Кіріспе

Француз жеңіл танкысы Renault FT (бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі әдебиеттерде FT 17, FT17 немесе осыған ұқсас түрде жиі аталады) – тарихтағы ең революциялық және ықпалды танк конструкцияларының бірі. FT толық айналатын мұнарада орналасқан қару-жарағы бар алғашқы сериялық танк болды. Renault FT-нің құрылымы (экипаж бөлімі алдыңғы жағында, қозғалтқыш бөлімі артқы жағында және айналмалы мұнарадағы негізгі қару-жарақ) стандартты танк орналасуы болып қала береді. Сондықтан кейбір бронетанк тарихшылары Renault FT-ді әлемдегі алғашқы заманауи танк деп атайды. Франция 3000-нан астам Renault FT танкысын өндірді, олардың көп бөлігі 1918 жылы жасалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін FT танкылары көптеп экспортталды. Оның көшірмелері мен ұқсас конструкциялары АҚШ-та (M1917 жеңіл танкысы), Италияда (Fiat 3000) және Кеңес Одағында (T 18 танкысы) өндірілді. Renault FT соғыстар арасындағы кезеңде әлемнің әртүрлі аймақтарында қатысты, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ескірген деп есептелді.

Даму

FT Société des Automobiles Renault (Renault Automobile Company) компаниясымен жобаланып, өндірілген. Луи Рено идеяны 1915 жылдың 21 желтоқсанында полковник Дж. Б. Э. Этьеннің келуінен кейін, мүмкін, осы күні жұмысын бастаған болуы мүмкін. Этьен Холт гусеницалық тракторының негізінде жасалған гусеницалық бронетранспортты құралдың жоспарларын жасады және генерал Жоффренің рұқсатымен Реноға оны өндіруге ұсыныс жасады. Рено компаниясы соғыс материалдарын толық қуатпен өндіріп жатқанын және гусеницалық техникада тәжірибесі жоқ екенін айтып, ұсыныстан бас тартты. Кейін Этьен Шнайдер компаниясының гусеницалық бронетранспортты құралмен жұмыс істеп жатқанын білді, ол Францияның алғашқы қолданысқа жарамды танктерінің бірі – Schneider CA танктеріне айналды. 1916 жылдың 16 шілдесінде Реномен кездейсоқ кездескен Этьен оған қайта қарастыруды сұрады, ол да келісті. Луи Рено жаңа танктың жалпы дизайнын жасады және оның негізгі сипаттамаларын белгіледі. FT танкының жобаланған салмағын 7 тоннамен шектеді. Рено сол кездегі өндірістегі қозғалтқыштардың әскерилер сұраған ауыр танк түрлеріне жеткілікті жылдамдық беруге қабілетті қуат-салмақ көрсеткішіне жете алмайтынына көз жеткізбеді. Renault компаниясының өнеркәсіптік дизайнері Родольф Эрнст Метцмайер FT танкының жобалық құжаттамасын жасады. Луи Реноның көп жылдық серігі Шарль Эдмонд Серре жаңа танктың жаппай өндірісін ұйымдастырып, бақылады. FT танкының гусеницалары дөңгелектен шығудың алдын алу үшін автоматты түрде тартылып тұрды, ал дөңгеленген артқы бөлігі қазбаларды (траншеяларды) кесіп өтуді жеңілдетті. Қозғалтқыш кез келген бұрышта қалыпты жұмыс істеуге арналғандықтан, Renault FT тік беткейлерге қуат жоғалтпай көтеріле алды. Қозғалтқыштың радиаторының желдеткіші тиімді ішкі желдетуді қамтамасыз етті, ол ауаны танктың алдыңғы бөлімінен тартып, артқы бөліміне шығарып жіберді. Реноның ұсынысын Этьен толық қолдауға алуда кейбір қиындықтар туындады. 1916 жылдың 15 қыркүйегінде Сомма шайқасында британдықтар ауыр танктерді алғаш рет қолданғаннан кейін, француз әскері көптеген жеңіл танктердің, супер ауыр танктерге (кейінірек Char 2C) қарағанда тиімдірек болатынын әлі де ойластырып жатты. 1916 жылдың 27 қарашасында Этьен француз бас қолбасшысына Renault прототипінің сипаттамаларына сәйкес жеңіл танкты дереу қабылдауды және жаппай өндіруді ұсынатын жеке хат жіберді. Renault 1917 жылдың сәуірінде және маусымында FT танктеріне екі ірі мемлекеттік тапсырыс алғаннан кейін жұмысты жалғастыра алды. Оның дизайны соғыстың соңына дейін супер ауыр Char 2C танкымен бәсекелесіп тұрды. Прототип 1917 жылдың екінші жартысында жетілдірілді, бірақ Renault FT танкының радиатор желдеткішінің белдеуімен байланысты мәселелер соғыс бойына шешілмей қалды. 1917 жылы барлығы 84 дана өндірілді, бірақ қарулы келісімге дейін француз армиясына 2697 дана жеткізілді.

Атау беру

FT әріптері кейде француз тіліндегі "faible tonnage" (төмен тоннаж), "faible taille" (кіші өлшем), "franchisseur de tranchées" (орықтарды кесіп өтуші) немесе "force terrestre" (жер күші) терминдерін білдіреді деп айтылғанмен, бұл атаулардың ешқайсысы дұрыс емес. Ол FT 17 немесе FT 17 деп аталған жоқ. Атау барлық жаңа Renault жобаларына ішкі қолдану үшін берілген екі әріпті өндіріс кодынан шыққан: қолда бар нұсқасы "FT" болды. Прототип алғашында Renault FT модель 1917 деп аталды. Automitrailleuse à chenilles – "жолға қойылған бронекөлік [дәлірек айтқанда, моторизацияланған пулеметтік машина]". Соғыстың осы кезеңінде automitrailleuse бронекөліктерді атауға қолданылатын стандартты сөз болды, бірақ FT жобаланған кезде француз танктерінің тағы екі түрі болды. Char d'assaut (француз тілінде char – арба немесе вагон, assaut – шабуыл) термині, жақын арада шар деп қысқартылды, полковник Этьеннің талабымен француз әскері қабылдады және кеңінен қолданыла бастады. Көлікке тапсырыс берілгеннен кейін Renault оны "FT" деп атады. Көлік бастапқыда пулеметпен жабдықталуы тиіс болғандықтан, оны char mitrailleur деп сипаттады. Mitrailleur (митральден; шоғыр) осы кезде "пулеметші" деген мағынаны білдірді. Көптеген дереккөздер, әсіресе ағылшын тіліндегі есептер, FT-ны "FT 17" немесе "FT 17" деп атайды. Бұл термин заманауи емес және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған сияқты. Этьеннің өмірбаянында оның немересі былай дейді: "Оны FT 17 деп те атайды: 17 саны тарих кітаптарында соғыстан кейін қосылды, себебі Renault-да ол әрқашан FT деп аталды". Полковник Пол Мальмассари (француз танк офицері және тарих ғылымының докторы) былай мәлімдейді: "Renault танктары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ешқашан FT 17 деп аталған жоқ, бірақ F. T. әріптері 1917 жылдың тамызында пайда болған сияқты". Renault лицензиясы бойынша АҚШ-та шығарылған көліктің американдық нұсқасы M1917 деп аталғаны да шатасу тудыруы мүмкін. FT-ны пушкамен немесе пулеметпен жабдықтау туралы шешім қабылданғанда, пушкамен жабдықталған нұсқа char canon (пушкалы танк) деп, ал пулеметпен жабдықталған нұсқа француз грамматикасына сәйкес char mitrailleuse (пулеметтік танк) деп аталды. Көптеген дереккөздерде кейбір танктардың FT 18 деп аталғаны айтылады. Бұл талаптардың себептері мыналар: ол 1918 жылы шығарылған танктерді 1917 жылғыдан ажыратады; ол пушкамен қаруланған FT-ларды пулеметпен қаруланғандарынан ажыратады; ол құймалы, дөңгелек мұнарасы бар FT-ларды алтыбұрышты мұнарасы барларынан ажыратады; ол 18 ат күші бар қозғалтқышты білдіреді; ол әртүрлі өзгерістер енгізілген нұсқаны көрсетеді. Renault деректері 1917 және 1918 жылғы өнім арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпейді; FT-ны 37 мм-лік пушкамен қаруландыру туралы шешім 1917 жылдың сәуірінде, кез келген танк өндірілгенге дейін қабылданды; әртүрлі өндірістік қиындықтар мен жобалау талаптарына байланысты бірнеше өндірушілер түрлі мұнара түрлерін жасады, бірақ олардың барлығы негізгі FT корпусына ешқандай ерекшеліксіз орнатылды; барлық FT-ларда бірдей модельді 18 ат күші бар қозғалтқыш болды. 1918 жылдың сәуіріндегі Renault нұсқаулығы RENAULT CHAR D'ASSAUT 18 HP деп аталады, ал суреттер пулеметтік нұсқаға сәйкес келеді. Ресми атау 1930 жылға дейін өзгертілмеді, ол кезде FT 1931 жылғы Reibel пулеметімен жабдықталды және FT modifié 31 деп аталды. Осы кезде француз армиясы бірнеше басқа Renault модельдерімен жабдықталды және түрлі типтерді ажырату қажет болды.

Франция

Барлық FT-ның шамамен жартысы Париж маңындағы Булонь-Биланкурдағы Renault зауытында жасалды, ал қалғаны басқа компанияларға тапсырылды. 3,530 даналық бастапқы тапсырыстың 1,850-і (52%) Renault-қа, 800-і (23%) Berliet-ке, SOMUA (Schneider & Cie еншілес компаниясы) 600-і (17%) және Delaunay Belleville 280-і (8%) тиесілі болды. 1918 жылы тапсырыс 7,820 данаға дейін артқанда, өндіріс сол пропорцияда шамамен бөлістірілді. Луи Рено FT-ны өндіретін барлық француздық өндірушілер үшін авторлық төлемдерден бас тартуға келісті.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ 1917 жылғы сәуірде соғысқа қатысқанда, оның әскерінде ауыр техника жетіспеді және тіпті бірде-бір танк болмады. Соғыс кезінде француз өнеркәсібіне деген қажеттіліктердің артуына байланысты, американдық күштерді жеткілікті бронетехникамен қамтамасыз етудің ең жылдам жолы – АҚШ-та FT танктерін өндіру деп шешілді. М1917 танктерінің өзгертілген 4400 данасын жасау қажет болды, оларды 1918 жылғы сәуірде жеткізуге болатын деп күтілді. Бірақ 1918 жылғы маусым айына қарай американдық өндірушілер бірде-бір танк шығара алмады, сондықтан жеткізу мерзімі қыркүйекке шегерілді. Осыдан Франция екі батальонды жарақтандыруға жеткілікті 144 FT танкін несие беруге келісті. Соғыс аяқталғанға дейін M1917 танктері американдық экспедициялық корпусына (AEF) жеткізілмеді.

Мұнара

FT үшін жасалған алғашқы мұнара прототипке ұқсас дөңгелек, құйма болаттан жасалған нұсқа болды. Ол Hotchkiss 8 мм пулеметін тасуға арналған. 1917 жылдың сәуірінде Этьен тактикалық себептермен кейбір көліктердің шағын зеңбірек тасуға қабілетті болуын қалады. 37 мм Puteaux зеңбірегі таңдалып алынды, оны орналастыра алатын құйма болаттан жасалған мұнара жасауға әрекеттер жасалды, бірақ олар сәтті болмады. Алғашқы 150 FT тек оқу мақсатында ғана жасалды және қатайтылмаған болаттан және мұнараның алғашқы үлгісінен тұрды. Осы уақытта Berliet компаниясы жаңа дизайнды ұсынды – қабырғалы плиталардан құрастырылған көпбұрышты мұнара, оны ертедегі құйма болаттан жасалған мұнарадан жасау оңайырақ болды. Ол "омнибус" деп аталды, себебі оны Hotchkiss пулеметін немесе телескопиялық көзқарасы бар Puteaux 37 мм зеңбірегін орнату үшін оңай бейімдеуге болады. Бұл мұнара көптеген өндіріс үлгілеріне орнатылды. 1918 жылы Forges et aciéries Paul Girod сәтті дөңгелек мұнараны жасады, ол көбінесе құйма болаттан жасалған, бірақ бірнеше иілген бөліктері де болды. Girod мұнарасы да "омнибус" дизайнында жасалған. Girod оны FT өндіретін барлық компанияларға жеткізді, және соғыстың соңғы кезеңдерінде ол Berliet мұнарасынан гөрі кең таралды. Мұнара дөңгелек шарлы тіреуге орнатылған, оны оқшы/командир оңай айналдыра алатын немесе қол тежегішімен бекіте алатын.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Renault FT танкісі 1918 жылы француз әскерлері және Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Батыс майданда американдық экспедициялық күштер (AEF) тарапынан кеңінен қолданылды. Оның жауынгерлік дебюті 1918 жылдың 31 мамырында, Ретс орманның шығысында, Шаудунның шығысында, Плоизи мен Шазель аралығында, Эна үшінші шайқасы кезінде болды. Бұл шайқаста 30 танкімен Германияның шабуылы сәтті тоқтатылды, бірақ жаяу әскердің қолдауы болмағандықтан, көліктер кейін шегінді. Содан бері, FT танкілерінің саны біртіндеп артты, ал ескі Schneider CA1 және Saint Chamond танкілерінің саны азайды. 1918 жылдың ортасында соғыс қозғалыс соғысына айналғандықтан, жүз күндік науқан кезінде жеңіл FT танкілері көбінесе теміржолмен емес, ауыр жүк көліктерімен және арнайы тіркемелермен тасымалданды. Этьен бастапқыда "көтеріліс" тактикасын қолдану арқылы жаудың қорғанысын жеңуді ұсынған, бұл тактика ақырында сәтті іске асырылды. 1917 жылдың соңынан бастап, Антанта одақтастары Орталық державаларды барлық жағынан – артиллерия, танктер және химиялық қарулар бойынша басып өтуге тырысты. Осыған байланысты, 1919 жылдың соңына дейін 12 260 FT танкісін (7 820 Францияда және 4 440 АҚШ-та) өндіру мақсаты қойылды. Ол 1918 жылғы шабуылдарда маңызды рөл атқарды және сол кезде "Жеңіс танкісі" деген халықтық атауға ие болды. Британ армиясы 24 FT танкісін командалық және байланыс міндеттері үшін пайдаланды, көбінесе қаруын алып тастап. Италия 1918 жылдың маусымында 3 FT танкісін алды, бірақ олар жауынгерлік қимылдарға қатыспады және соғыстың соңына дейін басқа танкілер түспеді.

Соғыс аралық кезең

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Renault FT танктері көптеген елдерге (Бельгия, Бразилия, Чехословакия, Эстония, Финляндия, Иран, Жапония, Литва, Нидерланды, Польша, Румыния, Испания, Швейцария, Түркия және Югославия) экспортталды. Renault FT танктерін көптеген бронетанкілік күші бар елдер, әдетте, өздерінің басты танк түрі ретінде пайдаланды. Олар Ресей азаматтық соғысы және Польша-Кеңес соғысы сияқты кеңеске қарсы қақтығыстарда қолданылды. 1920 жылдың 5 ақпанында Эстония Франциядан тоғыз дана сатып алды. 1919 жылы Владивостоктағы француз танктері Чжан Цзолиньнің қытайлық Фентянь армиясына берілді. 1924 және 1925 жылдары тағы 14 «Рено» танктері сатып алынды. Бұл танктер 1920 жылдары шекараны кеңестік әскерлерден қорғау және 1926 жылы У Пэйфуға қарсы күреске қатысты. Жапонияның Маньчжурияны басып алғаннан кейін, олардың көп бөлігі Маньчжуко Императорлық армиясына берілді. Renault танктері отаршылдық қақтығыстарда да қолданылды, мысалы, 1919 жылы итальяндық Ливиядағы көтерілісті басуға жәрдемдесті. Француз армиясы Ұлы Друз көтерілісі кезінде Сирияға FT танктерінен бір рота жіберді. Бразилияда FT танктерін Ескі Республика 1924-1927 жылдары түрлі көтерілістерді басу үшін, ал Варгас күштері Конституциялық революцияға қарсы қолданды. Тағы 105 танк Марокко және Алжир колонияларында, ал 58-і Француз Левантында, Мадагаскарда және Индокитайда дислокацияланды. FT танктерінің кейбіреулері жерге көміліп, бетонмен қапталды, Мажино желісін нығайту үшін пайдаланылды. Renault FT танктерін көптеген әскерлер қолданғандықтан, француздарда заманауи жабдық жоқ деген жалған пікір қалыптасты; шындығында, олар немістермен салыстырылатын заманауи танктерге ие болды, бірақ көпшілігі бір адамдық мұнаралармен жабдықталған және Panzer III және IV сияқты неміс танктерінен кемістіктерге ие болды. Француздар жабдық жетіспеушілігінен емес, стратегиялық және тактикалық әлсіздіктерден зардап шекті, бірақ француз танктерінің көпшілігі де өте баяу болды (сол кездегі неміс танктерінен айырмашылығы). Неміс әскерлерінің Англия жолына шабуылы кезінде ең жақсы француз бөлімшелері қоршауға түскенде, бұрын оқу үшін немесе қоймаларда сақталған 390-ға жуық FT танктері, ішкі қауіпсіздік бөлімшелеріндегі 184-тен 192 FT танктеріне қосылды. Вермахт 1704 FT танкін жаулап алды. Француз армиясының FT танктерінің соңғы шайқасы Жапонияның Француз Индокитайына шабуыл жасауы кезінде болды, онда бір бөлім Хю бекінісін қорғады. Соңғы пайдалану дерегі 1980 жылдардағы кеңес-афған соғысы кезінде тіркелді, онда кейбір FT танктері бекініс немесе кедергі ретінде қолданылды.

Деривативтер

FT француз танктерінің ұзақ тізбегінің бастауы болды: FT Kégresse, NC1, NC2, Char D1 және Char D2. Итальяндықтар FT-нің шамалы жуық көшірмесі болған FIAT 3000 танкісін өздерінің стандартты танктері ретінде өндірді. Кеңес Қызыл Армиясы ақ гвардиялық күштерден 14 өртенген "Рено" танкін жаулап алып, 1920 жылы "Красное Сормово" зауытында оларды қайта құрады. 1920–1922 жылдары "Русский Рено" деп аталған шамамен 15 данасы жасалды, бірақ көптеген техникалық мәселелерге байланысты олар ешқашан жауға қарсы қолданылмады. 1928–1931 жылдары алғашқы толыққанды советтік танк – Т-18, "Рено" танкісінің серіппелі шассиі негізінде жасалды.