Кіріспе

450 451 452 NOTOC 451 жыл (CDLI) – юлиан күнтізбесі бойынша дүйсенбіде басталатын кәдімгі жыл. Сол кезде бұл жыл Маркиан мен Адельфийдің консулдық жылы деп белгіленген (немесе, сирек жағдайда, 1204 Ab urbe condita). 451 деген атау орта ғасырдың басында пайда болды, сол кезде Anno Domini күнтізбесі Еуропада жылдарды атаудың басты әдісіне айналды.

Еуропа

Көктемде Атилла өзінің вассалдарын жинады – Бастарна, Гепидтер, Герулдар, Остготтар, Ругиандар, Скириандар және Тюрингиялықтар (басқалар арасында), Германияны басып алды, бұл кеңінен паника мен құлшылықты тудырды. Ол Бельгияға әскерімен (50,000 адам) келіп, Рейн өзенінен өтеді. 7 сәуірде Атилланың әскерлері Галлияға басып кіріп, Мецті тонады. Гунндар Страсбург, Вормс, Майнц, Трир, Кельн, Реймс, Турнай, Камбре, Амиен және Бове қалаларын қиратып тастайды. Император Валентиан III-нің қызы Евдокия Равеннада Гуннерикке үйленеді. Бұл одақ Батыс Рим империясы мен Вандалдар патшалығы арасындағы одақты нығайтуға қызмет етеді. Маусымда Атилла Аурелианға (қазіргі Орлеан) жақындап келеді, ал қала тұрғындары қақпаларын жауып, оны қоршауға мәжбүр етеді. Гунндықтардың басып кіргенін білгеннен кейін Флавий Этий (magister militum) Италиядан Галияға тез қозғалып, вестгот патшасы Теодорих I-мен күш біріктіреді. 20 маусымда Каталония жазығының шайқасы (Шалон): Атилла Орлеанның маңындағы шайқастан қашып, Каталония жазығына (Шампан Арденне) кетеді. Римдіктер хунндарды жеңеді, бірақ Теодорих I шайқаста қаза табады. Бұл Батыс Рим империясының 457 және 461 жылдар аралығында император Мажорианның алеманндарға, вестготтарға, суэбтерге және бургундтарға қарсы жеңістерінен бұрынғы соңғы әскери жеңістерінің бірі. Торизмунд өзінің әкесі Теодорих I-ді вестготтар патшасы ретінде алмастырады. Ол астанасы Тулузада таққа отырғызылып, Визиготтар патшалығын Испанияға дейін кеңейтеді.

Персия

26 мамыр – Вартананц шайқасы: патша Яздегерд II Аварайр жазығында (Армения) бүлікші көшбасшысы Вартан Мамиконян бастаған әрмен армиясын (66 000 сарбаз) жеңіске жетеді. Мамиконян қаза болғанына қарамастан, армяндар бұл шайқасты моральдық және діни жеңіс деп есептейді, себебі Яздегерд олардың күш-жігеріне құрмет көрсетіп, олардың христиан дінін ұстануына рұқсат береді. Осы жылдығы – ұлттық және діни мереке. Яздегерд II Шаббатты жою туралы жарлық шығарып, еврей басшыларын, соның ішінде Егилархты өлім жазасына кеседі.

Дін

8 қазан – 1 қараша – Халкидон кеңесі, Шіркеудің әлемдік кеңесі: Эвтихтің монофизит ілімі жоққа шығарылды және Халкидон анықтамасы қабылданды. Осы кеңестің нәтижесінде Шығыс православие шіркеулері жеке қауымдастыққа бөлінді. Сонымен қатар, Иерусалим Патриархат болып құрылды, ал Александриялық Диоскор Кеңес тарапынан Александрия Патриархы лауазымынан шеттетілді.