Екі қабатты вагондар

Кіріспе

Екі қабатты вагон (американдық ағылшын тілінде) немесе екі қабатты автобус (британдық және канадалық ағылшын тілінде) – жолаушылар сыйымдылығын бір деңгейден екі деңгейге дейін арттыратын, осылайша жолаушылар тасымалдау мүмкіндігін ұлғайтатын (кейбір жағдайларда бір вагонға 57%-ға дейін) теміржол вагонының түрі. Бұл жолаушыға шаққанда пайдалану шығындарын төмендетуге мүмкіндік береді. Құрылымдық және габариттік шектеулерге байланысты, екі қабатты вагонға бірде-бір қарапайым вагонға қарағанда шамамен екі есе көп жолаушы сыяды, бірақ оны тарту үшін екі есе салмақ немесе құрылыс материалдары қажет болмайды. Дегенмен, екі қабатты пойыздың әр стансада жолаушыларды түсіру және отырғызуға көбірек уақыт кетеді, себебі әр вагоннан көптеген адамдар кіріп-шығады. Ұзақ тоқтаулар оларды ұзақ қашықтықтағы бағыттарда (сондай-ақ, жолаушыларға жақсы көрініс ұсынатындықтан) танымал етеді.

Тарих

Екі қабатты вагондар кемінде 19 ғасырдың екінші жартысынан бастау алады. Францияда 1870 жылға қарай Chemins de fer de l'Ouest, Chemins de fer de l'Est және Chemins de fer du Nord темір жолдарында шатырында орындықтары бар бірнеше жүздеген "voitures à impériale" пайдаланылды, олар 20 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келді; жоғарғы палубасы екі жағынан ашық, ал орындықтарды жеңіл шатыр немесе навес жауып тұрды. 1860 жылдары М.Ж.Б. Видард Chemins de fer de l'Est темір жолында толық корпусы, терезелері мен есіктері бар екі қабатты вагондарды енгізді; ауырлық орталығын төмен ұстау үшін төменгі қабаттың едені төмендетілді. Видард вагондарының жалпы биіктігі 4 метр, вагондардың төменгі бөлігіндегі бас биіктігі 2 метр ғана болды; вагондар толық жүктелген 13 тонналық екі осьті көлікте 80 адамды (үшінші сынып) тасымалдауға арналған. Chemins de fer de l'État темір жолының алғашқы екі деңгейлі вагондары – бұл екі деңгейлі вагондардың ерте мысалы. 1950 жылы Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы Чикаго аймағында екі деңгейлі галерея вагондарын жолаушылар тасымалына енгізді. Бұл жоба сәтті болды және 1954 жылы Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолы Чикаго – Лос-Анджелес Эль-Капитан пойыз маршрутында ұзақ қашықтыққа арналған Hi Level вагондарын енгізді. 1968 жылы Австралияның Сидней қаласында төрт тәжірибелік екі қабатты электр вагоны пайдалануға берілді, бұл әлемдегі алғашқы толық екі қабатты электрлік көп бірліктерден (ЭМП) тұратын жолаушылар пойзы болды.

Үлгілі дизайн

Екі қабатты конструкция әдетте төменгі қабатты доңғалақтың жоғарғы деңгейінен төмен, рельстерге жақын түсіріп, содан кейін жоғары қабатты қосуды қамтиды. Мұндай конструкция көптеген көпірлердің, туннельдердің және электр сымдарының (құрылымдық габарит) астына сыяды. Бұл жоба көліктің биіктігін (жүк тиеу габариті) азайтып, ауырлық орталығын төмендету арқылы шығындарды және қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Пойыз станциясы платформаларының биіктігіне байланысты кіру үшін үш түрлі конструкция қолданылуы мүмкін. Биік платформалар үшін "екі деңгейлі" вагондар қолданылады, онда есіктер ортаңғы деңгейде орналасқан, ал жоғарғы немесе төменгі деңгейге өту үшін сатылар немесе пандустар бар (кейде бұл конфигурация кіреберіс бөлімінде ортаңғы деңгейде орындықтарды қамтиды, екі деңгейлі бөлім вагондардың ұзындығының бір бөлігінде ғана болады). Төмен платформалар үшін төменгі қабатқа деңгейлі кіретін "екі қабатты" конструкция пайдаланылады. Сирек жағдайларда үшінші, өте биік "доңғалақ үстіндегі екі қабатты" конструкция қолданылады. Бұл дәстүрлі бір қабатты вагонға "екінші қабат" қосылған конструкция болып табылады, төмен платформа қолданғанда дәстүрлі еден биіктігіне дейін сатылармен, содан кейін жоғарғы қабатқа ішкі сатылармен өту қажет.

Платформа биіктігі мен еден биіктігі мәселелері

Рельс басынан жоғары төрт маңызды биіктік өлшемі бар: платформа биіктігі, дәстүрлі еден биіктігі, төменгі қабат биіктігі және жоғарғы қабат биіктігі. Платформа биіктігі дөңгелекті заттардың, мысалы, багаж, коляска, мүгедектер арбасы және велосипедтердің тегіс кіру биіктігін анықтайды. Платформа биіктігі пойыз тоқтаған барлық станцияларда біркелкі болуы тиіс. Дәстүрлі вагон еденінің биіктігі бір қабатты вагондарға жалғасатын соңғы есіктер үшін маңызды. Төменгі қабаттың биіктігі негізінен дөңгелектер мен шассилер арасын байланыстыратын арқалықтардың қалыңдығымен анықталады. Жоғарғы қабат немесе ең жоғары қабаттың биіктігі ең төменгі қабаттан жоғарырақ болуы керек және көпірлер мен туннельдердің астына сыюы тиіс. Тегіс кіру үшін еден биіктігі платформа биіктігімен сәйкес болуы керек. Дәстүрлі немесе төменгі қабаттың биіктігі платформа биіктігімен сәйкес келеді деп үміттенеміз. "Екі қабатты" немесе "қос қабатты" деген атауға қарамастан, максималды үйлесімділік үшін вагонның еденінің биіктігі төрт түрлі болуы мүмкін. Биік платформаны жобалау (платформадан тегіс кіруді болдырмау үшін сыртқы баспалдақтарды пайдалану) қиындық тудырады.

Жалпы төменгі платформалы конструкция

Төмен платформалы екі қабатты пойыздардың көпшілігі вагондардың төменгі деңгейіне тегіс кіруге мүмкіндік береді, бұл арбада отырушылар үшін қолайлы. Бұл "екі қабатты" вагондарда екі қабат биіктігі бар (жоғарғы және төменгі қабат). Вагон ішінде қабаттар арасында баспалдақ орналасқан. Вагон арасындағы жалғау есіктері жоғарғы қабатта немесе доңғалақ жинағының (bogies) үстіндегі аралық деңгейде болуы мүмкін. Бірінші жағдайда, бір қабатты вагондарға тікелей жалғану кедергі мен есік ашу мәселелерін тудырады. АҚШ-тың батысында вагондар жоғарғы деңгейлі жалғану түріне жатады. Олар төмен платформалы станцияларды пайдаланады, себебі дәстүрлі бір қабатты пойыздардың барлығында сыртқы кіру сатылары болған, бұл төтенше жағдайларда және уақытша аялдамаларда икемділікті арттырып, инфрақұрылымдық шығындарды азайтуға мүмкіндік берген. Екі қабатты платформалардың мысалдары жоқ, сондықтан жоғарғы қабатта платформа есіктері де жоқ. Вагонның шатырының сызықтары екі қабатты вагондардың жоғарғы қабатына жалғау есіктерін орнату үшін бойлық бағытта тегіс болып келеді. Pullman Standard / Bombardier Amtrak Superliner вагонының биіктігі 16 фут (5 метр) құрайды.

Әдеттегідей емес өте биік үлгі

Бірнеше өте биік екі қабатты вагондар бар (мысалы, Колорадо Railcar DMU биіктігі 19 фут (6 м) құрайды). Олар көбінесе екінші қабаты бар дәстүрлі теміржол вагоны ретінде сипатталады. Осы вагондардың көпшілігі төмен платформаларға арналған, сондықтан оларда дәстүрлі "дөңгелектен жоғары" еден биіктігіне дейін сыртқы сатылар бар, мысалы, АҚШ-тың соңғы есіктері қолданыстағы вагондардың дәстүрлі биіктігімен жалғанады. Кейбір вагондарда жоғарғы қабатта да есіктер болады. Осы вагондардың көпшілігі жоғарғы немесе төменгі қабатта сыртқы балконмен жабдықталған. Жоғарғы және төменгі қабаттар ішкі баспалдақтармен байланысты. Бұл вагондар көптеген мүмкіндігі бар адамдарға қолайлы, бірақ кіру тегіс емес. Осы вагондардың көпшілігі толық ұзындығында шыныдан жасалған күмбезбен жабдықталған. Кейбір вагондар өздігінен жүретін бірнеше бірліктер болып табылады, сондықтан дәстүрлі еден биіктігін пайдалану белгілі бір деңгейде тұрақты болып көрінеді. Буксирленетін вагондарда төменгі қабатты дөңгелектер/богиелер арасында төмендетуге болады, бұл деңгейде кіруге мүмкіндік береді, сондай-ақ осы қабаттан дәстүрлі қабатқа дейін қосымша биіктік пен ішкі баспалдақтар қосылады.

Аргентина

2005 жылы Emprendimientos Ferroviarios (Emfer), Trenes de Buenos Aires (TBA), Ұлттық өнеркәсіптік технология институты және Аргентинаның ұлттық үкіметі екі қабатты электр пойыздарын ұлттық деңгейде жобалау және құрылысын бастау туралы келісімге келді. Бұл шешім 1676 мм енді қалалық Сармиенто желісін пайдаланатын жолаушылардың санының күрт өсуіне байланысты қабылданды, аталған желі Үлкен Буэнос-Айрес аймағының орталық және шығыс бөліктеріне қызмет көрсетеді. Бірінші прототип 2005 жылы жасалды, бірақ жаппай өндіріс 2008 жылдың ортасында ғана басталды. 2013 жылы бұл вагондар желіден алынып, олардың орнына жаңа CSR Electric Multiple Units қойылды, алайда Emfer пойыздары елдің басқа аймақтарына ауыстырыла ма деген мәселе әлі де белгісіз. 2010 жылы Emprendimientos Ferroviarios және Trenes de Buenos Aires Буэнос-Айрес пен Мерседес қалалары арасындағы дизельдік қалааралық бағыт үшін қозғалтқышсыз екі қабатты вагондар ұсынды. Жаңа вагондардың әртүрлі техникалық талаптарға сәйкес, екі жай ғана автоматты емес есігі бар (ортадағы екі электрлі қос есік орнына) және олар төмен платформаларға арналған. 2020 жылы Trenes Argentinos компаниясы осы екі қабатты вагондарды қалааралық және алыс қашықтыққа арналған бағыттарда пайдалану үшін, оларды жайлы отырғыштармен, USB порттарымен және басқа да жабдықтармен жарақтандыру мақсатында ашық тендер жариялады.

Австралия

1964 жылы Tulloch Limited компаниясы Сиднейде пайдалануға арналған алғашқы екі қабатты тіркеме вагондарын жасады. Олар бір қабатты электрлік локомотивтермен жұмыс істеді. Тіркеме вагондарының сәттілігінен кейін, Tulloch 1968 жылы төрт тәжірибелік екі қабатты электрлік локомотив құрды. 1972 жылдан бастап Comeng және Goninan компаниялары екі қабатты пойыз құрамаларын жасады. Бұл құрамалар қазір S жиынтығы деп аталады. Үлкен Сиднейдегі барлық электрлі қала маңындағы және қалааралық пойыздар енді екі қабатты, бірақ Сидней метросы бір қабатты вагондарды пайдаланады. Барлық екі қабатты вагондардың әр жағында екі есігі бар, және әр аялдама биіктігінде вестибюль орналасқан. Сиднейдегі екі қабатты жолаушылар пойыздарының биіктігі 4 метрді (14 фут) құрайды. Мельбурн қалалық қоғамдық көлік корпорациясы 1991 жылы Сиднейде қолданылған Tangara конструкциясының өңделген нұсқасы болған екі қабатты дамыту және демонстрациялық пойыздың прототипіне тапсырыс берді. Ол жиі бұзылып, ұзақ уақыт пайдаланылмай тұрды. 2002 жылы пайдаланудан алынып, 2006 жылы жаратылды.

Австрия

Тарихта екі қабатты вагондар 1873 жылы енгізілді және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін пайдаланылды. 1993 жылы Graz Köflacher Bahn теміржол компаниясы Грац қаласы маңындағы қалалық көліктер үшін 15 вагонды пайдалана бастады. 1997 жылы ұлттық теміржол компаниясы ÖBB Шығыс Австрия және Вена агломерациясында пайдалану үшін 120 екі қабатты вагонға тапсырыс берді.

Канада

Канаданың ұлттық жолаушылар темір жолы компаниясы Via Rail қазіргі уақытта өзінің паркінде, кейбір алыс қашықтыққа арналған қызметтерде қолданылатын күмбезді вагондардан басқа, екі қабатты вагондарды пайдаланбайды. Бұл вагондар көліктің бір бөлігінде екі деңгейлі болып келеді. Онтарионың Солтүстік темір жолы Polar Bear Express қызметінде екі қабатты күмбезді вагондарды пайдаланады, олардың екі деңгейі вагоның бүкіл ұзындығын қамтиды. Bombardier BiLevel Coach бастапқыда Hawker Siddeley Canada компаниясы Оңтүстік Онтариодағы GO Transit қалалық темір жолы желісі үшін жобалаған. Қазір оны Солтүстік Америкадағы 14 түрлі темір жол операторы, соның ішінде Канаданың барлық үш қалалық темір жол жүйесі қолданады. GO Transit және West Coast Express басқаратын барлық пойыз қызметтері Bombardier BiLevel вагондарын пайдаланады, ал Монреалдың Exo пойыздары Bombardier Bilevel, Bombardier MultiLevel және түрлі бір қабатты вагондардың қосындысын пайдаланады. Жеке теміржол туристік компаниясы Rocky Mountaineer Колорадо Railcar компаниясы жасаған екі қабатты, толық ұзындығы күмбезді вагондарды пайдаланады.

Қытай

Қытай темір жолы үшін алғашқы екі қабатты пойыз 1958 жылы Сифанг компаниясымен екі локомотивтен және төрт екі қабатты вагондан тұратын Донгфен дизельдік көпқұрамды пойыз ретінде салынды. 1982 жылы Донгфен ДМУ пайдаланудан шығарылғаннан кейін, Қытай темір жолы екі қабатты пойыздарды жаңартты, алғашқысы 1987 жылы Нанкин Пюжэн Rolling Stock Works зауытында SYZ25 және SRZ25 болып шықты. Қытайдағы екі қабатты вагондардың таңбалауы "S" әрпінен басталады, ол қытай тілінде "екі қабатты" дегенді білдіреді. Қазіргі екі қабатты пойыздардың үлгілері 25B сериясы (zh), 25Z сериясы (zh) және 25K сериясы (zh) болып табылады. Қытайдағы екі қабатты вагондардың көп бөлігі Нанкин Пюжэн Rolling Stock Works зауытында, ал кейбір екі қабатты вагондар Чанчунь теміржол көлігі зауытында салынды. Екі қабатты вагондардың түрлері: екі қабатты қатты орындық (SYZ), екі қабатты жұмсақ орындық (SRZ), екі қабатты қатты ұйықтағыш (SYW), екі қабатты жұмсақ ұйықтағыш (SRW), екі қабатты асхана вагоны (SCA) және екі қабатты жұмсақ орындықты багаж вагоны (SRZXL). Екі қабатты вагондар негізінен Қытайдағы аймақтық бағыттарда қолданылады, мысалы, Юньнань провинциясындағы Куньмин–Дали–Лицзян қалааралық пойыздары және Хэбэй провинциясындағы Шицзячжуан–Циньхуандао экспресс пойызы. Бұған қоса, Тяньцзинь мен Баоцзи арасында (Пекин батыс теміржол станциясы арқылы) екі қабатты теміржол қызметі көрсетіледі.

Чехия

České dráhy компаниясы Škoda Transportation компаниясының еншілес кәсіпорны болған Škoda Vagonka өндірген 471 класс табельдік 83 электрлік пойызды және Прага маңындағы электрленбеген жолдарда да қолданылған локомотивпен тартылған пойыздарды пайдаланады.

Дания

Данияда DSB 2002 жылы Bombardier екі қабатты вагондарын пайдалануды бастады. Вагондар Зеландия аймағындағы аймақтық бағыттарда қолданылады.

Финляндия

Финляндияда VR 1998 жылы екі қабатты күндізгі вагондарды пайдалануға бастады. Олар финляндиялықтардың өзі жасаған және Каянидегі Transtech компаниясы шығарады. Әрбір вагонда ортаңғы бөлімінің төменгі қабатында екі кіреберіс бар, бұл станция платформаларынан деңгейлес кіруге мүмкіндік береді, ал вагондардың соңғы бөлімдері және аралық байланыстар орта деңгейде орналасқан. VR 2006 жылдың 1 ақпанында алғашқы екі қабатты ұйықтайтын вагондарын ұсынды. Жоғарғы қабаттағы екі орынды кабиналарда дәретхана мен душ бар, ал төменгі қабаттағы кабиналар ортақ пайдаланудағы дәретханаларды қолданады. Екі қабатты басқарушы вагондар 2013 жылдың соңында, ал мейрамхана вагондары 2014 жылдың басында енгізілді. Екі қабатты вагондар қарапайым жолаушылар вагондарына қарағанда жоғары жылдамдықпен жүруге арналған – дейін, бірақ кейіннен туннельдерге кіретін пойыздар үшін бұл шек төмендетілді. Вагондар көбінесе екі қабатты InterCity пойыздарында (IC2 деп аталады) пайдаланылады және олардың ішінде ноутбуктерді қуатпен жабдықтауға және сымсыз LAN интернетке қосылуға мүмкіндік бар.

Франция

Францияның Chemins de fer de l'État компаниясы 1933 жылдан бастап екі деңгейлі, екі қабатты қала маңындағы вагондарды пайдаланған. Оның ізбасары, SNCF, 1975 жылдан бері VB2N екі қабатты вагондарын пайдалануда; VB2N 1975 жылдан бастап État вагондарының орнына енгізілді. SNCF 1982 жылы екі қабатты RER пойыздарын іске қосты, ал 1995 жылы RATP да осыған қосылды. 1996 жылдан бері SNCF Париж-Лион-Марсель бағыты сияқты қарсылығы жоғары жоғары жылдамдықты бағыттарда екі қабатты TGV вагондарын пайдаланады. Көптеген қала маңындағы, аймақтық және жоғары жылдамдықты қызметтер екі қабатты дизель-электр пойыздары (DMU), электр пойыздары (EMU), вагондары және TGV арқылы жүзеге асырылады. TGV Duplex – 320 км/сағ коммерциялық ең жоғары жылдамдықпен жүретін әлемдегі ең жылдам екі қабатты пойыз. 2007 жылы 574,8 км/сағ жылдамдыққа жеткен 4402 нөміріндегі арнайы реттелген пойыз жиынтығы дәстүрлі пойыздар арасындағы жылдамдық рекордын ұстап тұр. Француздық габарит бойынша екі қабатты вагондардың ең жоғары биіктігі .

Германия

Шығыс Германияның теміржол компаниясы Deutsche Reichsbahn (DR) 1974 жылы қалааралық бағыттар үшін алғашқы екі қабатты вагондарды пайдалануға енгізді. Шығыс Еуропадағы төңкерістерден және Германияның қайта бірігуінен кейін, жаңадан құрылған ұлттық теміржол компаниясы Deutsche Bahn DR-дің екі қабатты вагондарын қабылдап алды және аймақтық және қалааралық жолдар үшін көптеген екі қабатты вагондарға тапсырыс берді.

Гонконг

MTRCL және бұрынғы KCRC Коулун мен Гуанчжоу арасындағы шекаралық бағытында KTT пойыз құрамымен екі қабатты вагондарды пайдаланады. Бұл вагондар Жапонияда Кинки Шарио компаниясымен жасалған. "Ktt" вагондары 1998 жылдың қаңтар және мамыр айлары аралығында Гуанчжоу-Шэньчжэнь темір жолы электрлендірілгенге дейін Хунг-Хом мен Ло-Ву станциялары арасында жол тартты. "Ktt" вагондарының еденінің төменгі бөлігі сол екі рельсте қызмет ететін әдеттегі бір қабатты вагондарға қарағанда төмендеу.

Үндістан

Үндістанда Сингад экспресі екі қабатты вагондармен жұмыс істеген алғашқы пойыз болды, одан кейін Мумбай-Пуне бағытындағы Декан Куин және Декан экспресі сияқты басқа пойыздар да осы қызметті ұсынды, бірақ кейіннен осы бағыттардағы екі қабатты қызмет тоқтатылды. 1979 жылы Батыс темір жолының Сурат пен Мумбай орталық аралығындағы Flying Ranee жолаушылар пойызы екі қабатты вагондарды пайдаланған алғашқы супер жылдам пойыз болды. 2011 жылы алғашқы кондиционерлі екі қабатты қызмет Батыс Бенгалиядағы Хаура станциясы мен Джаркхандтағы Дханбад өткелі арасындағы Хаура – Дханбад қос қабатты экспресінде іске қосылды, содан кейін Дели Сараи Рохилла – Джайпур, Ахмадабад – Мумбай орталық, Ченнаи орталық – Бангалор, Ананд Вихар (Жаңа Дели) – Лакхнау, Вишахапатнам – Виджаявада, Вишахапатнам – Тирупати және Мумбай Локманья Тилак терминалы – Мадагаон қос қабатты экспрестері де пайда болды.

Израиль

Израильде Израиль темір жолдары 2001 жылы Bombardier екі қабатты вагондарын пайдалануға бастады. Вагондар Германияның Гёрлиц қаласында жасалған және 2021 жылға дейін Израиль темір жолдарының жолаушылар паркінің көп бөлігін құрады.

Соңынан, Siemens компаниясының Desiro HC пойызы Израиль темір жолдарына енгізілді. Desiro HC пойызының ортасында екі қабатты вагондар орналасқан, ал алғашқы және соңғы вагондар бір қабатты. 2022 жылдан бастап бұл пойыз негізінен Герцлия – Иерусалим электрленген желісімен (Тель-Авив арқылы) қатынайды.

Италия

1970-ші жылдары ірі қалаларға жаппай сапарлардың көбеюімен Ferrovie dello Stato француздық VB2N үлгісіндегі Carrozze Due Piani Tipo 1979 (қараңыз: Carrozza Due Piani) вагондары арқылы қызмет көрсету мүмкіндігін жеделдетіп арттыруға тырысты. Бүгінде жеке теміржол компаниялары Ferrovie Nord Milano және Ferrovie del Sud Est та екі қабатты вагондарды пайдаланады. Қазір Италияда жүріп жатқан екі қабатты пойыз түрлері: Rock (Caravaggio), Vivalto, TAF, TSR.

Жапония

Жапонияда екі қабатты пойыздар көрікті жерлерді көрсету немесе орын санын арттыру мақсатында пайдаланылады. Токио аймағындағы қалалық пойыздарда екі қабатты вагондар көбінесе Green Cars ретінде қолданылады, бұл вагондар әдеттегі қалалық вагондарға қарағанда жақсы жабдықталған. Жапониядағы алғашқы екі қабатты пойыз 1904 жылы пайда болды. Ол Осака қалалық трамвайының 5-ші түрі болды. Кинтецу темір жолының 20100 сериялы ЭМУ пойыздары 1962 жылы салынды және мектеп саяхаттары үшін арналған. Екі қабатты вагондары бар туристік пойыздарға JR Shikoku 5000 сериясы, Keihan 8000 сериясы, JR Central 371 сериясы және Odakyu 20000 сериясы RSE жатады. JNR/JR-дің алғашқы екі қабатты пойыздары 200 сериялы және 100 сериялы Шинкансен пойыздары болды. JR East компаниясы 1992 жылы Home Liner бағыттарында 215 сериялы екі қабатты ЭМУ пойыздарын енгізді. JR East сондай-ақ Шинкансен желілері үшін E1 сериялы және E4 сериялы Шинкансен пойыздарын енгізді; бұл пойыздар сыйымдылығын арттыру үшін екі қабатты етіп жасалған. Бұған JR West 285 сериялы ЭМУ пойыздары (Sunrise Izumo/Sunrise Seto бағыттары үшін) және JR East E26 сериялы вагондары (Cassiopeia бағыты үшін) да кіреді.

Словакия

ZSSK компаниясы Škoda Transportation компаниясы өндірген 671 класты 19 электрлік пойыз және 951 класты 10 итергіш-тартқыш пойызды пайдаланады. Бұл пойыздар негізінен Жилина мен Кошице (Жилина – Тренчин, Жилина – Кошице, Кошице – Прешов және тағы басқалары) қалалары арасында, сондай-ақ Братислава маңында (Кути мен Трнава арасында) жол жүзеді. 2016 жылдан бастап 951 класты пойыздардың кейбіреулері, көбінесе 350 класты локомотивтермен (Шкода 55E), Братислава (SK) – Бжеклав (CZ) бағытындағы халықаралық қатынастарда қолданылуда.

Швеция

SJ AB компаниясы Alstom компаниясы құрастырған және X40 класына жататын 43 екі қабатты ЭВМ (электр жетекті пойыз) пайдаланады. ЭВМ екі және үш вагонды нұсқада шығарылады. Бұл пойыздар негізінен Меларен көлі маңындағы аймақтық бағыттарда және Гевле мен Линчепинг арасындағы қатынастарда қолданылады. Оның максималды жылдамдығы – [максималды жылдамдық] және сымсыз интернетпен жабдықталған. 1966 жылдан 1990 жылға дейін SJ компаниясы Y3 класындағы дизель-электр пойыздарын (ДМП) екі қабатты бас вагондарымен және олардың арасында стандартты вагондармен пайдаланған. Артқы вагондардың ерекше дөңгелек пішіні болғандықтан, халық арасында оны «түйе» деп атаған.

Швейцария

Екі қабатты қалалық пойыздар Цюрих S Bahn жүйесінде қолданылады. Пойыздың үш түрі пайдаланылады: ескі түрі – электр локомотиві және екі қабатты вагондардан тұрады, ал екіншісі – моторлары вагондарда орналасқан электрлік көп бірліктер. 2010 жылдан бастап үшінші түрі – Stadler KISS пайдалануға енгізілді. Швейцария Федералдық темір жолдары да Швейцарияның көп бөлігінде жоғары жылдамдықты InterCity және InterRegio қызметтері үшін IC 2000 екі қабатты жолаушылар вагондарын пайдаланады. Үлкен кешігулерден кейін, 2019 жылдан бастап Bombardier TWINDEXX пойыздарын енгізе бастады. Бұл екі жоғары жылдамдықты пойыздың жоғарғы қабатта ғана өтетін дәліздері бар, бұл оларды бір қабатты вагондармен үйлесімсіз етеді, алайда IC 2000 әлі де сағаттарда бір қабатты вагондармен бірге қолданылады.

Украина

2012 жылы УЕФА Еуро-2012-ге дайындық барысында Украина темір жолы Škoda Transportation компаниясы жасаған екі EJ675 электропоезд сатып алды. Бұл пойыздар облысаралық бағыттарда қолданылады. 2019 жылы жаңғырту және қайта жабдықтау үшін олар қызметтен алынды. Екі пойыз 2022 жылы қайтадан пайдалануға берілді және қазір Киев – Луцк бағытында жүріп тұр.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда жүк тиеу габаритінің шағын болуына байланысты теміржол жүйесі екі қабатты пойздарды қабылдау қиын. 1948 жылы Оңтүстік теміржолында Bulleid 4DD класының екі пойзымен екі қабатты пойыз жасауға әрекет жасалды. Бұл инновациялық болғанымен, жоғарғы қабаттағы орындықтардың төменгі қабаттағы адамдардың басынан биік, бірақ аяқтарынан төмен орналасқан. Бірақ жүк тиеу габариті олардың қолданылуын шектеді және 1971 жылы қызметтен алынды. DCA жүргізген зерттеулер екі қабатты пойыздардың Ұлыбританияның жүк тиеу габаритінде пайдалануға болатынын көрсетті және 2006 жылы Crossrail үшін жоба ұсынды, алайда бұл жоба іске аспады. Теміржол габаритінен биік екі қабатты трамвайлар британ қалаларында кең таралған. 1930-1960 жылдар аралығында трамвайлар ауыстырылғанда, олардың орнына екі қабатты автобустар келді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та қолданылатын екі қабатты жолаушылар вагондарын Bombardier (қазір Alstom), Kawasaki, Colorado Railcar (қазір US Railcar) және тағы да басқалар шығарады. Бұл компаниялардың алғашқы екеуі солтүстік-шығыс штаттарында қолданылатын жоғары платформалы "екі деңгейлі" қалалық теміржол вагондарының басым бөлігін жасады. Colorado Railcar екі қабатты DMU және Ultra Dome жолаушылар вагондарын өндірді. Colorado Railcar вагондарының биіктігі 6 метрге жетеді және төменгі палубаға баспалдақпен түсуге болады, ол рельстен жоғары орналасқан. Басқа конструкциялар, соның ішінде Colorado Railcar, Budd, Pullman Standard, Bombardier және басқалар жасаған құрамдардың кіреберісі аралық деңгейдің орнына төменгі палубада орналасқан. Amtrak Superliners – осы типтегі екі қабатты вагондар, кіреберісі ең төменгі станция платформасы деңгейінен немесе сәл жоғары платформалардан бір саты жоғары орналасқан, сондай-ақ жоғары деңгейде вагондар арасында өтуге мүмкіндік береді. АҚШ-тағы кейбір операторлар "галереялық вагон" деп аталатын екі қабатты вагондардың ерекше дизайнын пайдаланады (қараңыз төменде).

Ұзақ қашықтыққа жүретін пойыздар

Чикагоның батысына қарай қатынайтын Amtrak-тың көптеген қалааралық жолаушылар пойыздары Суперлайнерлерді пайдаланады, сондай-ақ Чикагоның шығысына қарайғы Капитолий Лимитед және Авто Пойыз сияқты таңдамалы пойыздар да осылай. Бұған қоса, Аляска темір жолы бірнеше ірі круиздік компанияларға тиесілі дәстүрлі жолаушылар вагондарымен және Колорадо Railcar Ultra Dome вагондарының (кейде бір пойызда 15-ке дейін) үлкен парктерін пайдалана отырып, жолаушылар пойыздарын жүзеге асырады.

АҚШ-тың солтүстік-шығысы

Солтүстік-шығыстағы жолаушылар теміржолдарының көпшілігі 4 метр немесе одан аз биіктіктегі вагондарды қабылдай алатын жүк тасымалдау габаритіне ие. Бұл көпірлер мен туннельдер сияқты құрылымдық габарит шектеулеріне байланысты, олар тым төмен болуы мүмкін, сондай-ақ жоғарыда электр желілері де болуы мүмкін. Дегенмен, Лонг-Айленд теміржолы, Нью-Джерси транзиті, MARC және MBTA сияқты қалалық теміржолдар осы жүйелердегі нақты құрылымдық габарит проблемаларын шешу үшін бірегей дизайнмен екі қабатты вагондарды пайдаланады. LIRR, MARC және MBTA-да қолданылатын екі қабатты вагондарды Kawasaki Rail Car, Inc. құрды, ал NJ Transit қолданатын екі қабатты вагондарды Bombardier құрды. Жақында Hyundai Rotem MBTA үшін ұқсас дизайнмен қосымша жаңа вагондар жасады. Осы агенттіктердің әрқайсысының екі қабатты вагондарында шасси арасында екі деңгей орналасқан. Әр шетіндегі екі деңгейден де шасси үстінде стандартты биіктікте орналасқан ортақ еденге баспалдақтар алып шығады. LIRR екі қабатты жолаушылар вагондарының әр жағында жоғары платформаларға арналған екі кең төрт бұрышты есігі бар. NJ Transit және Exo қолданатын екі қабатты вагондарда әр жағында төрт есік бар: екі төрт бұрышты есік жоғары платформа биіктігінде және әр шетіндегі бір есік, төменгі платформаға түсу үшін траптар қолданылады. MBTA қолданатын екі қабатты вагондарда әр шетіндегі траптармен жабдықталған бүйір есіктері бар. MARC осы екі типті вагондардың екеуін де пайдаланады. Көптеген Amtrak қалааралық бағдарларында қолданылатын Superliner вагондары бұл жүйелерге сәйкес келмейді. Олардың орнына бір қабатты Viewliner және Amfleet II вагондары пайдаланылады.

Калифорния

Калифорния темір жолдарындағы кең габариттердің болуы, жүк пойыздарының екі қабатты контейнерлерді тасымалдауға мүмкіндік беру үшін габариттерді кеңейтуіне байланысты, екі деңгейлі вагондар штатта кеңінен таралған. Калифорния Көлік департаменті 88 "Калифорния" вагонына ие, олар Superliner вагонының корпусына негізделген, бірақ қалалық бағыттардағы пойыздарға арналған жоғары сыйымдылыққа ие интерьерлерімен жабдықталған. Бұл вагондар, Amtrak-қа тікелей қарасты 39 вагондармен бірге, Сан-Хоакин, Капитолийлік дәліз және Тынық мұхитының жағалауы бағыттарын қоса, мемлекеттік қаржыландырылатын Amtrak Калифорния бағыттарында пайдаланылады. Surfliner сондай-ақ Amtrak Калифорния желілеріне де қызмет көрсетеді. Оңтүстік Калифорнияда қызмет ететін Metrolink компаниясы 137 Bombardier BiLevel Coaches (Sentinel Fleet) және 137 Hyundai Rotem екі деңгейлі вагонына (Guardian Fleet) ие. Сан-Франциско аймағындағы Caltrain Bombardier BiLevels және Nippon Sharyo галереялық вагондарын пайдаланады. 2024 жылдан бастап, жаңадан электрлендірілген желіде екі деңгейлі Stadler KISS электрлік пойыз жиынтықтары жұмыс істейтін болады.

Флорида

Оңтүстік-шығыс Флоридадағы Майами мен Вест-Палм-Бич арасындағы Tri Rail қалалық пойыз қызметі Bombardier BiLevel Coach және Rotem Commuter Cars вагондарын пайдаланады. Үлкен Орландо аймағында қызмет ететін SunRail да Bombardier BiLevel вагондарын қолданады.

Иллинойс штаты

Метра галереялық вагондардың үлкен паркіне ие, сондай-ақ Highliner II галереялық электрлік көп бірліктеріне (EMU) ие. NICTD South Shore Line паркінде де осыған ұқсас галереялық EMU бар. Чикагода көптеген солтүстік-шығыс штаттарындағы жолаушылар теміржолдарына әсер ететін жүк көлеміне байланысты мәселелер жоқ, себебі бұл жолаушылар пойыздарының бағыттары үшін қаладағы қысқа бөліктен басқа теміржол туннельдері өте сирек. 2021 жылдың қаңтар айында Metra кеңесі Alstom компаниясынан жаңа үлгідегі екі қабатты вагондардың 200 данасын сатып алуға келісім берді, қосымша 300 данаға дейін тапсырыс беру мүмкіндігі қарастырылған. Metra-ның бұрынғы вагондары ХХІ ғасырдың басында бірнеше басқа мекемелермен пайдаланылды; 2021 жылға дейін олар Нашвиллдің WeGo Star (бұрын Music City Star деп аталған) үшін қолданылып келеді.

Массачусетс штаты

MBTA – Үлкен Бостон аймағындағы көпшілік көліктің көп бөлігін қамтамасыз етуге жауапты мемлекеттік агенттік. Оның MBTA Commuter Rail жүйесі қазіргі таңда Кавасаки және Hyundai Rotem компаниялары жасаған 213 екі қабатты жолаушылар вагонын пайдаланады.

Жаңа Мексика

Нью-Мексико Rail Runner Express пойзы Санта-Фе қаласынан (Нью-Мексико штаты) Белен қаласына (Нью-Мексико штаты) қатынайтын бағытында Bombardier BiLevel вагондарын қолданады.

Вирджиния

Вирджиния теміржол экспресі 1999-2008 жылдар аралығында 13 Кавасаки екі қабатты вагондарын пайдаланды, одан кейін олар MARC-ке сатылды (бұл вагондар бастапқыда MARC-тің ірі тапсырысына қосымша опция ретінде сатып алынған болатын). 2001 жылдан бастап VRE Metra Pullman Standard галереялық вагондарын да пайдаланды. Бұлардың барлығы 2006 және 2018 жылдар аралығында жаңа Sumitomo/Nippon Sharyo галереялық вагондарымен біртіндеп ауыстырылды.

Юта штаты

FrontRunner қалалық теміржолы, Юта Транзит Ауторитеті басқаруымен, Уасатч Фронтындағы көптеген қалаларды байланыстырып, Bombardier BiLevel вагондарын пайдаланады.

Азия

Иранда Тегеранның Хаштгерд қала маңындағы жолаушылар желісі Иранның Wagon Pars компаниясы жасаған екі қабатты вагондармен электрлі итермелеу-түсіру жүйесіндегі пойздармен қызмет көрсетеді. Филиппинде Маниланың Tranvias желісінде екі деңгейлі трамвайлар қатынайтын. Бұл жеңіл бу локомотивтерімен итергіш-тарту пойыздары болды. Сонымен қатар, 2014 жылға дейін Bicol Express пойызында екі қабатты ұйықтайтын вагондар пайдаланылды. Оңтүстік Кореяда Korail экспресс пойызы ITX Cheongchun бір қабатты вагондармен қатар екі қабатты вагондарды да қолданады. Вьетнамда Вьетнам темір жолы Сайгон мен Фан Тьет арасындағы қатынаста, қосымша сұранысты қанағаттандыру үшін кейде екі қабатты вагондарды қосады.

Еуропа

Германияда Bombardier-дің екі қабатты вагондары DB қала маңындағы пойыздарында кеңінен қолданылады. Сол вагондар Израиль темір жолдары желісінің кейбір бағыттарында да пайдаланылады, оларды дизельдік локомотивтер тартады және басқару вагонында орналасқан электр генераторларымен жабдықталған. Бельгияның ең соңғы үлгілері (M6 және M7 вагондары) Bombardier-дің екі қабатты вагондарының отбасысына жатады, ал ескі M5 үлгілері француздық VB2N негізінде жасалған. Нидерландыда екі түрлі екі қабатты пойыз пайдаланылады: VIRM және DDZ. VIRM – Нидерландыдан шыққан жоғары платформалы (бірнеше деңгейлі) екі қабатты пойыздың мысалы. Станция платформасынан кіреберіске бір қадам, содан кейін жоғары қабатқа жеті қадам немесе төменгі қабатқа төрт қадам. 2019 жылдың 15 желтоқсанында қызметтен алынған екі түрлі екі қабатты пойыз бар: DDM 1 және DD AR. DDZ пойыз құрамы алты осьті MDDM қуатты вагоны бар жаңартылған DD AR вагондарынан тұрады. Португалияда CP Urban Services және Fertagus Лиссабон маңындағы қала маңындағы жолаушылар пойыздарында екі қабатты пойыздарды пайдаланады. Испанияда Cercanías (Renfe қала маңындағы темір жол қызметі) бірнеше желісінде екі қабатты пойыз құрамы қолданылады. Румыниядағы кейбір аймақтық пойыздар екі деңгейлі вагондарды пайдаланады. 1980-жылдардың басынан бастап Waggonbau Görlitz компаниясынан 200-ден астам екі деңгейлі вагондар импортталды.

Дизайн

Екі деңгейлі вагондарда екі деңгей көбінесе бөлек болғандықтан, бір кондукторға физикалық шектеулер бар, себебі оларға екі деңгейдегі жолаушыларға билеттерді тексеру және сату қиын болуы мүмкін. Галереялық вагондарда жоғарғы деңгейлер бар, олар көліктің екі жағында созылатын "мезаннин" немесе "балкондар" болып табылады, олардың арасында ашық кеңістік орналасқан. Бөлшектенген балкон кондукторларға төменгі деңгейде жүріп, мезаннин деңгейінде отырған жолаушылардың билеттерін оңай тексеруге және валидациялауға мүмкіндік береді. Жолаушылар билеттерін кондуктордың басынан сәл жоғары және қол жетімді болатын бойлық панельге орналасқан ұстағыштарға қоя алады. Кондуктор содан кейін барлық билеттерді тексеріп, келесі вагонға өте алады. Көптеген галереялық вагондарда негізгі деңгейге төрт жеке баспалдақпен жалғасқан төрт жеке галерея бар (әр жағында бір галерея, орталық вестибюльмен бөлінген). Бұл баспалдақтар сыртқы есіктер орналасқан орталық вестибюльге жақын орналасқан. Әдетте, вагонға кіре берісте рельстен жоғары орналасқан төменгі бірінші саты бар. Дегенмен, Metra Electric Highliner (қазір пайдаланылмайды) және Highliner II жоғары платформаларға арналған жоғары кіреберістерге ие. NICTD South Shore Line Bi Levels Metra Highliner II-ге ұқсас, бірақ кіреберістер кабинаға қарама-қарсы, вагоның соңында орналасқан, сондай-ақ төменгі платформаларға арналған баспалдақ пен люктерге ие.

Өндірушілер мен операторлар

Чикаго, Берлингтон және Куинси темір жолы 1950 жылы Бадд компаниясы жасаған галерея вагондарын алған алғашқы темір жол болды. Барлығы, 1950-1978 жылдар аралығында CB&Q (және оның ізбасарларына) осы үлгідегі 141 вагон жеткізілді. 1961 жылы Милуоки Род компаниясы Буддтан галерея вагонының жаңартылған дизайнын тапсырыс берді, ал өндіріс 1980 жылға дейін жалғасты. Осы үлгідегі 250-ден астам вагон жасалды, оның ішінде Рок-Айленд желісі үшін шағын партиясы да болды. Осы Будд галерея вагондарының көп бөлігі әлі де Metra қызметінде. 1955 жылы Чикаго және Солтүстік-Батыс темір жолы Сент-Луис автомобиль компаниясынан 16 галерея вагонына тапсырыс берді. Буддтың тот баспайтын болаттан жасалған вагондарынан айырмашылығы, бұл вагондардың тегіс, боялған болат корпустары бар. 1956-1970 жылдар аралығында Pullman Standard компаниясы қосымша тапсырыстарды орындады, дизайнға шағын өзгерістер енгізілді, соның ішінде 1960 жылдан бастап кабиналық вагон нұсқасы да жасалды. C&NW, Rock Island Line және олардың ізбасарлары үшін 250-ден астам вагон салынды, олардың шағын бөлігі әлі де пайдалануда. Оңтүстік Тынық мұхиты галерея вагондарын жаңарту үшін 1985 жылы Caltrain Nippon Sharyo компаниясынан жаңа галерея вагондарын сатып алды. 1999-2000 жылдары екінші партия жеткізілді. Моррисон Кнудсен/Амераил де 1992-1998 жылдар аралығында Metra үшін осы сияқты галерея вагондарын жасады, Nippon Sharyo компаниясы ұсынған корпус қолданылды.

Highliner электрлік көпқұрамды құрылғы

Highliner және Highliner II, сондай-ақ NICTD South Shore Line паркіндегі ұқсас көліктер галереялық вагондардан құралған электрлі пойыз құрамы болып табылады. Highliner I 1971 жылы St. Louis Car Company компаниясы Иллинойс орталық компаниясы үшін, ал Bombardier компаниясы 1978 және 1979 жылдары қосымша вагондар жасаған. Бұлар 2005 жылы Nippon Sharyo компаниясы жасаған Highliner II электрлі пойыз құрамымен алмастырылды.