Кіріспе

Неміс суретшісі Освальд Аченбах (2 ақпан 1827 – 2 ақпан 1905) – Дюссельдорф мектебінің суретшісі. Бүгінде көпшілікке бұрынғыдай танымал болмаса да, өмірлік кезеңінде ол Еуропаның ең маңызды пейзаж суретшілерінің қатарында есептелді. Оның оқыту қызметі арқылы Дюссельдорф сурет академиясына (Kunstakademie Düsseldorf) әсер етті. Оның ағасы, Андреас Ашенбах, он екі жасқа үлкен болған, сонымен қатар 19 ғасырдың ең маңызды неміс пейзаж суретшілерінің бірі болды. Екі бауыр "Пейзаждардың А және О-сы" деп әзілде аталатын (олардың әріптері неміс тіліндегі Альфа мен Омегаға ұқсас).

Отбасы

Освальд Ашенбах он баланың бесіншісі еді. Оның ата-анасы Герман мен Кристин (құрметті есімі Цюльх) болды. Отбасының екеуі ғасырдың ең маңызды суретшілерін тудыратынына ешқандай белгі болмады. Герман Ашенбах түрлі жұмыстарда жұмыс істеді, оның ішінде сыра мен сірке су жасаушы, қонақ үй иесі және бухгалтер. Освальдтың ерте балалық шағында отбасы Мюнхенге көшіп, ол онда қысқа мерзімге бастауыш мектепке барып қайтты. Оның отбасы Дюссельдорфқа қашан оралғаны дәл белгісіз.

Көркемсурет академиясының студенті

1835 жылы сегіз жасында Ашенбах Дюссельдорф көркемсурет академиясының бастауыш сыныбына қабылданды. Бұл академия ережелеріне қайшы келеді, себебі академияға қабылдау үшін кемінде 12 жас талап етілетін. Ол 1841 жылға дейін онда білім алды. Ол бастауыш сыныпта сурет салу негіздерін үйренді, содан кейін бір жыл архитектура класында оқыды. Бұл да академия ережелерінде көрсетілген стандартты оқу бағдарламасына сәйкес келмеді. Ашенбахқа қатысты осындай ерекшеліктердің себептері толыққанды белгілі емес. Мүмкін, академия ережелері іс жүзінде ұсыныстар ғана болған және оларға жиі ерекшеліктер жасалған, немесе бұл тек Ашенбах сияқты өте қабілетті студенттерге ғана қатысты болған. Ашенбахтың 1841 жылы академиядан неге кеткені де әлі анықталған жоқ. Оның эскиздер жинағынан осы кезеңде Дюссельдорф маңындағы табиғатты жан-жақты зерттегенін білеміз.

Ертедегі саяхаттары

1843 жылы он алты жасар Аченбах бірнеше айға созылған Баварияның Жоғарғы бөлігі мен Солтүстік Тироль аймақтарына саяхат жасады, осы саяхат барысында табиғатты зерттеуін жалғастырды. Оның маймен салған алғашқы туындылары да осы кезеңге жатады. 1845 жылы Аченбах досы және кейіннен шәкірті болған Альберт Фламмбен бірге Солтүстік Италияға сапар шекті. Аченбахтың осы кезеңде салған суреттері көбінесе итальяндық пейзаждардан тұрады. 1850 жылға дейінгі Аченбахтың аз ғана суреттері бүгінгі күнге жеткен. Дегенмен, олар оның ерте тақырып таңдаулары мен техникасына сол кездегі өнер академияларында оқытылған идеялардың күшті әсер еткенін көрсетеді. Бұл суреттерде Иоганн Вильгельм Ширмер мен Карл Ротманның ықпалын байқауға болады. Аченбах осы сапарлар кезінде салған майлы этюдтарында пейзажға өте ұқсас болуға тырысып, итальяндық өсімдіктердің егжей-тегжейлі сипаттамасына назар аударды. Архитектуралық мотивтер мен адамдардың бейнесі оның пісіп жеткен туындыларына қарағанда әлдеқайда аз орын алады.

Ашенбах Дюссельдорфтың мәдени өмірінде

19 ғасырдың басына дейін Германия мен Еуропаның көп бөлігінде көркемдік білімге "Kunstakademien" немесе көркемдік академиялар күшті ықпал етіп келді. Алайда, әсіресе 19 ғасырда, бұл академиялар өте формалды және қатаң болып, жаңа көркемдік бағыттарға тиісінше жауап бермейтін еді. Академиялар сонымен қатар суретшілердің өз жұмыстарын сатуға мүмкіндік беретін ірі көркемдік көрмелер ұйымдастырды. Академиялардың идеяларына қайшы келетін стильдегі суретшілер көрмеге қабылданбағандықтан, олардың жұмыстарын сату мүмкіндігі де шектеулі болды. 19 ғасырдың басында жеке суретшілер мен толыққанды көркемдік ағымдардың өкілдері академиялардың мәдениеті мен ұстанымдарына қарсы тұра бастады. Ашенбах Дюссельдорфтың "Кунстакадемиясына" қарсы шыққан суретшілердің бірі болды және көптеген бірдей ойлы суретшілер қосылған Дюссельдорфтың екі бірлестігінің алғашқы мүшесі атанды. Біріншісі – "Дюссельдорф суретшілерінің өзара қолдау және көмек қоры", ал екіншісі – 1848 жылдың 11 тамызында Ашенбахтың да қол қойған құрылтай құжатына отырған "Malkasten" ("Қаламсап") қоры болды. Бұл бірлестіктер бірлесіп қойылымдар қойып, музыка кештерін ұйымдастырып, көрмелер өткізді. Ашенбах көптеген шараларға белсенді қатысып, режиссура жасады, актерлік шеберлігін көрсетті немесе қойылымдарды сахналады. Ашенбах "Malkasten" қорына ерекше жақын болды және өмірінің соңына дейін онымен байланысын үзбеді. 1850 жылы оның суреттері жаңадан ашылған Эдуард Шультенің Дюссельдорф галереясының көрмелерінде қойылды. Шульте галереясы академиядан тәуелсіз суретшілердің туындыларын көрсетіп, Ашенбахтың алғашқы қаржылық табысына үлкен үлес қосты. Ол Германиядағы жетекші галереялардың біріне айналып, кейін Берлин мен Кельн қалаларында филиалдарын ашты.

Бірінші үлкен Италия сапары

1850 жылдың жазында Ахенбах Италияға сапар жасады, оның ішінде Ницца, Генуя және Рим қалаларына барды. Альберт Фламмен бірге Римнен айналасындағы ауылдарға саяхаттап, бұрынғы пейзаж суретшілерін шабыттандырған аймақтарды аралады. Сапар барысында ол Арнольд Беклин, Людвиг Тьерш және Генрих Дребер сияқты басқа суретшілермен жақсырақ танысты, Дребермен Олеванода көп уақыт өткізді. Тьерш бірде суретшілердің пейзаждарды қалай қабылдап өңдегендері туралы айтты: Дребер мұқият қарындаш эскиздерін салды, Беклин қоршаған ортаны сезінуге баса назар берді және эскиз кітапшасында аз ғана жазбалар қалдырды, ал Ашенбах пен Фламм ашық ауада майлы бояумен этюдтер жасады. Ашенбахтың сақталған этюдтері оның егжей-тегжейлі мәліметтерге аса қызығушылық танытпағанын, бірақ ерекше түстер мен пішіндерге, жарық пен көлеңкенің таралуына назар бөлгенін көрсетеді. Ол қажетті түс реңін табу үшін әртүрлі қалыңдықтардағы бояу қабаттарын бір-біріне жақты.

Неке және танымалдылықтың өсуі

1851 жылы 3 мамырда Ашенбах Джули Арнцке үйленді, ол 1848 жылдан бері оған құда болған. Ол Дюссельдорф қаласындағы баспагердің қызы болды, ол басқа мерзімді басылымдармен қатар «Дюссельдорф Монатефте» мен «Дюссельдорф Монацальбум» журналдарын шығарды. Ашенбах өзінің суреттерінің литографиясымен, эскиздерімен және басқа да туындыларымен осы екеуіне де үлес қосты. Сонымен қатар ол алғашқы шәкірттерін қабылдай бастады. 1852 жыл мен 1857 жыл аралығында олардың төрт қызы дүниеге келді, ал 1861 жылы ұлдары болды. Ашенбахтың ұлы Бенно фон Ашенбах комбинациялық ат спортында маңызды жаңашыл болды және осы салаға қосқан үлесі үшін Вильгельм II оны дворян титулымен марапаттады. Осы кезде Ашенбахтың суреттері халықаралық деңгейде жақсы танымал болды. 1852 жылы, 25 жасында, Амстердамдағы Сурет академиясы оны мүше ретінде қабылдады. Оның бірнеше туындылары 1855 жылғы Дүниежүзілік көрмеде көрсетілді және үлкен құрметке ие болды. 1859 жылы Париждегі Салон көрмесінде ол алтын медальмен марапатталды. 1861 жылы Санкт-Петербург академиясының, ал 1862 жылы Роттердам Сурет академиясының құрметті мүшесі атанды.

Бейнелеу өнері профессоры

1860 жылдан кейін оның техникасы оның пісіп жетілген стилі деп есептелетін өзгеріске ұшырады. Суреттерге көбірек сезімталдық тән болды, бояулар қалың жағылып, текстурасы айқын болды, ал щетканың соққылары бейнеленген сюжетке оқшау байланысты емес еді. Кейбір суреттерінде Ашенбах егжей-тегжейлі бейнелеуден жайды. Бұл техникалық өзгері Густав Курбеның ықпалымен байланысты болуы мүмкін. Оның сүйікті тақырыптары итальяндық пейзаждар мен шаруалар көріністері болды, оларды жарықпен күшейте түсіп, идеалдайтын. 1863 жылдың наурыз айында Ашенбах Дюссельдорфтың Сурет академиясында Пейзаж суретінен профессор болды. Бұл тағайындама оның әлеуметтік және қаржылық жағдайын жақсартты. Бұл оның бұрынғы оппозициясына қайшы келеді. Алайда, Фридрих Вильгельм Шадоу 1859 жылы директорлық қызметтен кеткеннен кейін, академия ішіндегі және академия мен тәуелсіз суретшілер арасындағы қайшылықтар азайды. Ашенбахты лауазымға тағайындау – Дюссельдорф академиясының тәуелсіз суретшілермен келісімге келуге бағытталған жаңа саясатын көрсететін саяси шешім болды. Сол жылы Ашенбах Наполеон III-тің ғылыми легионының рыцары атанды және 1863 жылдан 1868 жылға дейін оның суреттері Париждегі Салонда көрсетілді. 1866 жылы Мексика императоры Максимилиан I-нің Гваделупа орденімен және 1869 жылы Мюнхендегі Халықаралық өнер көрмесі жюриінің Санкт-Михаэль орденінен бірінші дәрежелі кресімен бірге, бұл оның мансабындағы ең үлкен құрметтердің бірі болды. Осы кезеңде суретшілердің осындай танылуы сирек емес еді, бірақ бұл Ашенбахтың атағын арттырды, оның суретші ретіндегі беделін нығайтты және коммерциялық табысына оң әсер етті. Ашенбах Ханс Гуденің ізімен Академияда Пейзаж суретінен профессор болды. 1866 жылдан кейін ол жоғары бағаланған «Мастер-класс» сабақтарын жүргізді. Оның ең белгілі шәкірттері Грегор фон Бохман, Темистокл фон Экенбрехер, Арнольд Форстман, Теодор Хаген, Луи Колиц, Аскан Люттерот және Карл Сейбельс болды. Ол студенттеріне сурет құрамында жарық пен көлеңкенің маңызды рөлін баса айтты. Ол үшін тақырыпты таңдаудан гөрі бұл мәселе маңыздырақ болды. Сондықтан ол студенттеріне Ж.М.У. Тернердің суреттерін зерттеуге кеңес берді. Ол сондай-ақ ағасы Андреастың туындыларын ұсынды. Профессорлық қызметінде Ашенбах көптеген сапарлар жасады. Олардың ішінде Тейтобург ормандығында және Швейцарияда ұзақ уақыт болулары да болды. 1871 жылы ол отбасымен бірге Италияда тоғыз айға жуық уақыт өткізді, оның ішінде Кастелламмаре ди Стабия, Амальфи, Капри және Ишия қалаларында, сондай-ақ бірнеше апта Соррентода болды. Осы кезеңде Теодор Хаген мен Альберт Фламм академияда оның орнын басты. 1860 жылдан кейін оның техникасы өзгерді. Суреттерге көбірек сезімталдық тән болды, бояулар қалың жағылып, текстурасы айқын болды, ал щетканың соққылары бейнеленген сюжетке оқшау байланысты емес еді. Кейбір суреттерінде Ашенбах егжей-тегжейлі бейнелеуден жайды. Бұл техникалық өзгері Густав Курбеның ықпалымен байланысты болуы мүмкін. Оның сүйікті тақырыптары итальяндық пейзаждар мен шаруалар көріністері болды, оларды жарықпен күшейте түсіп, идеалдайтын.

Кейінгі жылдар

1872 жылы Ашенбах институттағы профессорлық қызметінен бас тартты. Ол бұған дейін де, 1869 жылы, отставкаға кеткен болатын, бірақ кейіннен қайтарып алған. Ол өзінің оқыту қызметінің өзінің көркемдік жұмысына кедергі келтіріп тұрғанын сезінген. Ашенбах келесі жылдары көптеген сапарлар жасады. Италияға соңғы үлкен сапары 1882 жылдың жазында басталды, ол Флоренция, Рим, Неаполь және Сорренто қалаларын аралады. 1884 және 1895 жылдары Солтүстік Италияға сапар шекті. 1897 жылы Флоренцияға сапар жоспарлаған, бірақ ауруына байланысты оны тоқтатты. 1897 жылы Ашенбах Дюссельдорфтың құрметті азаматы атанды, бұл оның Дюссельдорфтың түрлі мекемелері мен қоғамдық бірлестіктерінде 50 жылдан астам қызмет еткені үшін берілді. Ол көп жылдар бойы қаладағы белгілі тұлғалардың бірі болды. Осы жоғары әлеуметтік мәртебесінің арқасында ол суретшілерді, жазушыларды, ғалымдарды, әскери шенеуніктерді және ақсүйектерді қабылдайтын өте кең және сәнді үйге ие болды. Оның ең танымал қонақтары мен демеушілерінің бірі – Карл Антон, Гогенцоллерн князі. Мұндай үйді ұстау қымбатқа түсті, сондықтан Ашенбах көптеген картиналар салуға мәжбүр болды. Ол танымал суретші болғандықтан, сатып алушы табу оңай болды. Салынған картиналардың саны көбейген сайын, тақырыптар мен мотивтер қайталануы жиі болды. Кеңесшілер 1860 жылдары оны кейбір тақырыптарды "өлімге дейін суреттеу" деп айыптады.

Кейінгі еңбектері

1850-ші жылдардағы мұнай зерттеулеріндегідей, Ашенбах өзінің кейінгі туындыларында да бояуларды қосымша түрде жинап, о үшін щетканы, палитралық пышақты және тіпті саусақтарын қолданды. Ол сондай-ақ, бояу бетінің текстурасын дизайн элементі ретінде пайдаланды. Кейбір жұмыстарында, мұқият және біркелкі боялған беттер, бояудың көрінетін жерлерімен немесе қалың жағылған жерлерімен қатар келеді, бұл туындыларға ерекше айқын текстура береді. Ашенбахтың кейінгі жұмыстарының тағы бір ерекшелігі – перспективаға қарай бөлшектердің деңгейі үздіксіз төмендемейді, керісінше, картинаның жалпы әсеріндегі автор мақсатын көрсетеді. Бұрынғы туындыларында түстер жалпы тонға бағынып, сәл ғана байқалса, кейінгі жұмыстарында айқын контрасттар маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, 1880-ші жылдардың ортасынан бастап оның туындыларында пастельді түстер жиі қолданыла бастады, ал бұрынғы жұмыстарында қоңыр түстер басым болған. Ашенбах 1905 жылдың 1 ақпанында, 78 жасқа толуға бір күн қалғанда Дюссельдорф қаласында қайтыс болды. Ол Дюссельдорфтың Солтүстік зиратына жерленді.

Мұнай зерттеулері мен сызбалары

Ашенбахтың өмірінде оның суреттері негізінен көпшілікке ұсынылды, сондықтан ол «салондық суреттер» немесе «галереяға дайын» суреттер салушы ретінде танылды, оның туындыларында жаңа көркем ағымдар көрінбеді. Дегенмен, ол 1876 жылы Венадағы жылдық көрмеде маймен жасалған эскизін көрсетті, ал 1889 жылы Дюссельдорфтың Кунстхаллесінде өткен «Эскиздер мен зерттеулер көрмесінде» өз жұмыстарын ұсынды. Бұл эскиздерге реакциялар әртүрлі болды. Венада олар Ашенбахтың жас әріптестерімен теңесе алатынын көрсетті. Ал Дюссельдорфтағы бір сыншы мұндай аяқталмаған немесе жетілмеген эскиздерден «тамаша суреттер» қалай туындайтынын таң қалдырды. Ашенбах үшін, басқа суретшілер сияқты, эскиздер, суреттер және майлы зерттеулер көбінесе студиядағы келешек жұмыстарға есте сақтау құралы болды. Бірақ оның өркендеуімен эскиздің ерекше стилі оның суреттерінде көбірек орын алды. Галереясына жазған хаттарында ол көрмелерге арналған «аяқталған» туындыларды салуға мәжбүр болғаны туралы шағымдаған. Ол егжей-тегжейлі формалардың үстінде жұмыс істеуден гөрі, кейінірек сурет салудың негізін құрайтын астыңғы қабатын жасағанды ұнатты. Алайда, нарықтың талғамы мен беделді сыншылардың таңдаулары әлі де «жетілдірілген» немесе «толыққан» суреттерді талап етті, сондықтан галереялар да солай істеді. Сол кезде Джон Констебл мен Шарль Франсуа Добиньидің суреттері, қазір жоғары бағаланса да, олардың эскиздік сипаты үшін сыналып жатыр.

Ширмер мен Андреас Ашенбах

Өзінің білім алу кезінде Ахенбах ешқашан Иоганн Вильгельм Ширмердің шәкірті болған емес. Дегенмен, өмірінің көп бөлігін Дюссельдорфта өткізген суретші ретінде, оның суреттерін зерттеуге көптеген мүмкіндіктері болды. 1840-жылдар мен 1850-жылдардың басындағы Ахенбахтың суреттерінде Ширмердің композиция принциптерінің көптеген элементтері кездеседі. Кейінгі туындыларында бұл ықпалды анықтау мүмкін емес. Ширмердің ерте туындыларына болған ықпалы, оның он екі жыл үлкен ағасы Андреас Ахенбахқа байланысты, ол да Дюссельдорф академиясында оқыған. Андреас Ширмердің шәкірті болды және белгілі бір хаттардан Освальдтың кем дегенде 1840-жылдардан бастап Андреастан техникалық кеңестер алып, демек Ширмердің сурет салуға қатысты көзқарастарымен жанама түрде таныс болғанын көруге болады. Олардың мансабының қарыштап өркендеген кезінде Освальд итальяндық пейзаждарды бейнелеуге, ал Андреас теңіз көріністерін суреттеуге ден қойды. Екі бауырдың жарық пен қосымша элементтерді (штаффаж) қолдану әдісі бір-біріне ұқсас.

Тернер мен Курбе

Көптеген жағдайларда Ашенбах ағылшын суретшісі Дж.М.У. Тернерді үлгі ретінде ұсынды. Ол Тернердің туындыларының түпнұсқасын көрмеген болуы мүмкін, өйткені ол Англияға ешқашан сапар шекпеген. Ол Тернердің суреттерін негізінен сол кездегі өнер кітаптарында жарияланған болаттан жасалған гравюралар арқылы білген. Тернер үшін, Ашенбах сияқты, жарық маңызды рөл атқарды. Тернердің екі суреті – «Меркурий мен Аргус» және «Догана, Мадонна делла Салюте, Венеция» 1843 жылға дейін баспа түрінде қайта жарияланған. Олар жеке нысандар мен заттардың еркін бейнеленген пейзаждарын көрсетеді. Ашенбах ешқашан Тернердей радикал болған емес, бірақ әсіресе 1860 жылдан кейінгі суреттерінде заттарды бейнелеуде оған ұқсас кескіндеме стилін қолданды. Керісінше, Ашенбах Гюстав Курбедің туындыларын зерттеуге көп мүмкіндік алған болуы мүмкін. 1870-1871 жылдардағы Франко-пруссия соғысына дейін Ашенбах Париж өнер ортасымен тығыз байланыста болды. 1855 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде Ашенбахтың суреттері көрсетілгенімен, Курбедің он бір суреті де қойылды. Курбе сонымен қатар «Реализм павильонында» қырық картинасын ұсынды. Курбенің радикалды реализмі көп назар аударды, және Ашенбах 1858 жылдың көктемінен 1859 жылдың ақпанына дейін Франкфурт өнер қауымдастығының көрмесін де көрген болуы мүмкін, онда Курбенің туындылары көрсетілді, сондай-ақ 1867 жылғы Халықаралық көрмемен бірге өткен алғашқы ірі Курбе ретроспективасы да ұйымдастырылды. Курбе сияқты, Ашенбахтың туындыларында да суретшінің көзқарасынан қашықтығы әртүрлі болатын жеке элементтерді жиі кездестіруге болады. Дегенмен, Курбе тегіс бет қолданғанда, Ашенбахтың суреті көбірек рельефті еске түсіреді.

Ашенбахтың шығармаларының жіктелуі

Курбеттің радикалды реализмі Ахенбахқа және көптеген басқа неміс суретшілеріне әсер етті. Суретші Вильгельм Лейбльдің есімімен аталған, "Лейбль шеңбері" (Вильгельм Трубнер, Карл Шух, Иоганн Сперл және біраз уақытқа Ханс Томаны қамтитын) Курбедің туындыларын қызу талқылап, "таза сурет салу" техникасын қабылдауға шабыттанды. Әсіресе Лейбл бейнеленген нысанның материалдық ерекшеліктерін ескермейтін кескіндеме техникасын дамытты, осылайша абстракцияға қарай бағытталды. Керісінше, Ашенбахтың кескіндемесі мен бояу қолдануы радикалды болғанымен, дәстүрлі композицияның формалды критерийлерін сақтап қалды. Бұл Ашенбахтың өнер тарихындағы ерекше орнына әкелді. Кейбіреулер оны толыққанды дамыған стильде жұмыс істегендіктен, дамуы тоқтап қалған суретші деп санайды. Ал басқа өнер тарихшылары Ашенбахты делдалдық рөлде қарастырады, себебі ол дәстүрлі құндылықтарды өзінің стилінде ұсынып, қазіргі заманға қарай бет бұрды. Оның ерте пейзаждарының новаторлық екені сөзсіз. Алайда, 20 ғасырдың басында-ақ ол кейінгі туындыларында халықтың талғамын қанағаттандырып, Gründerzeit кезеңінің типикалық өкіліне айналған суретші ретінде танылды. Ашенбахтың туындылары шамамен 2000 картинадан тұрады. Олардың шамамен үштен екісі жеке меншікте. Оның туындылары көптеген мұражайлардың қорында сақталады, негізінен Германияда, сондай-ақ Еуропа мен Америкада, оның ішінде Орсе мұражайында және Санкт-Петербургтегі Эрмитажда.