, палаэстра, моншалар, жаман ауа-райында жаттығу үшін сыртқы галереялар, сондай-ақ философтар мен басқа да "ғылымға бейім адамдардың" қоғамдық лекциялар оқыған және пікір таластар өткізген жабық галереялары бар үлкен құрылыстар болды. Көптеген афиналық гимназиялар қала шетінде орналасқан, себебі құрылыс үшін үлкен, тегіс алаң қажет болды. Бұған қоса, бұл аймақтар Орталық Афинадағы ұқсас аймақтарға қарағанда салқын және суға жақын болды.