Кіріспе

Хасмонейлік Яһудеяның ханымы шамамен б.з.д. 76-67 жылдар аралығында, яһуди патшайымы Саломея Александра немесе Шломтзион (; , Šəlōmṣīyyōn, "Сион тыныштығы"; б.з.д. 141–67) – Голда Меирге дейін Яһудеяны басқарған үш әйелдің бірі (қалған екеуі – Аталия және Дебора). Аристобул I-нің әйелі болғаннан кейін Александр Яннейге үйленді, ол Яһудеяның соңғы патшайымы және тәуелсіз Яһудея мемлекетінің билеушісі ретінде қайтыс болған соңғы билеуші болды.

Отбасы

Жосеф Саломе Александраның жеке шежіресін жазбайды, және ол "Макавейлер кітабында" да көрсетілмейді. Раввиндік көздер рабби Симеон бен Шетахты оның бауыры деп көрсетеді, осылайша ол Шетахтың қызы болады. Саломе Александраның Александр Яннейден туған ең үлкен ұлы Гиркан II болды, ол 73 жылы яһуди бас діни қызметкерлігі үшін кіші бауыры Аристобул II-ге қарсы күресті. Гиркан II Набатей патшасы Аретас III-нің көмегін алғаннан кейін, Рим шенеуніктерін, оның ішінде Скаурды парамен сатып алып, ағасын жеңіп, Римге алып кеткен Помпейдің қолдауын иеленді.

Жұбайы

Яһуди энциклопедиясына сәйкес, Саломе Александра күйеуін інісі Антигонның оған қарсы қастандық жасап жатқанына көндіріп, оның өлтірілуін ұйымдастырды. Б.з.б. 103 жылы Аристобул қайтыс болғаннан кейін, оның әйелі түрмеде ұсталған жартылай бауыры Александр Яннейді босатып жіберді. Тарихшы Иосиф Флавийдің мәліметінше, Александр таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Саломеге үйленді. Александрдың билігі тұсында Саломедің саяси ықпалы шамалы болған сияқты, бұл патшаның перистарларға деген жауалы қатынасынан көрінеді.

Саяси қабілеттілігі

Патшаның ағасы деп есептелген, парызшылдар тобының басшысы Симеон бен Шетахтың сарайына жиі баратыны, Ескендірдің билік басындағы алғашқы жылдары болған болу керек, оның бұл тобынан ашық түрде бас тартуына дейін. Александра күйеуінің осы сектаны қуғындауына тосқауыл қойған сияқты көрінбейді. Археолог Кеннет Аткинсонның сөзіне қарағанда, "Талмудта күйеуінің тұсында оның парызшылдарды қорғап, оларды оның ашуынан жасырғаны туралы мәліметтер бар". Дегенмен, патшалық жұбайдың некелік өмірі жақсы қарым-қатынаста аяқталған сияқты; Александр өлім төсегінде үкіметті ұлдарына емес, әйеліне тапсырды, сондай-ақ парызшылдармен келісуге кеңес берді. Саломе Александраның келесі мақсаты – парызшылдардың көшбасшыларымен келіссөздер бастау болды, олардың жасырынып жүрген жерлерін ол білген. Оған болашақ саясаты туралы сенімділік берілгеннен кейін, олар Александртың денесіне монархқа лайықты қоштасу рәсімін өткізуге дайын екендерін мәлімдеді. Осылайша ол халықтың наразылығынан туындауы мүмкін, қайтыс болған патшаға қоғамда қорлау жасаудан сақтанды. Бұл Хасмонейлер әулеті үшін қауіпті салдарға әкелуі мүмкін еді.

Жалғыздық билік

Саломе Александра билікті (б.з.д. 76 немесе 75 жылдары) Янейдің Рагаба алдындағы лагерінде қабылдады және бекініс түскенге дейін патшаның өлімін жасырды, осылайша қоршаудың қатаңдығын сақтап тұруға тырысты. Ол Александрдың өліміне дейін болған патшалықтағы ішкі келіспеушіліктерді бір уақытқа басып, тыныштандыруға қол жеткізді, бұл сыртқы әлеммен еврей мемлекетінің саяси қарым-қатынасына ешқандай зиян келтірмеді. Александра Александрдан зардап шеккен парызшылдардан хасмонейлік монархияны мойындауға қол жеткізді.

Жоғарғы кеңестің қайта құрылуы

Осыдан кейін парызшылдар қоғамның тек қана төзімді бөлігі ғана емес, тіпті билеуші топқа айналды. Саломея Александра өзінің үлкен ұлы Хиркан II-ні бас діни қызметкер етіп тағайындады, ол парызшылдарды толық қолдаған адам еді. Синедрион олардың тілегі бойынша қайта ұйымдастырылды және әділеттік пен діни мәселелерді басқару үшін жоғары сотқа айналды, оның басшылығы парызшылдардың қолына жүктелді.

Ішкі және сыртқы саясат

Саддукейлер патшайымнан үстемдік құрып отырған партиядан қорғау сұрап петиция жасады. Саломея Александра барлық партиялық жанжалдардан қашынғысы келгендіктен, саддукейлерді Иерусалимнен шығарып, оларға бекіністі қалаларды тұруға берді. Саломея Александра әскердің санын көбейтіп, көптеген бекінілген жерлерді жабдықтап берді, соның нәтижесінде көрші монархтар Яһудия шекарасындағы қорғалған қалалар мен қамалдардың санына әсерленді. Одан бөлек, ол тікелей соғыстан да жиініп қалған жоқ; ол ұлы Аристобулды Птолемей Менней қоршауындағы Дамаскіні қоршауға әскермен жіберді. Экспедиция көп нәтиже бермеді деген хабар бар. Саломея Александраның билігінің соңғы күндері қырқылысқа толы болды. Оның ұлы Аристобул үкіметті басып алуға тырысып, оның өлімінен кейін оның орнына отырды.

Даму

Раввиндер жазбаларында Саломе Александраның тұсында Яһудеяның гүлденуі жайлы құрметпен айтылған. Талмуд (Таанит, 23а; Сифра, Хуққат, i. 110) оның билігі кезінде, оның құлшынысының сыйы ретінде, жаңбыр тек сенбі (жұма) түндері жауатындығын айтады; осылайша, жұмыс істейтін халық жұмыс уақытында жаңбырдың кесірінен еңбекақысынан айырылмайтын болды. Топырақтың құнарлылығы соншалық, бидай дәндері бүйрек бұршағындай, сұлы дәндері зәйтүндей, ал бұршақ дәндері алтын динардай үлкен болып өсетін. Саналы адамдар осы дәндердің үлгілерін жинап сақтап, болашақ ұрпақтарға Заңға бағынудың сыйлықтарын және құлшыныс ненің нәтижесі екенін көрсету үшін сақтады.

Атауы

"Шломцион" кейде қазіргі Израильде әйел есімі ретінде қолданылады. Басқалардың арасында, белгілі израильдік жазушы Амос Кенан осы есімді қызына берген. Палестина британдық мандаты кезінде Иерусалимдегі маңызды көшелердің бірі король Георг V және королева Мэридің жалғыз қызының құрметіне "Принцесса Мэри көшесі" деп аталды. Израиль құрылғаннан кейін, көше еврей патшайымын еске алу үшін "Шломцион патшайымы көшесі" деп өзгертілді. Мұндай көше атаулары Тель-Авив және Рамат-Ган қалаларында да кездеседі. 1977 жылғы Кнессет сайлауында Ариэль Шарон Кенанның кеңесімен жаңа саяси партиясын "Шломцион" деп атады (кейін ол "Ликудпен" бірікті). Израильдік зоологтар Яһуда шөліндегі леопардтарды ұзақ жылдар бойы зерттеп, бір әйел леопардқа "Шломцион" есімін берді, оның өмірі, көбеюі және балаларына қатысты зерттеулер жүргізді.

Ортағасырлық дереккөздерде

Кейбір Толедот Йешу нұсқаларында, ортағасырлық христиандық Иса туралы баламалы әңгімелерде, Саломе Назареттік Исамен байланыстырылады, бұл Исаның өлімін 150 жылға ертерек көрсетеді.