Кіріспе

Бағанның жоғарғы бөлігі

Сәулет өнерінде капитель (латын тілінен алынған caput сөзі, яғни "бас") немесе шапитер бағананың (немесе пиластрдың) ең жоғарғы бөлігін құрайды. Ол бағана мен оған түсетін жүктеме арасында байланыс қызметін атқарады, бағананың тіреу бетінің ауданын кеңейтеді. Абакусты қолдау үшін жоғары қарай көтеріле шығатын капитель, әдетте шаршы пішіндес абакус пен бағананың дөңгелек бөлігін біріктіреді. Капитель дөңес болуы мүмкін, мысалы, дорлық тәртіпте; коринфтік тәртіптегі кері қоңырау пішіндес; немесе иондық тәртіптегідей, сыртқа қарай иіліп шығуы мүмкін. Бұл капительдердің классикалық дәстүрдегі барлық түрлерінің негізін құрайтын үш негізгі типті білдіреді. 16-шы ғасырда Тит аркасынан алынған үлгі бойынша құрылған композиттік тәртіп, коринфтік акант жапырақтарына ионикалық волюттарды қосады. Көптеген бағаналы монументальді ғимараттардағы маңызды орнынан капитель көбінесе әшекейлеу үшін таңдалады және сәулеттік тәртіптің ең анық белгісі болып табылады. Оның бөлшектерінің өңделуі ғимараттың салыну мерзімін көрсетуі мүмкін.

Мысырлық

Мысырдың ең ертедегі екі маңызды астанасы лотос және папирус өсімдіктеріне негізделген. Бұл астаналар, пальма ағашы астанасымен бірге, Птолемейлер билігінде б.з.б. 3-1 ғасырларда түрлі өзен өсімдіктері де қолданылғанға дейін, египеттіктер қолданған негізгі типтер болды. Сонымен қатар, дәстүрлі лотос астанасы түрлі өзгерістерге ұшырады. Египеттік әшекейлеудің көптеген мотивтері символдық мағынаға ие, мысалы, қасиетті қоңыз – скарабей, күн дискісі және құс. Пальма жапырақтары, папирус өсімдігі, лотостың гүлдері мен бүршіктері де жиі кездесетін мотивтер. Ең танымал астана түрлері – Хатор, лотос, папирус және египеттік композит. Көптеген түрлер өсімдік мотивтеріне негізделген. Кейбір бағаналардың астаналары жарқын түстермен боялған.

Армян тілі

Христиандық дәуірге дейінгі және христиандық кезеңде армян сәулетінде өңделінген капиталдар кең таралған. IV-VII ғасырларда армян сәулеттік фасадтары мен қабырғалық фасадтарындағы капиталдар жалпы көлемімен биік тікбұрышты тастар түрінде кездеседі, олар қоңырау тәрізді бөлік арқылы плитаға айналдырылады. Ерте кезеңдегі құрылыстарда (Эреруйк, Текор, Цопк сияқты) олар өсімдіктер мен жануарлар, құрма ағаштары бейнелерімен безендірілген. 10-шы ғасырда және одан кейінгі ғасырларда капиталдар негізінен цилиндр мен плитаның үйлесімінен қалыптасқан. Армян сарайларының, шіркеулерінің, аулаларының құрылыстары (Двин, Арух, Звартноц, Ишхан, Банак, Хагпат, Санахин, Ани құрылыстары) әртүрлі және ерекше.

Ассириялық

Ассириялық бас рельефтерде белгілі бір түрдегі спиральді капитель бейнеленген, бірақ ешқандай ассириялық капитель табылған емес; Британ мұражайында көрсетілген әшекейленген негіздер бастапқыда капительдер деп қате түсіндірілді.

Парсы тілі

Ахемендік парсы астанасында жақтаулар екі жағына қарай шығып тұратын, әсем безендірілген екі жануардың мүсінімен ойылған, олар архитравты тіреп тұрады; олардың үстінде тік бұрышта орналасқан тағы бір жақтаулар болып, көлденең ағаштарды ұстап тұрады. Бұқа ең көп кездесетін мүсін, бірақ арыстан мен гриффиндер де кездеседі. Бағананың жоғарғы бөлігі басқа стильдерге қарағанда төменге қарай созылып, Персия империясы бағындырған Мысыр, Вавилон және Лидия сияқты көптеген мәдениеттерден алынған әшекейлермен безендірілген. Жоғары бөлігінде екі бұрышты, ал төменгі бөлігінде кері бұрышты, ұзын, тегіс тілімделген бөлік бар, ол төртбұрышты, бірақ бағананың өзегі дөңгелек және тілімделген.

Эгей теңізі

Эгей теңізінің ең ерте астанасы Крит аралындағы Кносстағы фрескаларда бейнеленген (б.з.д. 1600 ж.); ол дөңес типтес, ықтимал, штукатурдан жасалған. Екінші, ойыс типтегі астаналардың мысалдары – Микендегі Агамемнон қабірінің (шамамен б.з.д. 1100 ж.) бағаналарын қатар тұрған, өте әсем ойылған үлгілерін қамтиды: олар шеврон өрнегімен және кейбір гүлдердің бүршіктері бейнеленген ойыс афофижбен әшекейленген.

Прото-эолдық

Волютті астаналар, сондай-ақ прото-эол астаналары деп те белгілі, Темір дәуіріндегі Оңтүстік Левант және ежелгі Кипрде кездеседі. Олардың көптеген мысалдары Израиль және Иуда патшалықтарында б.з.д. 9 ғасырдан бастап, сондай-ақ Моав, Аммон және Кипрдегі Тамассос сияқты қала-мемлекеттерде ежелгі дәуірде сарай архитектурасымен байланысты.

Классикалық антикалық

Бөлшектерді ұйымдастырудың құрылымдық жүйелері, гректердің пропорция мен арақатынастың кемелдігін іздеуде шешуші роль атқарды. Гректер мен римдіктер классикалық архитектураның үш ордерін – дориялық, иондық және коринфтік ордерлерін ажыратты; әрқайсысының гипостильді және трабеатты монументалды ғимараттарындағы бағаналардың үстінде әртүрлі типтегі капиталдары болды. Жерорта теңізі бассейні, Таяу Шығыс және Греко-Бактрия патшалығы мен Индо-Грекия патшалығын қоса алғанда, кең еллиндік әлемде осы және басқа капиталдардың көптеген нұсқалары классикалық ордерлермен қатар өмір сүрді. Ежелгі классикалық дәуірден сақталған жалғыз архитектуралық трактат – б.з.д. 1 ғасырдағы римдік сәулетші Витрувийдің «De architectura» еңбегі, ол осы ордерлердің әрқайсысының әртүрлі пропорцияларын талқылап, әр ордердің бағаналық капиталдарын қалай және қандай пропорцияларда салу керектігі туралы ұсынымдар берді. Рим әлемінде және Рим империясында алғаш рет Италиядан пайда болған және грек дориялық капиталдарына ұқсас капиталға ие Тоскана ордері қолданылды, ал Рим императорлық кезеңінде иондық және коринфтік элементтерінен жасалған гибридтік капиталмен Құрама ордері пайда болды. Тоскана және коринфтік бағаналары Ренессанс және неоклассикалық сәулет архитекторларының классикалық канонына енді.

Дорикалық

Доралық капитал бес классикалық тәртіптің ең қарапайым түрі: ол оволо қалыпты үстіңгі жағында абакустан тұрады, ал төменгі жағында астрагал жағасы орналасқан. Бұл тәртіп гректердің екі негізгі тобының бірі – дорийлер қоныстанған жерлерде дамыған. Ол грек материгі мен батыс колонияларында (Оңтүстік Италия және Сицилия) танымал стильге айналды. Сиракузадағы Аполлон ғибадатханасында (б.з.д. 700 ж. шамасында) эхинус қалыптау айқынырақ пішінге ие болды: ал Парфенондағы эхинус өзінің қалыптасу шыңына жетті, онда дөңгелектік жоғары және төменгі жағында нәзік біріктіретін қисықпен ұштасады. Эхинустың көлбеу беті кейінгі үлгілерде жазықталады, ал Римдегі Колизейде ширек дөңгелек пішінге ие болады (Доралық тәртіпті қараңыз). Фриз және басқа элементтері қарапайым нұсқаларында капиталдың осы түрі Тоскана тәртібі деп сипатталады. Доралық тәртіп б.з.д. V ғасырдың ортасында өркендеген шағына жетті және римдіктер қабылдаған тәртіптердің бірі болды. Оның ерекшеліктері – еркектік, күш және беріктік. Доралық капитал эхинус деп аталатын жастыққа ұқсас дөңгелек қалыптан және абакус деп аталатын шаршы плитадан тұрады.

Ионикалық

Иониялық капиталда спиральді орамды бұрыштар абакус пен овало арасына орналастырылған. Бұл тәртіп дориялық тәртіппен бірдей кезеңде дамыған сияқты, бірақ ол кеңінен қолданылмай, б.з.б. 5 ғасырының ортасына дейін толық пішінін алған жоқ. Бұл стиль Кіші Азия жағалауы мен Эгей аралдарындағы Иониа жерлерінде басым болды. Тәртіптің пішіні дориялыққа қарағанда әлдеқайда бекітілмеген, жергілікті өзгерістер көптеген ондаған жылдар бойы сақталды. Эфестегі Артемида ғибадатханасының (б.з.б. 560 ж.) иондық капиталдарында абакустың ені оның тереңдігінен екі есе артық, сондықтан ең ерте белгілі иондық капитал жақшалы капиталға ұқсас болды. Бір ғасырдан кейін, Илисс ғибадатханасында абакус төртбұрышты болды (Иониялық тәртіп туралы толық талқылауды қараңыз). Римдік сәулетші Витрувийдің сөзіне сәйкес, иониялық тәртіптің негізгі ерекшеліктері – әйел пропорциясына негізделген сұлулық, әйелдік және жұқалық. Иониялық капиталдың орамдары эхинусқа тіреледі, ол көбінесе жұмыртқа және тікенмен өрнектелген. Орамдардың үстінде абакус орналасқан, ол дориялық үлгілердегіден терең емес, және жұмыртқа және тікенмен әшекейленген.

Коринфтік

Гректердің Коринф астанасының жапырақтары Acanthus spinosus негізінде жасалған, ал римдіктердікі Acanthus mollis негізінде деп есептеліп келеді. Дегенмен, Исаак Уэрдің (оңдағы сурет) мысалындағыдай, барлық сәулеттік жапырақтар соншалықты шынайы емес. Жапырақтар көбінесе екі "қатарға" немесе жолаққа бөлініп, бірінің ішіне екінші жапырақты тостаған сияқты орналастырылған. Эпидаврдың Толосынан (б.з.д. 400 ж.) алынған Коринф астаналары, Бассадағыдай ерте грек астанасы мен Ренессанс және қазіргі сәулетшілер мұра етіп, жетілдірген римдік нұсқасы арасындағы өтуді көрсетеді (толық талқылау үшін Коринфтік тәртіпке қараңыз). Рим сәулеттік практикасында астаналар, классикалық дәуірден жеткен жалғыз толық сәулет оқулығында – Маркус Витрувий Поллионың «De architectura» еңбегінде (әдетте Витрувий деп аталады), император Августқа арналған, әр «ордерге» тән егжей-тегжейлі сипаттамалармен қысқаша қарастырылады. Витрувийдің үшінші және төртінші кітаптарында әртүрлі ордерлер талқыланады. Витрувий римдіктердің тәжірибесін нақтылай түсіндіреді. Ол әрбір ордердің пайда болуы туралы бірнеше әңгіме айтады, бірақ астаналарды орындау үшін қатаң канондық ережелер бермейді. Римге тән тағы екі сәулеттік ордердің өзіндік ерекшеліктері бар капиталдары бар: әдетте әскери ғимараттарда қолданылатын, грек дорикасына ұқсас, бірақ профилінде кішігірім қалыптары аз, берік және қарапайым Тоскана капиталдары, және Витрувий есімдерін атамаған композиттік капиталдар, олар ионикалық волюттар мен коринфтік акант капиталдарын біріктіреді, пропорциялары жағынан коринфтік ордерге өте ұқсас, ал римдіктер гректерге қарағанда оны жиі қолданды. Композиттік капиталдардың кеңінен қолданылуы, соңғы антикалық дәуірде еркін, шығармашылыққа толы (көбінесе дөңгелектелген) капиталдарға қарай үрдіс болғанын көрсетеді.

Анта

Анта капиталы – бұл бағана үстіне емес, антаның үстіне орналасқан капитал. Анта – ғимарат қабырғасының алғы жағына енгізілген құрылымдық тірек, мысалы, ғибадатхананың бүйір қабырғасының алғы бөлігі. Антаның жоғарғы бөлігі көбінесе әсемдікпен безендіріледі, әдетте гүлдік өрнектермен. Дизайн жиі бағаналардың ретіне сәйкес келеді, бірақ әдетте басқаша дизайн қағидаларын қолданады. Қабырға бетінен артық шығып кетпеу үшін бұл құрылымдар көбінесе тегіс бетке ие болады, кірпіш тәрізді капиталдарды құрайды, олар "анта капиталдары" деп аталады. Анта капиталдары Дорикалық тәртіп дәуірінен белгілі. Егер капиталдың бүйірлері диванды немесе диванды еске түсіретіндей кеңейсе, анта капиталы кейде "диван" капиталы немесе "диван анта капиталы" деп аталуы мүмкін. Анта капиталдарын піластр капиталдарынан ажырату кейде қиын, себебі піластр капиталдары көбінесе декоративті болып келеді және анта капиталдары сияқты құрылымдық рөл атқармайды.

Тосканалық

Тосканалық ордердің бастаулары этрускілерге қатысты және олардың қабірлерінде табылады. Римдіктер оны ерекше итальяндық деп санаса да, римдік ескерткіштеріндегі тосканалық капителі шындығында этрускі мысалдарын емес, грек дорикалық ордеріне жақын, оның капителі дорикалықтан дерлік еш айырмайды.

Құрама

Римдіктер композиттік тәртіпті коринфтік тәртіпті Иониялық капителімен біріктіре отырып ойлап тапты, бұл мүмкін Августтың тұсында болған. Көптеген нұсқаларында композиттік тәртіптің бұрыштары ірілеу, алайда, бұрыштардың арасында әдетте орталықта орналасқан әшекейлер болады. Осы шығу тегіне қарамастан, көптеген композиттік капительдерде екі бұрыш та бөлек элементтер ретінде қарастырылады, олардың әрқайсысы жапырақты негіздің бір жағынан өсіп шығады. Осы және араларында жеке әшекей орнаменты болғандықтан, олар Архаикалық грек Эолиялық тәртібіне ұқсайды, бірақ бұл ерте Императорлық Римде олардың даму жолы болмаған сияқты. Сондай-ақ, грек Иониялық бұрышы көбінесе бағананың алдыңғы және артқы жақтарында ені өзгермейтін бірлік ретінде көрсетілсе, композиттік бұрыштар әдетте төрт жұқа бірлік ретінде қарастырылады, олардың әрқайсысы капительдің әр бұрышында орналасып, қасбетке қарай шамамен 45° бұрышпен шығады.

Ашоканың арыстандар астанасы

Ашоканың арыстан астанасы – арқа-арқасымен тірескен төрт азиялық арыстаннан және басқа жануарларды қамтитын күрделі негізден тұратын ерекше астана. Оның графикалық бейнесі 1950 жылы Үндістанның ресми эмблемасы ретінде қабылданды. Сарнатта орналасқан бұл әсем арыстан астанасы Ашока императорының жарлықтары жазылған бағананың үстінде тұрды. Ашоканың көптеген астаналары сияқты, ол да керемет жылтыратылған. Будданың алғашқы уағызы мен буддалық орденнің құрылған жерінде орналасқандықтан, ол императордың және Будданың сөздерінің жалпыға ортақ билігін көрсететін императорлық және буддалық символдарды ұсынды. Бүгінде астана Үндістан Республикасының эмблемасы болып табылады. Кері шам тәрізді лотос гүлін алып тастағанда, ол Үндістанның ұлттық эмблемасы ретінде қабылданды, төрт үнді арыстаны арқа-арқасымен тірескен дөңгелек негізде Ашока чакрасының сол жағында жылқы, оң жағында бұқа бейнеленген. Бұл жағында бұқа мен піл бейнеленген, ал екінші жағында арыстан тұр. Оның негізінен алынған "Ашока чакра" дөңгелегі Үндістанның Ұлттық туының ортасына орналастырылды.

Үнді-иондық астаналар

Паталипутра астанасы – бұл ежелгі Маур империясының астанасы Паталипутраның (қазіргі Патна, Солтүстік-шығыс Үндістан) сарайының қираған жерлерінде табылған, иілген өрнектермен безенілген монументальді тікбұрышты астана. Ол б.з.б. 3 ғасырына жатқызылады. Үстіңгі бөлігі он бір розеткадан (алдыңғы жағында) және төрт розеткадан (жақтарында) тұрады. Одан төменде бұрандалы өрнек, содан кейін толқындардың қатары орналасқан, көбінесе оңнан солға қарай, бірақ артқы жағында солдан оңға қарай бағытталған. Одан төмен жұмыртқа және тікбұрышты өрнек, алдыңғы жағында он бір "тіл" немесе "жұмыртқа", ал артқы жағында жеті ғана бар. Төменде тас арасында өсіп тұрған жалынды пальметтің басты мотиві бейнеленген. Сарнат астанасы – бұл бағана астанасы, кейде "тас тірек" деп те аталады. Ол Сарнаттың ежелгі буддалық қазбаларында табылған. Бағана иониялық иілгендермен және пальметтермен әсемделген. Ол Маур империясы кезеңіндегі б.з.б. 3 ғасырынан бастап, Сунга империясы кезеңіндегі б.з.б. 1 ғасырына дейін мерзімдеген. Ұлыбритания мен Францияда астаналарға қосылған бейнелер кейде өте ерекше болады, олар тарихталған (немесе фигуралы) астаналар деп аталады. Дегенмен, бұл астаналар ерте ағылшын готикасының астаналарымен салыстыруға келмейді, онда жапырақтар металл өңдеуден көшірілгендей бейнеленеді және сан алуан түрлері бар, кішкентай ауыл шіркеулерінде де, соборларда да кездеседі.

Қайта өрлеу және қайта өрлеуден кейінгі кезең

Ренессанс дәуірінде бұл ерекшелік ең маңыздысы болды және оның әртүрлілігі романдық және готикалық стильдердегіден кем түспеді. Осы кезеңде кеңінен қолданылған жалпақ пиластр, бас қаланың жазық рельефінде орындалған жазық бейнесін қажет етті. Бұл бас қалалардың дизайнына әсер етті. Композиттік бас қаланың дәстүрлі 15-ғасырлық нұсқасы, қатайған жапырақ ою-өрнегінің үстінде бұрылыстарды ішке қарай бұрады. Бас қала дизайнындағы жаңа Ренессанс комбинацияларындағы әшекейлердің көпшілігі классикалық римдік көздерге тікелей сілтеме жасайды. "Ренессанс" – классикалық нормаларды жаңғырту ғана емес, қайта қарастыру болды. Мысалы, ежелгі грек және римдік иониялық бас қалаларының бұрылыстары, олардың үстіндегі архитравпен бір жазықтықта орналасқан. Бұл бұрышта ыңғайсыз кешуге алып келді – мысалы, Афинадағы Акропольдегі Афина Нике храмының авторы, шеткі бас қалалардың сыртқы бұрылысын 45 градус бұрышпен алға жылжытты. Бұл мәселені 16-ғасырдың архитектор Себастьяно Серлио тиімді шешті, ол иониялық бас қалаларының барлық бұрылыстарын сыртқа қарай бұрды. Содан бері, Серлионың нұсқасының орнына көне иониялық бас қалаларын қолдану, грек қайта жаңғыруындағыдай, бүкіл контекстке көнешілдік сезім сыйрады. "Нонс ордерлер" деп аталатын көптеген жаңадан ойлап табылған ордерлер бар, онда капиталдың әртүрлі әшекейлері әдетте маңызды ерекшелік болып табылады. Әдептілік шегінде, классикалық дәстүрде әрқашан белгілі бір шығармашылыққа жол берілді. Бұл Ренессанстан кейін жиі кездеседі. Бенджамин Латроб 1807 жылы АҚШ Капитолийіндегі Сенат вестибюлін қайта жобалағанда, ол алты бағананы енгізді, оларды "америкалық стильде" жүгерінің (мазардың) дәнді өрнегімен еуропалық акант жапырақтарының орнына қойды. 1809 жылдың тамызында Томас Джефферсонға Латробтың баяндамасы бойынша, жазғы сессия кезінде Конгресс мүшелерінің оған көрсеткен құрметі, оларды қоршаған барлық ауыр және күрделі жұмыстардан артық болды. Олар оларды "жүгері қабығы" деп атады. Тағы бір мысал – британдық архитектор Эдвин Лютиенс Нью-Делидің орталық сарайы, Вице-король үйі (қазір Президенттік резиденция Раштрапати Бхаван) үшін ойлап тапқан Дели ордері. Мұнда бас қалада тік қабырғалар бар, әр бұрышында бұрылыстардың орнына қоңыраулар ілінген. Дели ордері Лютиенстің кейінгі ғимараттарында да қолданылды, соның ішінде Оксфордтағы Кэмпион залында.