Қытай цитрасы: пипа аспабының тарихы мен мектептері

Кіріспе

Қытай домбырасы – пипа, пипа немесе пи-па – қытайдың ішекті аспаптар санатына жататын дәстүрлі музыкалық аспабы. Кейде «қытай домбырасы» деп аталатын бұл аспаптың корпусы груша пішіндес, ағаштан жасалған және 12-ден 31-ге дейін табақшалары болады. Тағы бір қытайдың төрт ішекті домбырасы – лиучин, ол пипаның кіші нұсқасына ұқсайды. Груша пішіндес аспап Қытайда Хан әулеті тұсында пайда болған болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан пипа термині әртүрлі ішекті аспаптарды білдіргенімен, Сун әулетінен бері ол тек груша пішіндес аспапты ғана атайды. Пипа – Қытайдағы ең танымал аспаптардың бірі және Қытайда шамамен екі мың жылдан бері ойналып келеді. Пипадан туындаған бірнеше аспаптар бар, олардың ішінде Жапонияның бивасы, Шығыс Азиядағы Кореяның бипасы және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Вьетнамның дан ты ба аспабы бар. Осы үш аспаптың ішінде корей аспабы ғана кеңінен қолданылмайды.

Мектептер

Қытайдың әр түрлі аймақтарында пипа ойнаудың әр түрлі стилі бар бірқатар дәстүрлер бар, олардың кейбіреулері кейін мектептерге айналды. Пипаның баяндау әнін сүйемелдеу ретінде пайдаланылатын баяндау дәстүрлерінде Сучжоу танци (蘇州彈詞), Сычуань цингинь (四川清音) және Солтүстік кюй (北方曲藝) жанрлары бар. Пипа сондай-ақ Цзяннан сижу, Теочев струн музыкасы және Нгуан ансамблі сияқты аймақтық камералық ансамбль дәстүрлерінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Нангуан музыкасында пипа әлі күнге дейін қазіргі уақытта соло ойнау үшін әдеттегі тік позицияның орнына ежелгі тәсілмен көлденең немесе гитара сияқты ұсталады. Цин династиясы кезінде бастапқыда пипаның екі негізгі мектебі болды – Солтүстік (Жили, 直隸派) және Оңтүстік (Жэцзян, 浙江派) мектептері. Олардан соло дәстүрімен байланысты бес негізгі мектеп пайда болды. Әр мектеп бір немесе бірнеше пипа музыкасы жинақтарымен байланысты және оның шыққан жері бойынша аталған:

Уси мектебі (無錫派) – Солтүстік мектептің Ван Цунси (王君錫) және Оңтүстік мектептің Чен Муфу (陳牧夫) есімдерімен оқыған Хуа Цюпиннің Хуа жинағымен байланысты, және бұл екі мектептің Цин династиясының синтезі саналады. Чонгмин мектебі (崇明派) – 1916 жылы Шэнь Жаожоу (沈肇州, 1859–1930) жинаған Инчжоудың ескі әуендерімен (瀛洲古調) байланысты. Шанхай немесе Ван мектебі (汪派) – осы стильді жасаған Ван Ютинг (汪昱庭) есімімен аталған. Оны басқа төрт мектептің, әсіресе Пудун және Пингху мектептерінің синтезі деп қарастыруға болады. Ван өмірінде жазба кітабын жарияламаған, бірақ қолжазба көшірмелері шәкірттеріне жеткізілген. Бұл соло дәстүрлі мектептер шеберден пипа ойнауды үйренген шәкірттер арқылы пайда болды, әр мектептің өзіндік стилі, орындау эстетикасы, нотациялық жүйесі бар және ойнау техникасымен ерекшеленеді. Әр түрлі мектептерде әртүрлі репертуарлар бар, тіпті мектептерде көптеген бірдей шығармалар болса да, әртүрлі мектептердегі бір музыканың мазмұны әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, "Соғыс әміршісі қаруын шешеді" шығармасы көп бөлімдерден тұрады, олардың кейбіреулері өлшенген, ал кейбіреулері еркін өлшемде, және еркін өлшемдегі бөлімдерде түсіндіруде үлкен еркіндік бар. Бірақ әртүрлі мектептерде бөлімдер қосылып немесе алынып тасталуы мүмкін, сондай-ақ еркін өлшемдегі бөлімдердің саны да өзгеше болуы мүмкін. Орталық Азиядан пипаның келгенімен бірге сол аймақтан виртуоз орындаушылар да келді, мысалы, Солтүстік Чжоу әулеті кезінде Куча патшалығынан Суджива (蘇祇婆, Суджипо), Кангжудан Канг Кунлун (康崑崙) және Шуледен Пей Луер (裴洛兒). Пей Луер саусақпен ойнаудың жаңа әдістерін дамытқанмен танымал болды. (Суживаның ықпалынан кейін императорлық сарайда біраз уақытқа дейін гептатоникалық шкала қолданылды, бірақ кейіннен ол тасталды). Бұл музыканттар Қытайда пипа ойнаудың дамуына үлкен әсер етті. Ерекше атаққа ие болғандар – Цао Полуомен (曹婆羅門) отбасы, олар Солтүстік Вэйден Тан династиясына дейін көптеген ұрпақтар бойы белсенді болды. Тан әулетінің мәтіндерінде Хе Хуайчи (賀懷智), Лей Хайцин (雷海清), Ли Гуаньер (李管兒) және Пэй Синну (裴興奴) сияқты көптеген танымал пипа ойнаушылары туралы айтылған. Дуан Анжие атақты пипа ойнаушы Канг Кунлун мен монах Дуан Шаньбеннің (段善本) арасындағы айқасты, ол қыз кейпіне түскен еді, және Ян Цзидің (楊志) түнде әпкесі ойнаған пипаны тыңдап, жасырын түрде пипа ойнауға үйренгенін айтқан. Оның өнері әдеби шығармаларда көрсетілген. Мин әулетінің белгілі пипа ойнаушыларына Чжун Шиужи (鍾秀之), Чжан Шионг (張雄, "Бүркіт құстың аңға алуы" шығармасымен танымал), соқыр Ли Цзиньлу (李近樓) және "Он жақтан шабуыл" шығармасының ерте нұсқасы болуы мүмкін бір шығарманы орындаған Тан Инцзэн (湯應曾) жатады. Цин әулеті кезінде, бұрын аталған мектептерден басқа, Цзю Шилиннің шәкірті Чэн Цзинь (陳子敬) болды, ол Цин әулетінің соңында танымал ойнаушы ретінде белгілі болды.

Wuxi school (無錫派) – associated with the Hua Collection by Hua Qiuping, who studied with Wang Junxi (王君錫) of the Northern school and Chen Mufu (陳牧夫) of the Southern school, and may be considered a synthesis of these two schools of the Qing dynasty. Chongming school (崇明派) – associated with Old Melodies of Yingzhou (瀛洲古調) compiled by Shen Zhaozhou (沈肇州, 1859–1930) in 1916. Shanghai or Wang school (汪派) – named after Wang Yuting (汪昱庭) who created this style of playing. It may be considered a synthesis of the other four schools especially the Pudong and Pinghu schools. Wang did not publish his notation book in his lifetime, although handwritten copies were passed on to his students. These schools of the solo tradition emerged by students learning playing the pipa from a master, and each school has its own style, performance aesthetics, notation system, and may differ in their playing techniques. Different schools have different repertoire in their music collection, and even though these schools share many of the same pieces in their repertoire, a same piece of music from the different schools may differ in their content. For example, a piece like "The Warlord Takes off His Armour" is made up of many sections, some of them metered and some with free meter, and greater freedom in interpretation is possible in the free meter sections. Different schools however can have sections added or removed, and may differ in the number of sections with free meter. The introduction of pipa from Central Asia also brought with it virtuoso performers from that region, for example Sujiva (蘇祇婆, Sujipo) from the Kingdom of Kucha during the Northern Zhou dynasty, Kang Kunlun (康崑崙) from Kangju, and Pei Luoer (裴洛兒) from Shule. Pei Luoer was known for pioneering finger playing techniques, (The heptatonic scale was used for a time afterwards in the imperial court due to Sujiva's influence until it was later abandoned). These players had considerable influence on the development of pipa playing in China. Of particular fame were the family of pipa players founded by Cao Poluomen (曹婆羅門) and who were active for many generations from the Northern Wei to Tang dynasty. Texts from Tang dynasty mentioned many renowned pipa players such as He Huaizhi (賀懷智), Lei Haiqing (雷海清), Li Guaner (李管兒), and Pei Xingnu (裴興奴). Duan Anjie described the duel between the famous pipa player Kang Kunlun and the monk Duan Shanben (段善本) who was disguised as a girl, and told the story of Yang Zhi (楊志) who learned how to play the pipa secretly by listening to his aunt playing at night. whose performances were noted in literary works. From the Ming dynasty, famous pipa players include Zhong Xiuzhi (鍾秀之), Zhang Xiong (張雄, known for his playing of "Eagle Seizing Swan"), the blind Li Jinlou (李近樓), and Tang Yingzeng (湯應曾) who was known to have played a piece that may be an early version of "Ambushed from Ten Sides". During the Qing dynasty, apart from those of the various schools previously mentioned, there was Chen Zijing (陳子敬), a student of Ju Shilin and known as a noted player during the late Qing dynasty.

Қазіргі заман

20 ғасырда ең танымал пипа ойнаушылардың екеуі – Сун Юде (孙裕德; 1904–1981) және Ли Тингсон (李廷松; 1906–1976). Екеуі де Ван Ютингтің (1872–1951) шәкірттері болды және екеуі де дәстүрлі аймақтық музыка мен батыс музыкалық тәжірибесінің үйлесімі болып табылатын Гуоюэ («ұлттық музыка») құру мен насихаттауда белсенділік танытты. Сун АҚШ, Азия және Еуропа елдерінде өнер көрсетті, ал 1956 жылы Шанхай қытай оркестрінің директорының орынбасары болды. Өзінің буынындағы жетекші пипашылардың бірі болған Ли көптеген академиялық лауазымдарды атқарды және пипа таразылары мен темпераментін зерттеді. Вэй Чжунле (卫仲乐; 1908–1997) гуцинь қоса көптеген аспаптарда ойнады. 1950 жылдардың басында Шанхай музыка консерваториясында дәстүрлі аспаптар кафедрасын құрды. Ван және Пудун мектептерінің ойнаушылары 20 ғасырда өнер көрсетуде және жазбалар жасауда ең белсенді болды, ал Пингху мектебі олардан кем белсенді болды, оның өкілдерінің бірі – Фан Боян (樊伯炎). 20 ғасырдың басындағы танымал музыканттардың қатарында Чонгмин мектебінің Шэнь Чжаочжоудың шәкірті Лю Тяньхуа бар, ол пипадағы пернелердің санын көбейтіп, тең темпераментті күйге ауыстырды, сондай-ақ Вусиден келген соқыр музыкант Абинг есімді шебер болды. Шанхайда туған Лин Шичэн (林石城; 1922–2006) музыканы әкесінен үйреніп, кейін Пудун мектебінің пипа ойнау стилінің шебері Шэнь Хаочудан (沈浩初; 1899–1953) сабақ алды. Ол сонымен қатар қытай медицинасының докторы дипломын алды. 1956 жылы Шанхайда бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін Лин Пекиндегі Орталық музыка консерваториясында жұмысқа орналасты. Шанхайда туған Лю Дехай (1937–2020) Лин Шичэннің шәкірті болды және 1961 жылы Пекиндегі Орталық музыка консерваториясын бітірді. Лю басқа музыканттардан да білім алып, бірнеше мектептердің элементтерін біріктіретін өзіндік стильді дамытты. Е Сюран (叶绪然) – Лин Шичэн мен Вэй Чжунледің шәкірті, Қытайдың алғашқы Музыкалық консерваториясы – Шанхай музыка консерваториясының пипа профессоры. Ол 1980 жылдардың басында Шанхайда ең көне Дунхуан пипа қолжазбасын (алғаш рет Е Донг түсіндірген) таныстырды. Пекиндегі Орталық музыка консерваториясында Лин Шичэннің басқа да белгілі шәкірттеріне Лю Гуйлиан (刘桂莲, 1961 жылы туған), Гао Хун және У Ман кіреді. У Ман халықаралық аренада ең танымал пипашы, пипада алғашқы магистр дәрежесін алды және Қытайдың алғашқы ұлттық академиялық музыкалық сайысында жеңіске жетті. Ол Сан-Диегода (Калифорния штаты) тұрады және қытай, мәдени, жаңа музыка және джаз топтарымен тығыз жұмыс істейді. Шанхайда туған Лю Гуйлиан Орталық музыка консерваториясын бітіріп, Канадаға көшіп кеткенге дейін Шанхай пипа қоғамының директоры, Қытай музыканттар қауымдастығы мен Қытай ұлттық оркестр қоғамының мүшесі болды. Қазір ол Red Chamber және Ванкувердегі қытай музыка ансамблімен өнер көрсетеді. Гао Хун Орталық музыка консерваториясын бітіріп, Солтүстік Америкада Лин Шичэнмен бірлескен гастрольдік сапарға шыққан алғашқы музыкант болды. Олар бірлесіп «Eagle Seizing Swan» атты сынға лайық CD-ді жазды. Халықаралық деңгейде жұмыс істейтін қазіргі заманғы пипашылардың қатарында Мин Сяо Фэн, Ян Цзинь, Чжоу И, Цю Ся Хэ, Лю Фанг, Чэн Ю, Цзе Ма, Гао Хун, Ян Цзинь, Ян Вэй (杨惟), Гуан Ядонг (管亚东), Цзян Тинг (蒋婷), Тан Лянсин (汤良兴) және Луи Пуй Юэн (吕培原, Луи Цун Юэннің ағасы) бар. Қытайдағы басқа да танымал пипашылар: Ю Цзя (俞嘉), У Ю Ся (吴玉霞), Фан Цзиньлун (方锦龙) және Чжао Цун (赵聪).

In the 20th century, two of the most prominent pipa players were Sun Yude (孙裕德; 1904–1981) and Li Tingsong (李廷松; 1906–1976). Both were pupils of Wang Yuting (1872–1951), and both were active in establishing and promoting Guoyue ("national music"), which is a combination of traditional regional music and Western musical practices. Sun performed in the United States, Asia, and Europe, and in 1956 became deputy director of the Shanghai Chinese Orchestra. As well as being one of the leading pipa players of his generation, Li held many academic positions and also carried out research on pipa scales and temperament. Wei Zhongle (卫仲乐; 1908－1997) played many instruments, including the guqin. In the early 1950s, he founded the traditional instruments department at the Shanghai Conservatory of Music. Players from the Wang and Pudong schools were the most active in performance and recording during the 20th century, less active was the Pinghu school whose players include Fan Boyan (樊伯炎). Other noted players of the early 20th century include Liu Tianhua, a student of Shen Zhaozhou of the Chongming school and who increased the number of frets on the pipa and changed to an equal tempered tuning, and the blind player Abing from Wuxi. Lin Shicheng (林石城; 1922–2006), born in Shanghai, began learning music under his father and was taught by Shen Haochu (沈浩初; 1899–1953), a leading player in the Pudong school style of pipa playing. He also qualified as a doctor of Chinese medicine. In 1956, after working for some years in Shanghai, Lin accepted a position at the Central Conservatory of Music in Beijing. Liu Dehai (1937–2020), also born in Shanghai, was a student of Lin Shicheng and in 1961 graduated from the Central Conservatory of Music in Beijing. Liu also studied with other musicians and has developed a style that combines elements from several different schools. Ye Xuran (叶绪然), a student of Lin Shicheng and Wei Zhongle, was the Pipa Professor at the first Musical Conservatory of China, the Shanghai Conservatory of Music. He premiered the oldest Dunhuang Pipa Manuscript (the first interpretation made by Ye Dong) in Shanghai in the early 1980s. Other prominent students of Lin Shicheng at the Central Conservatory of Music in Beijing include Liu Guilian (刘桂莲, born 1961), Gao Hong and Wu Man. Wu Man is probably the best known pipa player internationally, received the first ever master's degree in pipa and won China's first National Academic Competition for Chinese Instruments. She lives in San Diego, California and works extensively with Chinese, cross cultural, new music, and jazz groups. Shanghai born Liu Guilian graduated from the Central Conservatory of Music and became the director of the Shanghai Pipa Society, and a member of the Chinese Musicians Association and Chinese National Orchestral Society, before immigrating to Canada. She now performs with Red Chamber and the Vancouver Chinese Music Ensemble. Gao Hong graduated from the Central Conservatory of Music and was the first to do a joint tour with Lin Shicheng in North America. They recorded the critically acclaimed CD "Eagle Seizing Swan" together. Noted contemporary pipa players who work internationally include Min Xiao Fen, Yang Jin(杨瑾), Zhou Yi, Qiu Xia He, Liu Fang, Cheng Yu, Jie Ma, Gao Hong, Yang Jing(楊靜）, Yang Wei (杨惟), Guan Yadong (管亚东), Jiang Ting (蔣婷), Tang Liangxing (湯良興), and Lui Pui Yuen (呂培原, brother of Lui Tsun Yuen). Some other notable pipa players in China include Yu Jia (俞嘉), Wu Yu Xia (吳玉霞), Fang Jinlong (方錦龍) and Zhao Cong (赵聪).

Қазіргі классикалық музыкада қолдану

20 ғасырдың соңында, негізінен Ву Манның (АҚШ-та), Мин Сяо Фэннің (АҚШ-та), композитор Ян Цзиньнің (Еуропада) және басқа орындаушылардың күш-жігерімен, қытай және батыс заманауи композиторлары пипа аспабы үшін жаңа туындылар жасауды бастады (жеке орындау үшін де, камералық ансамбльдермен және оркестрмен бірге орындау үшін де). Олардың арасында ең танымалдары – Минору Мики, Тюринг Брам, Ян Цзин, Терри Райли, Дональд Рид Вомак, Филип Гласс, Лу Харрисон, Тан Дун, Брайт Шен, Чен И, Чжоу Лонг, Бун Чинг Лам және Карл Стоун. Чен Ю 2000 жылдардың басында ежелгі Тан әулетінің бес ішекті пипасын зерттеп, қазіргі қолдануға ыңғайлы заманауи нұсқасын жасады. Ол құрылысы жағынан қазіргі пипаға ұқсас, бірақ қосымша ішек пен алдыңғы жағындағы дыбыс тесіктерін қайта орнату үшін сәл кеңірек. Қытайда кең танылмаса да, Кореяда (онда ол зерттеулерінің бір бөлігін жүргізген) бипа қайта жаңғырды, ал қазіргі нұсқалары қытай пипасына негізделген, оның ішінде бес ішекті нұсқасы да бар. Бес ішекті пипа стандартты пипа сияқты күйленеді, бірақ E2 (гитара сияқты) дыбысындағы қосымша төменгі ішегі диапазонын кеңейтеді (күйленуі: E2, A2, D3, E3, A3). The Either тобынан Jiaju Shen электрлі бес ішекті пипа/гитара гибридінде ойнайды, ол электр гитарасының бөліктерімен және Tim Sway атты аспап шебері жасаған "Electric Pipa 2.0" пипасымен біріктірілген.

Басқа жанрларда қолдану

Пипа рок музыкасында да қолданылған; Калифорниялық Incubus тобы 2001 жылғы "Aqueous Transmission" әнінде гитарист Стив Вайдан алған пипаны, топтың гитарисі Майк Эйнзигер орындаған. 2001 жылы құрылған Шанхайдың прогрессивті/фолк-рок тобы Cold Fairyland да пипаны (Лин Ди ойнайды) пайдаланады, кейде оны жазбаларында көпжолға түсіреді. Австралиялық dark rock тобы The Eternal өздерінің Kartika альбомындағы "Blood" әнінде пипаны қолданады, оны вокалист/гитарист Марк Келсон орындайды. Ян Цзин түрлі топтармен бірге пипада ойнайды. Бұл аспапта музыкант Мин Сяофен де ойнайды, Björk-тің Volta альбомындағы "Мен сен кім екеніңді көремін" әнінде. Пипаны батыстық орындаушылардың арасында француз музыканты Джанг Сан да орындайды, ол аспапқа джаз бен рок элементтерін, мысалы, қуатты аккордтар мен бас партиясын енгізген.

Электрлік пипа

Электр піпасы алғаш рет 20-шы ғасырдың соңында, дәстүрлі акустикалық піпаға электр гитара стиліндегі магниттік сенсорларды (пикаптарды) қосу арқылы жасалды, бұл аспапты аспап күшейткіші немесе дыбыс күшейткіш жүйесі арқылы күшейтуге мүмкіндік берді. Батыстың бірнеше піпашылары күшейтілген піпамен тәжірибе жасады. Брайан Гримм контактілі микрофонды піпа бетіне орналастырып, оны тіреуіштің астына тықты, соның арқасында ол педаль тақталарына, тікелей компьютерлік өнім көрсету құрылғыларына және студиялық жазу үшін дыбыс интерфейсіне (DI) қосыла алады. 2014 жылы француз дзонгруан ойнаушысы және композиторы Джан Сан өзінің электр піпасын жасап, электр піпасын музыканың орталық тұсына қоятын тәжірибелік альбом жазды. Ол сондай-ақ, аспапқа белдік қосып, оны дзонгруан сияқты гитарадай ойнауға мүмкіндік берген алғашқы музыкант болды. 2014 жылы АҚШ-та тұратын өнеркәсіптік дизайнер Си Чжэн (郑玺) Нью-Йоркте "Е па" электр піпасын жобалап, жасады. 2015 жылы піпашы Цзядзю Шэн (沈嘉琚) Ли Цзонгтың (宗立) шығарған және өндірген шағын альбомын шығарды, ондағы "Е па" музыкасы қазіргі батыс поп музыкасының үлгісінде күшті қытайлық дәміне ие.