Кіріспе

Сан-Луис (Сент-Луис) – Бразилияның Мараньяо штатының астанасы және ең ірі қаласы. Қала Упаон-асу аралында (Тюпи тілінде «Үлкен арал») немесе Илья-де-Сан-Луис (Сан-Луис аралы) аралында, Сан-Маркос шығанағында (Сан-Маркос шығанағы) орналасқан. Бұл Атлант мұхитының бір бөлігі, ол Пиндаре, Меарим, Итапекуру және басқа да өзендердің құйып кіретін жерін құрайды. Координаттары – 2.53° оңтүстік ендігі, 44.30° батыс бойламы. Сан-Луис Бразилия штаттары арасында екінші ең ұзын теңіз жағалауына ие. Теңіз жағалауының ұзындығы 640 км (397 миль). Қаланың халқы 2020 жылғы IBGE бағалауынша, шамамен 1 108 975 адамды құрайды. Агломерацияның халқы 1 605 305 адамды құрайды, бұл Бразилиядағы 15-ші орын. Сан-Луис, бастапқыда Сент-Луис-де-Мараньян деп аталған, Франция құрған жалғыз Бразилия штатының астанасы (Франция Эквиноксиалі) және аралдарда орналасқан үш Бразилия штатының астанасының бірі (қалғандары – Витория және Флорианополис). Қаланың тарихи орталығы (17 ғасырдан бастап) бастапқы көше жоспарын сақтап, 1997 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Қаланың екі маңызды теңіз порты бар: Мадейра порты және Итаки порты, олар арқылы Бразилияның темір кенінің көп бөлігі (Амазония аймағынан) экспортталады. Қаланың негізгі өнеркәсіптері – Алумар және Вейл металлургиялық комбинаттары. Сан-Луисте Мараньяо федералды университеті орналасқан. Сан-Луис – атақты бразилиялық самба әншісі Альсионе, бразилиялық жазушылар Алуисио Азеведо, Феррейра Гуллар және Жозуэ Монтелло, бельгиялық футболшы Луис Оливейра және музыкант Жао до Вале (Música Popular Brasileira – MPB әншісі) туған жер.

Тарих

Бастапқыда бұл қала тупинамба тайпасының үлкен ауылы болды. 1612 жылы француздар алғаш рет осы жерге қоныстанды. Олар Даниэль де ла Туш, Сеньор де ла Равардиер және адмирал Франсуа де Разилли басшылығымен оны «Эквиноктиаль Франция» аталған колонияның орталығы етуді жоспарлады. Олар XIII Людовик патша және оның қасиетті бабасы IX Людовик есімімен «Сент-Луи де Мараньян» атты бекініс салдырды. Оның құрылысы қаланың негізі қаланған күнді – 8 қыркүйекті белгіледі. 1615 жылы Португалия Гуашендуба шайқасында осы елді мекенді басып алып, қалаға Сан-Луис деген ат берді. Француздарға қала салуға уақыт жетпегендіктен, қаланың негізі қашан қаланды – французлардың, әлде португалдардың күшімен – деген даулар бар. 1641 жылдың қараша айында голландтар қалаға шабуыл жасады. Бірақ 1644 жылы олар Мараньяодан кетуге мәжбүр болды. 1677 жылы қала Сан-Луис-ду-Мараньяоның жаңа Рим-католик дін аймағының орталығына айналды. Отаршылдық үкімет тек осы шабуылдар тоқтағаннан кейін ғана елдің қалған бөлігінен тәуелсіз «Грао-Пара-э-Мараньяо» штатын құру туралы шешім қабылдады. Ол кезде экономика ауыл шаруашылығына, әсіресе қант қамысы, какао және темекінің экспортына негізделген еді. Жергілікті элиталар арасындағы қақтығыстар Бекман көтерілісіне әкеп соқты. Ол иезуиттер мен жер иелері арасындағы күреспен басталды. Иезуиттер үнділердің құлдыққа қарсы болды, ал жер иелері португал билігі тарапынан көрсетілген әділетсіздікке наразылық білдірді. Бұл жағдай португалдарға қарсы көтеріліске ұласты, оны Мануэль және Томас Бекман ағайындылары басқарды. Көтеріліс генерал Гомес Фрейре де Андраде басшылығымен португал әскерлерінің араласуына дейін жалғасты. Бірнеше шайқастан кейін көтерілісшілер жеңілді, ал Бекман ағайындылары тұтқындалды. Қысқа соттан кейін олар асылып, сүйреліп, төртке бөлінді. Мануэль Бекман дарға асылар алдында: «Мараньяо халқы үшін бақытты өлемін» деген соңғы сөздерін айтты. Осы сөз тіркесі Мемлекеттік кеңес ғимаратының бас залын безендіреді. Америкадағы Азамат соғысы басталғаннан кейін көп ұзамай бұл аймақ Ұлыбританияға мақта жеткізуді бастады. Бұл іс-әрекеттен түскен пайда қаланы жаңғыртуға, діни қызметкерлерді шақырып, мектептерде оқытуға, сондай-ақ сумен қамтамасыз етуді жақсартуға жұмсалды. Қала елдегі үшінші ең көп халқы бар қалаға айналды. XIX ғасырдың соңында ауыл шаруашылығы құлдырады, содан бері қала тұрғындары өмір сүрудің басқа жолдарын іздеп келеді. Қазіргі таңда Сан-Луис Латын Америкасының ең үлкен және жақсы сақталған колониялық португал сәулетінің мұражайы болып табылады. Арал «Махаббат аралы» және көптеген ақындары мен жазушылары болғандықтан «Бразилияның Афинасы» деп аталады, мысалы, Сотеро дос Рейс, Алуисио Азеведо, Граса Аранха, Гонсалвес Диас (ең танымал), Хосе Монтелло, Феррейра Гуллар және т.б. Регги музыкасының танымалдылығынан қала «Бразилияның Ямайкасы» деп те аталады. Автосомалық ДНҚ зерттеуіне сәйкес, Сан-Луистің тұңғыш ата-аналарының құрамы 42% еуропалық, 39% америкалық және 19% африкалық.

Экономика

XIX ғасырдың ортасына дейін Мараньяо экономикасы елдегі ең гүлденген экономикалардың бірі болды. Бірақ, Америка Құрама Штаттарындағы Азамат соғысынан кейін, мақта экспортында үлесін жоғалтқаннан соң, штат құлдырап кетті. Тек 1960 жылдардың соңында ғана штат басқа аймақтармен жол және теміржол байланыстары арқылы қолдау ала бастады және оқшауланудан шықты. XVIII ғасырдың соңында ағылшын тоқыма өнеркәсібінің қажеттілігі үшін мақтаға халықаралық сұраныстың өсуі және АҚШ-тағы революциялық соғыс салдарынан өндірістің азаюы Мараньяода мақта өндірісін дамытуға қолайлы жағдай жасады. Грузия және Алабама штаттарынан мақта тасымалдауды жүзеге асырған кеме компаниялары, «Саутгемптон және Компания» және «Мараньяо кеме компаниясы», бу кемелері Лондонның Сент-Луис порты арқылы жұмыс істей бастады, бұл Кашиас және Байшада Мараньяо өндірісіне әкелді. XX ғасырдың басында Сент-Луис әлі де Англияға мақта теңіз арқылы экспорттады, «Бут және Қызыл Крест» желісі (Икитосқа созылған маршрут) және «Мараньяо-Ливерпуль кеме компаниясы» арқылы. Мараньяо экономикасының алтын ғасырында Сан-Луис шаһарында мәдени өркендеу болды. Бұл қала басқа бразилиялық қалаларға қарағанда еуропалық астаналармен көбірек ортақ нәрсеге ие болды. Ол алғашқы итальяндық операны қабылдады және әр апта сайын француз әдебиеті туралы соңғы жаңалықтарды алды. Бай мақта өндірушілер мен жергілікті кәсіпкерлер балаларын Ресифи, Сальвадор, Рио-де-Жанейро және тіпті Еуропаға оқуға жіберді. «Алумар», «Итаки» және «Понта-да-Мадейра» порттарының ашылуы, қазіргі уақытта әлемдегі екінші ең терең порт, Роттердамнан кейін екінші орында, елдегі ең жұмысты порттардың бірі болып табылады. Ол «Vale do Rio Doce» компаниясы басқаратын «Каражас» темір жолынан келетін өнеркәсіптік өнімдер мен темір кеніне кіреберіс ретінде қызмет етеді, сондай-ақ Оңтүстік Мараньяо және Орталық Бразилияда өсірілген соя бұршақтарын экспорттайды, оларды «Каражас» және «Солтүстік-Оңтүстік» темір жолдары тасымалдайды. Порттың Еуропа және Солтүстік Америкадағы стратегиялық нарықтарға жақын орналасуы оны тауарларды экспорттау үшін тартымды опцияға айналдырды, бірақ жағалау кеме қатынасының өсуінен зардап шегеді. Сан-Луис экономикасы алюминий өңдеу («ALUMAR»), гранула өндірісі («VALE»), азық-түлік өндірісі және туризмге негізделген. Сан-Луис штаттағы ең ірі ЖІӨ-ге ие, онда екі мемлекеттік университет (UFMA және UEMA) және көптеген білім беру мекемелері мен жеке колледждер орналасқан. IBGE сауалының соңғы деректеріне сәйкес, Сан-Луис ЖІӨ-сі 9 340 944 000,00 реалды құрайды, бұл оны штаттық астаналар арасында 14-ші орынға қояды. Алкантараның жанында Алькантара ғарыш орталығы орналасқан.

География

Упаон Асу аралы батыста Сан-Маркос және шығыста Сан-Хосе шығанақтары орналасқан екі ірі сағалар жүйесінің арасында орналасқан, бұл Golfão Maranhense-тің орталық аймағында. Екі шығанақ оңтүстік-батыста Комаздар және Кокеирос бұғаздарының арналарымен (Упаон Асу аралын Тауа Мирим аралынан бөледі) байланыстырылған. Сан-Маркос шығанағына Меарим өзені мен оның салалары құяды, ал Сан-Хосе/Араил шығанағында Итапекуру және Муним өзендерінің су алаптары орналасқан. Бұл аймақта толқындардың биіктігі жеті метрден асуы мүмкін. Аймақта көптеген арналар мен таяз су жолдары бар. Климаттық, гидрологиялық және океанографиялық факторлар, сондай-ақ күшті жел, теңіз және өзен әрекеті сияқты түрлі факторлар жер бедерін қалыптастырған, ал өсімдіктер Амазония орманының қалдықтарымен, мангрлермен және Кампо де Перизеспен сипатталады – құрлықта орналасқан, көбінесе шөптесін өсімдіктер басымдығымен ерекшеленетін кең өзен жазығы. Қалада Sítio Rangedor мемлекеттік паркі орналасқан, бұрын толық қорғалатын Sítio Rangedor экологиялық станциясы болған. Муниципалитет аумағында сондай-ақ 1991 жылы құрылған және 2000 жылдан бері Рамсар аймағы болып табылатын Baixada Maranhense қоршаған ортаны қорғау аймағының шағын бөлігі де бар. Баканга мемлекеттік паркі қаланың оңтүстігінде орналасқан.

Климат

Сан-Луис қаласы өте маргиналды құрғақ жазғы тропикалық саванналық климатқа (Кеппен климаттық жіктелімі: As) ие, бұл тропикалық муссондық климатқа (Кеппен климаттық жіктелімі: Am) жақын. Қалада тамыздан қарашаға дейін қысқа құрғақ маусым болады. Осы кезеңде, маусымдық өзгерістерге байланысты, Интертропикалық конвергенция аймағының экваторлық жаңбыр жолағы қаланың үстінен өте бермейді, сол кезде жылы немесе ыстық температуралар мен мол экваторлық күн сәулесі басым болады. Керісінше, жылдың көп бөлігін ылғалды, жаңбырлы маусым алып жатады, бұлтты жамылғы жиі кездеседі және қаңтардан маусымға дейін ауыр жаңбыр жауады, ал қаңтардан мамырға дейін жауын-шашын мөлшері ең жоғары, бұлтты жамылғы да ең көп болады. Жылдың ең бұлтты айы – наурыз, ай бойында орташа есеппен 107,2 сағат күн сәулесі тіркеледі, ал ең күндізгі айы – тамыз, ай бойында орташа есеппен 260,3 сағат күн сәулесі болады. Ең жауын-шашынды ай – сәуір, ал ең құрғақ ай – қазан. Жылдық жауын-шашынның шамамен 70 пайызы ақпаннан мамырға дейін жауады.

Тэмбор де Криола

Тамбор де Криоула – әсем киімдер киген әйелдердің барабан тобына (барабандар қатарына) қызығушылық танытатын афро-бразилиялық би. Олар музыканың ырғағымен айналып, денелерін қимылдата отырып, барабан тобының ортасындағы ең үздік орынға ие болу үшін жарысады. Тамбор де Криоула үйі – бұл мәдени құбылысты сақтап, таратуға арналған мұражай.

Минаның домбырасы

Жоғарыда айтылғандармен шатастырмаңыз, Тамбор де Мина – афро-бразильдік діннің жергілікті түрі. Casa das Minas (Querebentã de Tói Zomadônu немесе Мина үйі) – ең көне храм (terreiro), 1840 жылдары Сан-Луисте африкалық әйелдер құрған болуы керек.

Бүмба Мю Бой

Bumba Meu Boi – бұл үлкен музыкалық пантомима түріндегі танымал фарс. Дайындық ашық түрде жүзеге асырылады және Пасхадан кейін басталып, маусым айында шаңырағын тіктейді, сол кезде жүздеген топтар халықтың ықыласына бөлену үшін күн сайын өнер көрсетеді. Белгілі бір тұлғалар мен кейіпкерлер әлеуметтік үйлесімді бейнелейтін комедиялық трагедияны ойнайды. Жаңа қоныс аударушылар, жаман атты "Коронеилер", үндістер, рухтармен жұмыс істеушілер, африкалық құлдар және орман рухтары костюмдер, хореография және музыка арқылы бейнеленеді – бәрі де түгел түн бойы той-қуаныш аясында өтеді. Көрермендер ән айтуға, билеуге қосылады, ал топтардың стильіне (sotaque) байланысты матрака (әр қолда ұсталатын екі ағаш кесек, үнемі соғылатын) шертеді. Солтүстік-Шығыс штаттарындағы Сан-Жоао фестивалі мен міндетті Форро биі сияқты, Bumba Meu Boi да егін жинау мерекесі, бірақ оның орталық тұлғасы – бұл бұқа.

Капоэйра

Сан-Луис формасындағы капоэйра, қазір "дәстүрлі бахия капоэйрасы" деп танылатын, 1950 жылдары капоэйра әлемін екіге бөлген Бахия Ангола/аймақтық даудан бұрынғы капоэйраға ұқсас делінеді.

Тарихи орталығы

1997 жылы қаланың тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілді. 1989 жылдан бері қаланың тарихи орталығындағы отаршылдық кезеңде салынған ғимараттарды қайта жаңарту және жөндеу жөнінде кең ауқымды бағдарлама іске асырылуда.

Регги

Сан-Луис қаласы Бразилиядағы регги астанасы ретінде белгілі, және бұл қалада регги өте кең таралған. 2018 жылы Мараньян штатының Регги мұражайы ашылды, ол Ямайкадан тыс реггиге арналған әлемдегі алғашқы, ал жалпы әлемдегі екінші мұражай.

Көлік

Қалаға Маршал Куна Мачадо халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Метрополия аумағында 184 автобус бағыты жұмыс істейді, оларды 3000-нан астам автобуспен қамтамасыз етілген. Күн сайын 500 000-нан астам адам автобус жүйесін пайдаланады. Метрополия аймағында жүргізушілермен жұмыс істейтін баламалы көлік желісі бар, олар көбінесе өздерінің автобустарына ие және қоғамдық көлік қызметін заңды түрде ұйымдастыру үшін кооперативтерге бірігеді. Бразилиядағы жалғыз қалааралық теміржол қызметтерінің бірі теміржол жүк тасымалдаушысы Vale компаниясымен жүзеге асырылады және Сан-Луисті Парауапебаспен байланыстырады, ол 2019 жылы 330 000 жолаушыны тасымалдады. Қаланың 2000-нан астам аккредиттелген таксилермен жабдықталған тиімді радио байланыс жүйесі де бар. Сан-Луис метрополия аумағында орналасқан Алькантара қаласына жолаушыларды тасымалдайтын кемелерді қабылдайтын портқа ие. Сонымен қатар, аймақтың төмендіктері деп аталатын аймақтағы қалаларға адамдар мен көліктерді тасымалдайтын паромдарды қабылдайтын тағы бір порты бар. Арал болғандықтан, қаладан шығу үшін бір ғана жол бар – Строй-дос-Москитос көпірі, ол Сан-Луис аралын BR 135 тас жолы арқылы байланыстырады.

Телекоммуникациялар

Сан-Луис қаласына қоңырау шалу үшін жергілікті телефон коды (Бразилияда DDD деп аталады) 98 (DDD98) болып табылады.

Спорт

Сан-Луисте футбол ең танымал спорт түрі, алайда оның клубтары Бразилияның басқа аймақтарында көп танымал емес. Сан-Луистегі кәсіби клубтар: қазір Бразилияның екінші дивизионында ойнайтын «Сампаио Корреа», төртінші дивизионда ойнайтын «Мото Клуб» және аймақтық «Campeonato Maranhense» турниріне қатысатын «Маранхао Атлетико Клубе».