Кіріспе

Босния және Герцеговинадағы кантон

Герцеговина-Неретва кантоны (;) – Босния және Герцеговинадағы Босния және Герцеговина Федерациясының 10 кантонының бірі. Кантон негізінен Неретва өзенінің аңғары және Герцеговинаның Мостардан батысқа қарай орналасқан бөліктерін қамтиды, оның әкімшілік орталығы – Мостар қаласы. Бұл елдегі хорваттар көпшілік құрайтын 4 кантонның бірі (53,29%), алайда бұл аумақ этникалық тұрғыдан көбірек бөлінген және көпұлтты халыққа ие деп есептеледі.

Тарих

Босния және Герцеговинадағы соғысқа дейін қазіргі Шығыс Мостар және Берковичи муниципалитеттері Мостар мен Столац құрамына кірген, ал Иваница Требинье муниципалитетінің құрамына кірген. Бүгінгі Герцеговина-Неретва кантонының тарихы 1994 жылдың 18 наурызында Вашингтон келісіміне қол қоюмен басталады. Кантон 1996 жылдың 23 желтоқсанында Босния және Герцеговина Федерациясының он кантонының бірі ретінде ресми түрде құрылды.

География

Кантон – Босния және Герцеговинада Неум муниципалитеті арқылы теңізге шығу мүмкіндігіне ие жалғыз кантон. Неум – 2000 тұрғыны бар қала (1991 жылғы халық санауы бойынша), қаланың төңірегіндегі аймақ мыңдаған жылдар бойы Балқанда өмір сүрген иллирийлердің тарихи және археологиялық қалдықтарына толы. Кантонның ең ірі қаласы және елдің бесінші ірі қаласы – Мостар. Мостар Неретва өзенінің жағасында орналасқан және хорваттар мен босниялықтар арасында бөлінген. Мостар өзінің ежелгі көпірімен, Стари Мостпен танымал, оны осы аймаққа ислам дінін әкелген Осман билеушілері салған. 1993 жылдың 8 қарашасында босниялық хорват күштері көпірді бомбалап жойды. Ол 427 жыл бойы тұрып, ортақ мәдени мұра мен «бейбіт» өмір сүрудің символына айналды. Көпір 2004 жылдың жазында қайта жаңартылды. Ашылу салтанатына Хорватия президенті Стьепан Месич сияқты бірнеше шетелдік делегаттар қатысты. Бұл кантонның тағы бір маңызды қалалары – Чапльжина, Конжич, Ябланица және Меджугорье, бұл аймақтағы ең маңызды Мариан қасиетті орны. Ябланица мен Конжич Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған шайқастармен танымал, ал Ябланицада осы шайқастарға арналған үлкен мұражай бар. Неретва өзені Конжич, Ябланица, Мостар және Чапльжина қалаларынан өтіп, содан кейін Хорватия арқылы Адриатика теңізіне құяды. Кантон аумағында Ябланица қаласының маңында орналасқан Ябланица көлі сияқты ірі көлдер де бар. Кантонның ең оңтүстік муниципалитеті – Адриатика теңізімен шектесетін Неум муниципалитеті, ал ең шығыс муниципалитеті – Хорватиямен шекарадағы Равно муниципалитеті.

Демография

Босния және Герцеговина Федерациясын құрайтын он кантонның ішінде Герцеговина-Неретва кантоны, Орталық Босния кантонымен бірге, Босняктар мен Хорваттар тең шамалы тұратын екі кантонның бірі болып табылады. Мұндай кантондарда құрамына кіретін этникалық топтарды қорғау үшін арнайы заңнамалық процедуралар қарастырылған. 2013 жылғы халық санауы бойынша, Хорваттар Чапльжина, Читлюк, Неум, Прозор-Рама және Равно муниципалитеттерінде көпшілікті құрайды, ал Столац және Мостарда салыстырмалы көпшілікті құрайды. Босняктар Ябланица және Конжиц муниципалитеттерінде абсолютті көпшілікті құрайды.

2013 жылғы халық санағы

Муниципалитет Ұлттық Жалпы босниялықтар % хорваттар % сербтер % Чаплина 4,541 17.36 20,538 78.51 714 2.72 26,157 Читук 29 0.15 17,900 98.67 18 0.09 18,140 Ябланица 9,045 89.45 726 7.18 63 0.62 10,111 Конжич 22,486 89.41 1,553 6.17 355 1.41 25,148 Мостар 46,752 44.19 51,216 48.40 4,421 4.17 113,169 Неум 63 1.35 4,543 97.63 21 0.45 4,653 Прозор-Рама 3,525 24.69 10,702 74.94 3 0.02 14,280 Равно 20 0.62 2,633 81.79 558 17.33 3,219 Столац 5,544 38.22 8,486 58.51 279 1.92 14,502 Кантон 92,005 41.44 118,297 53.28 6,432 2.89 222,007

Саясат және үкімет

Қазіргі заңға сәйкес, Герцеговина-Неретва кантоны Босния және Герцеговина Федерациясының он кантонының бірі болып табылады, ал Босния және Герцеговина – екі құрамдас бөліктен тұрады. Герцеговина-Неретва кантонының өз заң шығару, атқару және сот билігі бар. Босния және Герцеговина Федерациясының әр кантоны сияқты, оның өз конституциясы, жиналысы, үкіметі, рәміздері және бірқатар ерекше өкілеттіктері бар (полиция, білім беру, табиғи ресурстарды пайдалану, кеңістіктік және тұрғын үй саясаты, мәдениет). Ал кейбір өкілеттіктер кантондық және федералдық билік органдары арасында бөліседі (денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, көлік). Герцеговина-Неретва кантонының азаматтары жалпы сайлауда әр төрт жыл сайын Кантондық жиналысқа 30 өкілді сайлайды. 2022 жылғы жалпы сайлау қорытындысы бойынша, қазіргі ХНК үкіметі Хорват демократиялық одағы (HDZ BiH), Демократиялық әрекет партиясы (SDA) және Социал-демократиялық партия (SDP BiH) арасындағы коалиция құрамында қалыптасты. Жергілікті деңгейде Герцеговина-Неретва кантонының азаматтары төрт қалада және тағы бес муниципалитетте жергілікті билік органдарын сайлау үшін әр төрт жылда бір рет муниципалдық сайлауда дауыс береді.

Экономика

Герцеговина-Неретва кантонында жұмыспен қамтылғандар саны бойынша ең дамыған салалар (2017 жылғы тамыз айына қарай) – көтерме және бөлшек сауда, өндіріс және қонақүйлер мен мейрамханалар. Кантонның экономикалық орталығы – оның астанасы Мостар қаласы.

Өнеркәсіп

Терциарлық сектордан кейін өңдеуші өнеркәсіп Герцеговина-Неретва кантоны экономикасының ең күшті секторы болып табылады. Бұл сектордың ең күшті салалары – өңдеу өнеркәсібі және электр энергиясын өндіру. Өңдеу өнеркәсібінде барлығы 6798 адам жұмыс істейді (2017 жылдың тамызы). Ең күшті салалар: әскери өнеркәсіп (мысалы, Конжичтегі "Игман" зауыты), металл өңдеу өнеркәсібі (мысалы, Мостардағы "Алюминий" зауыты) және тамақ өнеркәсібі (мысалы, Мостардағы "Хепок" зауыты). Электр энергиясын өндіру де маңызды сала болып табылады, ол негізінен Неретва өзені мен оның салаларындағы гидроэлектр станцияларында жүзеге асырылады, олардың көп бөлігі "Elektroprivreda HZHB" компаниясына тиесілі (өндірілген электр энергиясының басым бөлігі осы гидроэлектр станцияларында өндіріледі).

Туризм

Герцеговина-Неретва кантоны, табиғи парктерімен және көптеген табиғи сұлулықтарымен зор туристік әлеуетке ие. Федералды статистика басқармасының мәліметтері бойынша, 2014 жылы кантонды 104 006 шетелдік турист барды және 208 647 түнгі тоқталыс жасалды. Аймақтағы ең басты туристік тартымдылықтар – Босния және Герцеговинаның теңізге жалғыз шығу жолы – Мостардың ескі қаласы, Мостар маңындағы Благай, Меджугорье және Неум.

Темір жол

Плоче Сараево темір жолы Герцеговина-Неретва кантоны арқылы өтеді, оған Конжич, Мостар, Ябланица және Чапльжина қалалары қосылған. Аймақтағы темір жолдың ұзындығы 126,2 шақырымды құрайды, ал темір жол станциялары мен аялдамаларының жалпы саны 28, олардың үшеуі жоғары жылдамдықты темір жол желісімен байланысқан.

Әуе қатынасы

Mostar халықаралық әуежайы (OMO) Босния және Герцеговинадағы Сараево және Тузла әуежайларынан кейін үшінші ең қызығушылық тудыратын әуежай, 2016 жылы барлығы 53 618 жолаушыны қабылдады.

Білім

Герцеговина-Нерetva кантонында барлығы 33 орта мектеп (28 мемлекеттік және 5 жеке) және көптеген бастауыш мектептер бар. Бұл кантонда барлығы үш университет бар: 14 000 студенті мен он факультеті бар Мостар университеті, 3 000 студенті мен сегіз факультеті бар Мостардың Джемаль Биедич университеті және Меджугорье мен Мостардағы екі факультеті бар "Герцеговина" жеке университеті.