Кіріспе

Цезарьдің азаматтық соғысы шайқасы (б.з.д. 46 ж.) VII Легион (Жетінші легион) Тэпсус қаласының жанында (қазіргі Тунис). Квинт Цецилий Метелл Сципион басқарған оптимиаттар әскері Юлий Цезардың әскерінен жеңілді. Одан кейін Сципион мен оның одақтасы Кіші Катон, Нумидия патшасы Джуба және оның римдік әрілесі Марк Петрей өз-өзіне қол жұмсады.

Кіріспе

49 жылы Рим Республикасының соңғы азаматтық соғысы басталды. Римдегі саяси жауыздары оны тұтқындап, сотқа тартуға тырысқанын көрген Юлий Цезарь, Галлиядағы әскери қимылдар аяқталғаннан кейін сенаттың әскерін тарату туралы бұйрығына бағынбады және оған қарсы шықты. Ол Рим заңын бұза отырып, 13-ші легионымен бірге Рубикон өзенін кешіп, Римге қарай жорық жасады. Оптиматтар Помпейдің басшылығымен Грекияға қашып кетті, себебі олар әскер ұйымдастыра алмағандықтан және Рим қаласын Цезарьдан қорғауға шамалары жетпеді. Цезарь бастаған популярлар олардың соңынан ерді, бірақ олардың саны аз болды және Диррахий шайқасында жеңіліске ұшырады. Сан жағынан әлі де кем болған Цезарь қайта күш алып, Фарсалда Помпейдің қол астындағы оптиматарды түпкілікті жеңді. Помпей содан кейін Египетке қашып кетті, бірақ Цезарьдің наразылығына орай, Египетте Помпей қаза табады. Қалған оптиматтар күресті тоқтатуға дайын болмағандықтан, Африканың Мавритания провинциясында қайта жиналды. Олардың басшылары Марк Катон (кіші) және Цецилий Метелл Сципион болды. Қарсылықтағы ақсүйектердің тағы бір маңызды тұлғалары Тит Лабиен, Публий Аттий Варус, Луций Афраний, Марк Петрей және Секст пен Гней Помпей (Помпейдің ұлдары) еді. Нумидия патшасы Юба I оларға құнды жергілікті одақтас болды. Шығыс провинцияларын бағындырғаннан кейін және Римге қысқа сапар жасағаннан соң, Цезарь қарсыластарын Африкаға ертіп барды.

Тапсусқа дейінгі Африкадағы жорық

Цезарь Сицилиядағы Лилибеум қаласының маңында алты легион жинады. Римнен тағы төрт легион жолға шығып келе жатқан еді. Ауа райы аса қолайлы болмаса да, Цезарь өзінің алты легионын Африкаға аттандырды. Ол 28 желтоқсанда Африка жағалауына жетіп, Хадруметұмға жақын жерге түсті, бірақ дауыл кемелерін шашыратып жіберді, нәтижесінде оның табағында 3000 жаяу әскер мен 150 салт атты ғана қалды. Хадруметті Гай Консидий Лонг пен Гней Калпурний Пизо басқаратын мықты Оптиматтық гарнизон ұстап тұрды. Цезарь қаланың оңтүстігіне лагерь құрып, Консидиймен келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ Оптимат командирі оның хабарламасын оқудан бас тартты. Цезарь қалаға қарсы бірнеше шабуылдар жасады, бірақ оны басып алуға жеткілікті әскері мен жабдығы жоқ екенін анықтады. Оның барлаушылары жаудың үлкен атты әскер күші жолға шығып келе жатқанын хабарлаған соң, ол оңтүстікке қарай жылжуға шешім қабылдады. Жаудың атты әскері, көбінесе Нумидияның жеңіл атты әскері, оның әскерін Руспинаға дейін қуалай берді; олар Цезарь әскерін тоқтата тұрып, оны қоршауға алып, содан кейін оның әскерін тозуға тырысты, дәл осылай Куриоға жасағандай. Цезарь Куриодан әлдеқайда тәжірибелі және шебер қолбасшы болды, сондықтан өз күштерін жылжыта берді, нумидиялықтарды тыңғырыққа тіреу үшін атты әскерін пайдаланды, ал легионерлері Руспинаға қарай жол тартты. 29 желтоқсанда Цезарь Руспинаға жетті.

Руспина

Цезарь Руспинаны өзінің базасына айналдырды. 1 қаңтарда ол бір бөлім әскерін алып, Лептиске бет түзеді, онда оған бұрын шашырап кеткен көліктері қосылды, олар қажетті күштерді жеткізіп келді. 4 қаңтарда Цезарь Руспинадан тың іздеу жорығына шықты. Ол күшінің жартысымен, 30 толық емес когортада 9000 легионермен жорыққа аттанды. Оның барлаушылары жаудың жақын жерде екенін хабарлағанда, ол Руспинадан ат әскері мен садақшыларын шақыруға бұйрық берді. Содан кейін Цезарь Оптимат әскерін күтті. Шабуыл болды; Петрей мен Лабиен басқарған Оптиматтар Цезарьдің әскерін жеңіске жақын жеткізді, бірақ соңында Цезарь әскерін шығарып алып, Руспинаға қайта оралды. Цезарь Руспина маңындағы лагерде қалып, қорғанысын нығайтып, қосымша әскердің келуін күтуге шешім қабылдады. Оптиматтар Хадруметке жақын күштерін жинады; Сципион мен негізгі әскері келді, олардың қатары 40 000 ауыр жаяу әскерге (шамамен сегіз легионға), қуатты ат әскеріне және мыңдаған жеңіл жаяу әскерге жетті. Осы уақытта Цезарьдің адмиралдарының бірі Салуст Серцина аралдарындағы Оптиматтардың үлкен астық қорын басып алды, ал XIII және XIV легиондар Руспинаға келді. Осы күштермен Цезарь шабуылға көшті. Ол Руспина маңындағы шайқаста Оптиматтардың галл және германдық қосымша ат әскерін жеңді; Лабиен мен Оптиматтардың оң жақ ат әскері Цезарьдің испандық қосымша әскерлеріне шабуыл жасады, бірақ ол негізгі әскерден тым алыс кетіп қалды. Цезарь сол жақ қанатын Лабиеннің артына жіберіп, оны қысқа қалдырды. Лабиеннің нумидиялық ат әскері қашып үлкерді, бірақ оның галл және германдық атты әскерлері қоршалып, қырғынға ұшырады. Оптиматтар бұған жауап ретінде Нумидия патшасы Юба I-ді әскерімен оларға қосылуға шақырды.

Ұзитта

Цезарь бастаманы сақтап, оптималистердің маңызды су көзі – Узиттаға қарай жорық жасап, жауды шайқасқа мәжбүрлеуге тырысты. Джубаның күштерін он үш легионға дейін жеткізгеніне қарамастан, Сципион Цезарьдің позицияларына шабуыл жасаудан бас тартты. Ол Цезарьді лагерінен шығару үшін, XIV легион қолбасшысы сияқты бірнеше тұтқындарын Цезарь лагерінің алдында азаптап, оның әскерін алдауға тырысты, бірақ Цезарь бұл әрекетке түспеді. IX және X легиондарының келуі Цезарьдің әскерін күшейтті. Цезарь лагерінен Узиттаға дейін екі қатар бекініс салуға кірісті. Бекіністер аяқталған соң, ол бірнеше катапульт және шаян жасап, Узиттаны бомбалауға бастады. Бұл оқиға оптималистердің, негізінен гаэтулиялықтардың, сондай-ақ оптималистердің IV және VI легиондарынан шыққан легионерлердің жақтарын ауыстыруына себеп болды. Оптиматистер Цезарьдің талаптары бойынша шайқасудан әлі де бас тартқандықтан, ол Руспинаға қайта шегінді. VII және VIII легиондарының келуімен оның әскерінің саны он екі легионға жетті. Керек-жарақ тапшылығы Цезарьді бүкіл әскерін оңтүстік-батысқа азық іздеуге жіберді. Ол Сиспий мен Аквила басқаратын флотты Хадрумет пен Тапсус қалаларын блокадалауға жіберді. Цезарь Аггар және Зета аймақтарын аралап шықты. Оптиматистер оның армиясымен оны ұстап, жоғарғы атты әскерін пайдаланып, азық іздеу кезінде Цезарьді мазалады.

Алдын ала операциялар

Ақпан айының басында Цезарь Тапсусқа келді және қаланы қоршады, оны қос қатар қоршаумен қоршап алды. Оның флоты бұрыннан-ақ келген еді және Тапсусты теңізден блокадалап тұрды. Қаланың сыртында Мокнин батпағы орналасқан, қалаға құрлықтан кіруге екі ғана жол қалды. Цезарь оңтүстік жолды бекіністермен жапты және оларды үш когорта әскермен қорғады. Бұл оның қарсыластарын бекіністерге шабуыл жасауға немесе Мокнин батпағын айналып, шығыс бағыты арқылы оның әскеріне қарай жорық жасауға мәжбүр етті. Метелл Сципион бастаған Оптиматтар Цезарьдің оңтүстік бекіністеріне шабуыл жасамай, шығысқа қарай жорық жасауға шешім қабылдады. Сципион Афраниусқа және бірнеше сарбаздарға бекіністерге қарсы тұруды бұйырды, сондай-ақ Джуба мен Лабиенге Нумидиялық атты әскерін батпақтың оңтүстігіне орналастыруды бұйырды. Басты әскер шығысқа қарай жорық жасап, Цезарьдің лагеріне қарсы лагерь құра бастады. Сципион өзінің қалған әскерін жауынгерлік құралымда жинап, жұмыскерлерін қорғады. Цезарь Оптиматтардың әскері күні бойы жорықтап шаршағанын білгендіктен, оларға қарсы жақсы демалған әскерін жинады.

Қарсылас күштер

Цезарь Тапсуста он екі легионға ие болды: бес жаңадан құрылған легион; XXV, XXVI, XXVIII, XXIX және XXX легиондар, және жеті ардагер легион; V, VII, VIII, IX, X, XIII және XIV легиондар. Цезарьдің ардагер легиондары көп жылдар бойы науқанда болған және олардың барлығы толық емес күшпен болды. Оның құрамында көптеген садақшылар, сүңгі жибін тастаушылар және 3000–5000 атты әскер де болды. Барлығы, Цезарь Тапсусқа келген кезде шамамен 60,000–70,000 сарбазға ие болды. Оптиматтардың сегіз римдік және үш нумидиялық легионы болды; шамамен 55,000 легионер. Олардың 14,000–16,000 атты әскері, шамамен 20,000 жеңіл жаяу әскері және 60 піл болды. Олардың әскерінің жалпы саны шамамен 90,000 сарбазды құрады.

Шайқас

Сципион өз легиондарын үш қатарға орналастырды, орталыққа, ал қанаттарына атты әскер мен жеңіл жаяу әскерін қойды. Ол пілдерін қанаттардың алдына шығарды. Цезарь қаланың қоршауын жалғастыру үшін жаңадан жиналған екі легионды қалдырды. Ол өзінің легиондарын да үш қатарға бөлді: оң жақта VII және X легиондары, сол жақта VIII және IX легиондары, ал орталықта XIII және XIV легиондары үш жаңадан жиналған легионмен бірге (XIII және XIV легиондарының екі жағына жаңадан жиналған легиондарды орналастырды – жаңадан жиналған және тәжірибелі легиондарды араластыру Цезарьдің ерекшелігінің бірі еді), ол қанаттарға садақшыларын, мүсін тастаушыларын және атты әскерін орналастырды. V легион екіге бөлініп, пілдерге қарсы тұру үшін қанаттардың артында қосалқы күш ретінде сақталды. Цезарьдің орналасуы оның стиліне сай болды, ол оң қанатқа қолбасшылық етті. Екі әскер бір-біріне қарама-қарсы тұрып, бірінің қозғалысын күтіп, біраз уақытқа дейін шайқасқа түспеді. Цезарьдің әскерлері қарсыластағы легиондардың қатарындағы ерекшелікті байқады, әскерлер бекіністен шыққанда шаршады. VII легионының құбыршысы шабуыл сигналын берді, ал Цезарь оң қанаты алға жылжығанын көріп, жалпы шабуылға бұйрық берді. Цезарьдің оң қанатындағы садақшылары қарсы тұрған пілдерге шабуыл жасап, оларды үрейлендіріп, өз әскерлерін басып кетті. Екінші қанаттағы пілдер Цезарьдің сол қанатына шабуыл жасады. Цезарьдің жеңіл жаяу әскері мен атты әскері пілдердің жолынан шығып, V Алауда легионының (5 когорта) жасағына жол ашты, ол қанаттың артында орналасқан еді. Бес когорта осындай батырлықпен шабуылға қарсы тұрды, кейіннен легионға елтаңба ретінде піл сыйланды. Бесінші легионның легионерлері пілдердің көздеріне және осал жерлеріне пилаларын тигізіп, құбыршыларын соқты, аңдарды қорқытып, кері бұрып, өздерінің қатарына қарай қашқындырды. Олар өздерінің оң қанатына соқтығысты. Пілдерді жоғалтқаннан кейін, Меттел Сципион жағдайын жоғалта бастады, оның сол қанаты бірінші болып бұзылды, қалғаны да соңынан ерді. Цезарьдің атты әскері қарсыласын оқшаулап, бекінілген лагерьді қиратты және оларды қашқындыққа мәжбүр етті. Шайқас кезінде Тапсус гарнизоны Цезарьдің қоршау машиналарын шабуылдап, шабуылға шықты, бірақ оларды Цезарь қоршауды жалғастыру үшін қалдырған екі легион кері қайтарды. Осыдан кейін бұл легионерлер оңтүстікке қарай жорықтап, Афраниус пен Юба лагеріне қарсы бекініске орналасқан әскерлерді күшейтті. Олар бірігіп, Афраниус лагеріне шабуыл жасап, басып алды. Содан кейін олар нумидиялықтарға шабуыл жасауға дайындалды. Олар мұны істеуге үлкермей, Юбаның одақтас әскерлері бұл жерден қашып кетті, шайқас шешілді. Цезарь оптиматтардың лагеріне келді және оның бұрыннан шабуылдалып алынғанын көрді. Бұл жерде ол өз әскерлерін бақылаудан шығарды, олар қарсыластарын қырғынға ұшыратты. Шамамен он мың жау өлтірілді, ал шайқастан аман қалғандар Цезарьдің қайталап бұйрықтарына қарамастан, ашулы әскерлердің қылыштарынан қаза тапты. Плутархтың мәліметінше, кейбір деректерге сәйкес, Цезарь өзінің саптарын алға жылжытуға бұйрық бергенге дейін эпилепсиялық ұстамаға түскен, бұл шатастыруға және бұйрықтарға бағынбауға әкелді.

Салдары

Сципион, Лабиен, Джуба, Афраний және Петрей Тапсус шайқасындағы жеңілістен кейін қашып құтыла алды. Лабиен Секст Помпей мен Варуспен бірге Пиреней түбегінде күш жинап жатқан Гней Помпейге қашты. Афраний мен Фауст Корнелий Сулла (Сулланың тірі қалған ұлы) бірнеше аман қалғандарды жинап, шығыс Мавританияны тонауға кірісті (оның патшасы Цезарь тарапында болған). Оларды Публий Ситтиус ұстады (Мавританияның шығыс патшасы Бокх II-ге қызмет ететін римдік жалдамалы әскердің қолбасшысы және Цезарьдің одақтасы), және бірнеше күннен кейін оларды өлімге жіберді. Джуба мен Петрей Нумидияға қашты, бірақ Ситтиус оларға жақындағанда (Ситтиус Субура басқаратын нумидиялық әскерді жеңген еді), олар өлімге дейін ар-ұяқты жолмен, яғни дуэль арқылы өзін-өзі өлтіруге шешім қабылдады. Петрей дуэльде Джубаны өлтіріп, сосын бір құлға өзін өлтіруді бұйырды. Шабыстан кейін Цезарь Тапсусты қайта қоршауға алды, ол ақырында құлады. Одан кейін ол Катон гарнизоны орналасқан Утикаға бет бұрды. Одақтастарының жеңілгені туралы хабарды естіген Катон өзін-өзі өлтірді. Цезарь бұл жайттан қатты ренжіді және Плутархтың айтуынша: "Катон, мен саған өліміңді өкіндіремін, өйткені сен маған өміріңді сақтап қалу мүмкіндігін бермедің" деді. Сципион да римдік Испанияға қашуға тырысты; ол өзінің айналасына шағын флотты және қалған Оптиматтардың басшыларын жинап, Иберия түбегіне жол тартты. Жаман ауа-райы оларды Африка жағалауына қайта оралуға мәжбүр етті, онда оларды Ситтиус және оның флоты Гиппо Региус маңында ұстап алды. Келесі теңіз шайқасында жеңілгеннен кейін Сципион да өзін-өзі қылышпен жаралап, өмірден қол үзді. Бұл шайқас Африкадағы бейбітшілікке жол ашты – Цезарь әскерін шығарып алып, сол жылдың 25 шілдесінде Римге оралды. Алайда, Цезарьдің қарсыластары әлі де күшін жоймаған еді; Тит Лабиен, Помпейдің ұлдары, Варус және тағы бірнеше адамдар Испания Ультериордағы Баетикада тағы бір әскер жинауға үміттенді. Азамат соғысы аяқталған жоқ, және Мунда шайқасы көп ұзамай басталатын болды. Тапсус шайқасы Батыста соғысқа пайдаланылған соңғы үлкен пилдер тобы болды деп есептеледі.