Кіріспе
Бельгиялық карикатурист Гержедің комикстер альбомы. "Смарағд Кастафиоре" – бельгиялық карикатурист Гержедің "Тинтиннің оқиғалары" комикстер сериясының жиырма бірінші томы. Ол 1961 жылдың шілдесінен 1962 жылдың қыркүйегіне дейін "Тинтин" журналында апта сайын бөлім-бөлім жарияланды. Бұрынғы "Тинтин" кітаптарынан өзгеше, Герже өзі құраған оқиғалық үлгіні әдейі бұзды: бұл сериядағы кейіпкерлер Капитан Хаддоктың отбасылық имендісі Марлинспик сарайында қалатын жалғыз кітап, олар шетелге сапар шекпейді де, қауіпті қылмыскерлермен де күреспейді. Сюжет опера әншісі Бьянка Кастафиоренің келгенімен және оның смарағдының ұрлануымен байланысты. "Смарағд Кастафиоре" кейіпкерлердің әрекеттері мен жалған іздерді әдемі бейнелегені үшін сыншылардың мақтауына ие болды, бірақ жаңашыл повествотелігіне байланысты бұрынғы томдардың коммерциялық табысына жете алмады. Ол жарылғаннан кейін көп ұзамай Кастерман баспасынан кітап түрінде шығарылды. Герже "Тинтиннің оқиғалары" сериясын "714 рейсімен Сиднейге" атты кітаппен жалғастырды, ал серияның өзі франко-бельгиялық комикс дәстүрінің маңызды бөлігіне айналды. Бұл оқиға 1991 жылғы Ellipse/Nelvana анимациялық сериалы "Тинтиннің оқиғалары" және 1992–93 жылдардағы BBC Radio 5 радиоспектаклі үшін бейімделді.
The Castafiore Emerald is the twenty first volume of The Adventures of Tintin, the comics series by Belgian cartoonist Hergé. It was serialised weekly from July 1961 to September 1962 in Tintin magazine. In contrast to the previous Tintin books, Hergé deliberately broke the adventure formula he had created: it is the only book in the series where the characters remain at Marlinspike Hall, Captain Haddock's family estate, and neither travel abroad nor confront dangerous criminals. The plot concerns the visit of the opera singer Bianca Castafiore and the subsequent theft of her emerald. Although The Castafiore Emerald received critical acclaim for its humorous depiction of its characters following a trail of red herrings, it failed to match the commercial success of previous volumes due to the experimental nature of its narrative. It was published as a book by Casterman shortly after its conclusion. Hergé continued The Adventures of Tintin with Flight 714 to Sydney, while the series itself became a defining part of the Franco Belgian comics tradition. The story was adapted for both the 1991 Ellipse/Nelvana animated series The Adventures of Tintin and the 1992–93 BBC Radio 5 dramatisation of the Adventures.
Қысқаша мазмұны
Тинтин мен капитан Хаддок Марлинспик ауылының маңымен келе жатқанда, қоқысқа жиналған жерде орналасқан ромалардың лагеріне тап болады. Олар Миарка есімді жоғалған қызды оның отбасымен қайта табыстырады. Ромалар басқа жерде тұруға рұқсатсыз екенін түсіндіреді, сондықтан Хаддок оларды өзінің иелігіндегі Марлинспик залының аумағына шақырады. Хаддок жергілікті тас қалаушы Артур Болтты Марлинспиктегі сынған сатыны жөндеуге шақырады, бірақ ол ешқашан қол жетімді бола қоймайды. Миландық опера дивасы Бьянка Кастафиоре өзін Марлинспик залына шақырады. Оның қомпаниасын ұнатпайтын Хаддок, оның келуіне дейін кетіп қалуға тырысады, бірақ сынған сатыдан тайып, білегін бұрады. Дәрігер оның аяғына гипс салып, төсек тануды бұйырады. Содан кейін Кастафиоре өзінің қызметшісі Ирмамен және пианист Игорь Вагнермен бірге келеді. Кастафиоре Хаддокқа үй жануары ретінде попугай сыйлайды, бұл оған қатты ыңғайсыздық туғызады. "Paris Flash" журналы профессор Калькулуспен болған сұхбатты дұрыс түсінбегендіктен, Хаддок пен Кастафиоре үйленгенін жариялайды. Бұл Хаддоктың достарынан құттықтаулардың көптеген хаттарын әкеледі. Телевизиялық топ Кастафиореге сұхбат алу үшін Марлинспик залына келеді, ал олармен бірге құпия фотограф Джино пайда болады. Кенеттен Ирма Кастафиореге оның әшекейлері ұрланғанын хабарлайды, ал Тинтин уақытша тоқылған электр қуаты кезінде қашқан Джиноға күдікпен қарайды. Алайда Кастафиоре өзі жоғалтқан әшекейлік қорапты табады. Келесі күні ашуланған Кастафиоре Тинтин мен Хаддокқа "Tempo di Roma" журналының көшірмесін көрсетеді, онда Кастафиоре Марлинспик залында оның рұқсатысыз суретке түсірілгені көрсетілген, бұл Джиноның тек папарацци екенін дәлелдейді. Бірнеше күннен кейін Кастафиоренің ең қымбат әшекейі, оған ойдан шығарылған Махараджа Гопал сыйлаған изумруд жоғалып кетеді. Алғашында Ирма, Нестор және Калькулустан жауап алғаннан кейін, детективтер Томсон мен Томсон ромаларды күдікпен қарастырады. Олардың күдіктері Миарканың қолында Ирмаға тиесілі алтын қайшыны тапқанда күшейеді, бірақ ол оны тапқанын айтады. Ромалар кеткеннен кейін полиция оларды іздеуді бастайды. Тинтин сондай-ақ Игорь Вагнерді тергейді, оның мінез-құлқы күдікті болып көрінеді, бірақ музыканттың жай ғана жылқыға тігіс қоюға құмар екенін біледі. Кастафиоре Миланға "La gazza ladra" операсында (италия тілінде: Ұрылықшы қарға) өнер көрсету үшін кетеді. Тинтин изумруд пен қайшыны ұрлаған нағыз кінәлінің қарға екенін түсінеді. Ол Хаддокқа қайшы ұядан құлап, оны Миарка тапқан болуы керек екенін түсіндіреді. Тинтин изумрудты алып, Томсон мен Томсонға тапсырады, олар оны Кастафиореге қайтарады. Біраз уақыттан кейін Болт сынған сатыны жөндеп бітіреді, бірақ Хаддок қасақана оған басқаннан кейін тағы да тайып кетеді, ал цемент әлі де ылғал.
Өмірбаян
Алдыңғы оқиғасы "Тинтин Тибетте" (1960) аяқталғаннан кейін Герже келесі шығармасын жоспарлауға кірісті, осы үшін суретші Грегтен кеңес алды. Грег екі сюжеттік жоспар жасады: "Таблеткалар" (Les Pilulues) және "Тинтин және Термозерро" (Tintin et le Thermozéro). Герже соңғы оқиғаны салуға кірісті, бірақ көп ұзамай одан бас тартты. Оның орнына, ол жаңа шығармасын толығымен Марлинспик Холлда өткізуге шешім қабылдады, бұл сериядағы жалғыз оқиға болды. Бұл "Бірыңғай мүйіздің құпиясы" (1943) кейіннен Бельгияда толығымен түсірілген алғашқы және соңғы шығарма болды, және ол ұсынған сценариймен "күдік тудыру, қауіп сезімін жасау" қиын екенін мойындады. Кітап үшін Герже бұрын қарастырған атаулар: "Кастафиор ісі", "Кастафиор сапфиры", "Кастафиор әшекейлері" және "Капитан мен Найтингейл", бірақ "Кастафиор изумруды" ақырында ең қолайлысы болып таңдалды. Герженің Бьянка Кастафиоре бейнесі – баспасөздің қуып жететін, әр мүмкіндікке қарай киімін ауыстыратын әйгілі опера әншісі – опера әншісі Мария Калластың өмірінен шабыттанды. Герже оқиғаға енгізген жаңа кейіпкерлердің бірі – тас қалаушы Артур Болт (француз тіліндегі түпнұсқада М. Булу), оның мінезі Герже үшін жұмыс істеген нақты адамға негізделген. Герженің оқиғадағы папараццилерді бейнелеуіне оның мансабында баспасөзбен жиі кездесуі әсер еткен болуы мүмкін. Бұл жерде "Париж Флэштің" тілшісі және фотографы Кристофер Виллоуби Друп және Марко Ризото (француз тіліндегі түпнұсқада Жан Лу де ла Баттельри және Уолтер Ризото) серияға енгізілді, кейіннен Боб де Мурдың "Қара арал" (1938) суретіне қосылып, "Тинтин мен Пикаро" (1976) шығармасында да қайта пайда болды. Кастафиоре мен Хэддок арасында некеге тұру идеясы оқырманның Хэддокты үйленуге шақыруынан туындады. Кітаптың 17-бетінде Джолион Вагг Кастафиоре изумрудының, оның сөзінше, "кейбір тұлға, Марджори дегеннің нәрсесінен" сыйлық екенін айтады, бірақ Кастафиоре Ваггты түзетіп, оның Гопал махараджасынан екенін мәлімдейді. Гопал махараджасы "Тинтиннің оқиғаларында" көрсетілмейді, бірақ ол Герже жасаған тағы бір франко-бельгиялық комикс сериясының бөлігі – "Кобралар алқабында" (1956), "Жо, Зетт және Джоконың оқиғалары" (1935–1958) басты кейіпкерлерінің бірі. Герже сонымен қатар рома халқын таныстырды, оның өкілдері бұрын "Жо, Зетт және Джоконың оқиғалары" кітабындағы "Нью-Йоркке саяхат" (1951) кітабында пайда болған. Оларды оқиғаға енгізу идеясы Герже Серу Мустидегі шағын үйіне жақын орналасқан рома лагеріне кездескен кезде туды. Оларды дұрыс бейнелеу үшін ол қауымдастықпен тәжірибесі бар Вервьердегі Руперт әкесіне жүгініп, "ромалықтар туралы эпизод сізді ренжітпес" деп сендірді. "Кастафиор изумруды" "Тинтиннің оқиғаларында" кездесетін романтикалық сызықтың сирек мысалдарының бірі болды, ол Калькулус ақ түсті розалардың жаңа түрін өсіріп, оны Кастафиоренің құрметіне "Бьянка" деп атағаннан кейін басталды. Ол кетіп бара жатқанда Калькулус өзі жасаған гүл шоғын Кастафиореге сыйлайды, ол оны қуана қабылдап, Калькулуспен құшақтасып, оны сүйеді. Кастафиоренің сүйісін жек көретін Хэддоктан айырмашылығы, Калькулус оны қуана қабылдап, қызарады. Калькулус сонымен қатар түсті теледидар жасауға тырысады, ол Майкл Фаррдың айтуынша, "өз уақытынан бес жыл бұрын" болды.
Әсерлер
Марлинспик залынан тыс жерде ойнаған, «Марлинспик сыйлық тобы» (француз тіліндегі түпнұсқа нұсқасы – Harmonie de Moulinsart) деп аталған, қосымша топтың оқиғасы Герже басынан өткен осыған ұқсас жағдайға негізделген, ол да бір топқа сусын беруге міндетті болған. Жағдайды одан да нашар ету үшін, олар Роберт Велтер жасаған мультфильм кейіпкері «Спиру» атына тост көтерді. Топқа тағы бір ықпал еткен нәрсе – «L'Orpheon France» тобының үлгісі болды. Кастафиоре зергерлік бұйымдары ұрланған деп қорқып, қолын бетіне қоятын мимикасы, нақты өмірдегі моделі Мария Калластың 1957 жылы Сесил Битон түсірген суретінен әсер алды. Кітаптың 43-бетінде Тинтин Роберт Луис Стивенсонның «Қазына аралы» (1883) романын оқып отырған көрінеді, бұл Герже үшін де сүйікті кітаптарының бірі болған. Ромашалардың вагондары мен киімдері Герже кеңескен рома қауымдастықтарының суреттеріне сәйкес жасалған. Ол рома халқының себет тоқумен және болжам жасаумен айналысатынын оқығаннан кейін, топ мүшелерін осы істермен шұғылданып отырған күйде бейнеледі. Кітапта Paris Flash журналының тілшілерін бейнелеу арқылы танымал француз апталығы Paris Match-ке сілтеме жасалып, мақалаларының күмәнді дұрыстығына қатысты оның беделіне сын айтылады. Герже Париж Флэш сөзін қолдануының себебі – бұрын Paris Match журналында оның жайлы «қателерге толы» мақала жарияланған кездегі кездесуі. Сондай-ақ, ол француздық сәндік тауарлар компаниясы Christian Dior негізінде құрылған Tristan Bior атты сәнді дизайн компаниясын да атап көрсетеді. Supavision деген ойдан шығарылған компанияға қарасты телеарна директоры Анди (француз тіліндегі түпнұсқада Андре), Фаррдың айтуынша, Бельгия теледидарының қызметкері Жак Когняоға ұқсас. Калькулустың өмірдегі прототипі Аугуст Пикардқа құрмет көрсетіп, Кастафиоре оны әйгілі ауа шаршы ретінде қарсы алады. Герже бұрынғы оқиғаларға да сілтемелер енгізді; ол Марлинспик залындағы фондық сахнада «Жүздігердің құпиясы» кітабында алғаш көрсетілген біржүздігердің үш моделін қосты.
Жарияланым
Кастафиор изумруды 1961 жылдың 4 шілдесінен 1962 жылдың 4 қыркүйегіне дейін "Тинтин" журналында апта сайын бөлім-бөлім жарияланып, 1963 жылы Кастерман баспасы "Les Bijoux de la Castafiore" деген атпен кітап түрінде шығарды. Кітаптың ағылшын тіліндегі нұсқасында Тинтин Кастафиореден алатын граммофондық тасба, Чарльз Гуноның "Фауст" операсынан "Жашекей әні" болып табылады, ол "Маргарет" деп аталады – Гуноның операсы Германияда осылай белгілі, бірақ Англияда емес. "Кастафиор изумруды" – "Тинтиннің оқиғалары" сериясынан Англияда Бельгия мен Франциядағыдай 1963 жылы жарық көрген алғашқы кітап. Герже кітаптың ағылшын тіліндегі нұсқасын оқығанда, оның "толыққанды шатастыратын" болғанын байқап, тіпті аудармашылар Лесли Лонсдейл Купер мен Майкл Тернерге: "Бұл кітап бастапқыда ағылшын тілінде жазылған сияқты", – деген кеңес берді. Француз тіліндегі түпнұсқада Калькулус өзінің прототипін көрсеткенде, Хаддоктың АҚШ-тағы түсті теледидардың соңғы жетістіктері туралы айтқан сөздеріне назар бөлмейді, ал ағылшын тіліндегі басылымда мұндай жағдай болмайды.
Санаткерлік талдау
Кітап сыншылар тарапынан бұрынғы Тинтин оқиғаларының антонимикасы деп саналды. Майкл Фарр, «Тинтин: толық серіктес» кітабының авторы, «Кастафиор изумруды» шығармасында Герже Хаддокқа Марлинспикте үйде қалуға рұқсат беретінін, бұл «саяхаттан шаршаған» кейіпкердің ұзақ уақыттан бері қадір тұтқан арманы екенін айтты. Герже Тинтин сериясын аяқтауды шешкенде, «Кастафиор изумруды» – «сәйкес соңғы том» болар еді. Ол бұл оқиғаны Агата Кристидің детективтік романдарымен салыстырды, себебі оқиға «басынан аяғына дейін көптеген, көбінесе жалған іздермен толы», Тинтиннің де, оқырманның да адасуына себеп болатын. Герже оқиғаны толығымен Марлинспикте өткізу арқылы «өз жасаған классикалық оқиғалық үлгіні қасақана бұзды» және осылайша «жақсы құрылған сахналық комедия немесе фарс сияқты шедевр жасауға қол жеткізді» деп ойлады. Фарр бұл томды «шеберлікпен орындалған туынды» деп бағалады, оның «Тинтиннің оқиғалары» кітабындағы басқа бөлімдерден мүлдем ерекшеленетінін атап өтті. Осы себепті, ол оқиғаның серияны аяқтауға қолайлы болатынын сезінді. «Эксперименталды, ерекше сипатымен» шартталған Фарр «Кастафиор изумрудының» «оған лайықты танылуға ие болмағанына» сенді, «серіктес оқырмандардың» ықыласына ие болғанымен, «Тинтиннің ең танымал оқиғаларының біріне» айналмағанын «аділетсіздік» деп санайды. Жан Марк Лоффисье мен Рэнди Лоффисье, «The Pocket Essential Tintin» кітабының авторлары, Герженің оқиғадағы Кастафиоре бейнесін «табиғат күші» деп сипаттап, оның көптеген киімдерін шебер суреттегенін жоғары бағалады. Олар Болтты «Годо сияқты кейіпкер» деп сипаттап, оны британдық «Fawlty Towers» ситкомынан Базиль Фоултиге ұқсатты. Бұзылған баспақыш оқиғадағы барлық адамдарға, Кастафиореге емес, әсер ететін «грек құдайының қарғысы» сияқты әрекет ететінін айтты. Олар «Кастафиор изумруды» шығармасын Герженің «жаңа романы» деп түсіндірді, онда ол «Тибеттегі Тинтиндегі стандартты жақсарта алмайтынын түсініп, өз мифін деконструкциялауға және Тинтин оқиғасының антонимикасын жасауға» шешім қабылдады. Оқиғадағы көптеген кейіпкерлерге оқиғалар мен жамандық орын алғандықтан, Лоффисье мен Лоффисье оқиғаны «қателіктер комедиясы, Мерфи заңына керемет құрмет» деп сипаттады. Олар оқиғаға бес жұлдыздың төртеуін берді. Ағылшын сценарийшісі және «Тинтин: Герже және оның туындысы» (1991) кітабының авторы Гарри Томпсон «Кастафиор изумруды» шығармасында «барлығы кері қайрылған» деді, айқын қылмыскерлер зиянсыз болып көрінеді, ал болған қылмыстар орын алмады. Ол Хаддоктың оқиғадағы Герженің өзінің тілегі мен көңілін білдіретінін ойлады. Соңында, ол бұл томды техникалық мәселелерге қатысты «Герженің шедеврі» деп санады, оның «шығармашылық қабілеттерінің шыңы». Герже туралы өмірбаян жазған Бенуа Питерс оқиғаны «Тинтиннің ең таңғажайып оқиғасы» деп сипаттады, Герже «комиксті одан әрі қайта қарастыруға бекінген». Ол оқиғада Кастафиоренің «драматикалық әйелдігі» Марлинспиктегі «әлеуметтік қарым-қатынас идеясын» бұзғанын атап өтті, оның «кеңістікке лайықты құрметі, тәуелсіздіктегі үйлесімділік нысаны» бар. Ол «бұл бейжай тартымды оқиға – оқиғалардың ең жұмсақ орындалғандарының бірі; нақты және жалған көптеген іздер «Кастафиор изумрудына» теңдесі жоқ тығыздық береді», - деп қосты. Ол оны бұрын «Quick & Flupke» шығармаларында көрсетілген «Герже туындыларының анархистік және конформистік емес тенденцияларын» алдыңғы қатарға шығарды деп сипаттады. Ол кітапты Герже үшін «өткенге саяхат» ретінде қарастырды, оған өзінің өткен оқиғаларын қайта бастан кешіруге мүмкіндік берді. Осылайша, Питерс Марлинспиктегі тұрақты жөндеулер Герженің Серу Мустидегі елдік үйіндегі тұрақты жөндеулерді білдіретінін ойлады, ал Хаддоктың мүгедектік арбадағы уақыты бұрынғы әйелі Герменнің осындай мүгедектікпен өткізген уақытын білдірді, ал Кастафиоре Герменнің өзінің пародиясын білдірді. Соңында, ол оқиғаны – «Тинтиннің соңғы үлкен оқиғасы» – «сонымен қатар қарғаның әні» деп санады, өйткені Герже «оқырмандарының бәрі онымен бірге жүрмеген, және «әділетсіздіктің тұрақты жоғалуын» білдіретін осы жолмен жалғастыруға батылы бармады».
Бейімделулер
1970 жылдың маусым айында француз философы және жазушысы Мишель Серрдің "Кастафиор изумруды" туралы ұзақ мақаласы "Критика" әдеби журналында "Алаңдаған әшекейлер немесе құтқарған әнші" деген атпен жарық көрді. 1991 жылы француздық Ellipse студиясы мен канадалық Nelvana анимациялық компаниясы бірлесіп, 21 әңгімені 42 минуттық серияларға бейімдеді. "Кастафиор изумруды" – "Тинтиннің оқиғалары" сериясының он тоғызыншы әңгімесі. Стефан Бернасконидің режиссерлігімен түсірілген серия "көбінесе адал" деп бағаланды, ал композициялар түпнұсқа комикстің кадрларынан тікелей алынған. 2015 жылы бұл әңгіме баллада операсы ретінде бейімделді, және оның тұңғыш көрсетілісі Бельгияның Ла-Хулпе қаласындағы Солвей сарайында (Шато-де-Ла-Хулпе) өтті. Операда капитан Хаддок рөлін Мишель де Варзи, Кастафиоре рөлін Хелен Бернарди, ал Тинтин рөлін Амани Пиччи сомдады.