Кіріспе

Канаданың коммунистік партиясы – Канаданың федералды саяси партиясы. 1921 жылы заңсыз жағдайда құрылған, ол Канаданың Либералдық партиясынан кейін Канададағы екінші ең көне әрекет ететін саяси партия болып табылады. Қазіргі уақытта партияның парламентте өкілдігі жоқ болса да, оның кандидаттары бұрын Федералдық палатаға, Онтарио провинциялық заң шығарушы органына, Манитоба провинциялық заң шығарушы органына және елдегі әртүрлі муниципалитеттерге сайланған. Канада Коммунистік партиясы парламенттік емес қызмет арқылы "еңбек және халық қозғалыстарына" үлес қосуға бағытталған. Тарихы бойында партия Канаданың кәсіподақтар, еңбек және бейбітшілік қозғалыстарына маңызды үлес қосты. Канада Коммунистік партиясы Коммунистік және жұмысшы партияларының халықаралық кеңесіне қатысады. 1993 жылы Сайлау Канада партияны тіркеуден алып тастап, Брайан Малрунидің консервативтік үкіметі енгізген Канада сайлау заңына енгізілген өзгерістерге сәйкес оның мүлкін тәркіледі. Сол кездегі партия жетекшісі Мигель Фигероа бұл өзгерістерге қарсы сәтті он үш жылдық сот процесін бастады, ол Канада Жоғарғы сотының Фигероа Канадаға қарсы (AG) ісі бойынша шешімімен күшін жойды.

Шығуы (19211928)

1921 жылдың 23-25 мамырында жергілікті коммунистер мен социалистер 257 Меткалф көшесіндегі ферма үйінің артындағы қорада құпия жиындар өткізді (Елизавета Фарлиге тиесілі), ол кезде Гюльф қаласының шетінде орналасқан еді. RCMP офицері жасырын түрде осы жиындарға қатысты. Оның есебінде "Виннипег, Ванкувер, Гамильтон, Торонто, Монреаль, Садбери және Регина" қалаларынан делегаттар келгені және Кеңес Одағының бұл топқа қаржылай көмек беруге уәде бергені айтылған. Гюльф тұрғыны, Америка Коммунистік партиясының мүшесі Фред Фарлиден басқа, RCMP есебінде аталған қатысушылардың арасында Томас Дж. Белл (Ирландияда туған литограф), Лорн Каннингэм (қалалық кеңес мүшесі), Тревор Магуайр (топтағы Канадада туған санаулы адамдардың бірі) және Флоренс Кустанс (Торонтодан келген мұғалім) болды. Полиция мәліметтеріне сәйкес, топ "Ресейдің Кеңес үкіметін үздіксіз мадақтап, Канада үкіметін құлатуға шақырды". Содан кейін, 1921 жылдың 28 мамырында Канада Коммунистік партиясы (ККП) құрылды. Оның көптеген негіздеуші мүшелері еңбек ұйымдастырушылары және соғысқа қарсы белсенділер болып жұмыс істеді және Канаданың Социалистік партиясы, Бір Ұлы Одақ, Социалистік Еңбек партиясы, Әлемдік Өндірістік Жұмысшылар партиясы және басқа да социалистік, марксистік немесе еңбек партиялары мен клубтарына мүше болды. Алғашқы мүшелер орыс революциясынан шабыт алып, Бірінші дүниежүзілік соғыстың жағымсыз салдары мен тұрмыс деңгейін жақсарту және еңбек құқықтары үшін күрестен радикалданды. Коммунистік Интернационал 1921 жылдың желтоқсанында партияны өзінің Канадалық бөлімі ретінде қабылдады, осылайша ККП сол кездегі басқа коммунистік партияларға ұқсас ұйымдық құрылым мен саясатты қабылдады. Партия 1920-1930 жылдары заңды және заңсыз арасында ауысып тұрды. Құрылған кезде қолданыста болған Соғыс шаралары заңына байланысты, партия 1922 жылдың ақпанында "Канада Жұмысшылар партиясы" ретінде жұмыс істеді және наурыз айында "The Worker" газетін шығара бастады. Парламент 1924 жылы Соғыс шаралары заңының күшін жойғанда, жер асты ұйымы таратылды және партияның атауы "Канада Коммунистік партиясы" деп өзгертілді. Партияның алғашқы қадамдарына жастар ұйымын құру, Канаданың Жас Коммунистік лигасы (YCL) және Кеңес Одағымен ынтымақтастық шаралары кірді. 1923 жылға қарай партия Ресей Қызыл Кресіне 64 000 доллардан астам қаражат жинады, бұл сол кезде өте үлкен сома болды. Сонымен қатар, ол ТҮЭЛ-дің (Trade Union Educational League) Канадалық бөлімін құрды, ол жұмысшы қозғалысының ажырамас бөлігіне айналды, 60 жұмысшы кеңесінің 16-сында және тау-кен және ағаш кесу лагерьлерінде белсенді топтар құрылды. 1925 жылға қарай партия мүшелерінің саны шамамен 4500 адамды құрады, олардың көп бөлігі кеншілер мен ағаш өңдеушілер, сондай-ақ теміржол, шаруашылық және киім өндіруші жұмысшыларынан тұрды. Олардың көпшілігі финдер мен украиндар сияқты иммигранттар қауымдарынан шыққан. Партия ТҮЭЛ-мен бірлесіп, көптеген қатал ереуілдерде және қиын ұйымдастыру науқандарында, сондай-ақ белсенді өндірістік синдикализмді қолдауда маңызды рөл атқарды. 1922 жылдан 1929 жылға дейін WPC/CPC провинциялық бөлімдері Канаданың Еңбек партиясына қосылды, бұл ККП-нің "бірлік майданы" стратегиясының тағы бір көрінісі болды. ККП федеративтік еңбек партиясы ретінде жұмыс істеді. ККП елдің бірнеше аймақтарында, соның ішінде Квебекте, ККП ұйымын басқарды және сайлау кезінде кандидаттарды тіркемеді. 1925 жылы Уильям Колисник Солтүстік Америкада қоғамдық қызметке сайланған алғашқы коммунист болды, ол Квебекте КЕП тізімі бойынша сайланды. Алайда, КЕП ешқашан тиімді ұлттық ұйымға айналмады. ККП 1928-1929 жылдары Коминтерн саясатының өзгеруіне байланысты КЕП-тен шықты, ал КЕП одан кейін жабылды.

Пікірталастар, дәлелдер және шығарулар

1927 жылдан 1929 жылға дейін партия бірқатар саяси пікірталастар мен ішкі идеологиялық күреске ұшырады, оның барысында Леон Троцкийдің идеяларын қолдаушылар, сондай-ақ партия "Солтүстік Американың ерекшелігі" деп атаған ұстанымдарды жақтаушылар партиядан қуылды. Қуылғандардың қатарында партияның "The Worker" газетінің редакторы және партия төрағасы Морис Спектор, сондай-ақ фракциялық дауға байланысты партияның бас хатшысы лауазымынан кетіп, кейін қуылған Джек Макдональд (Спектордың қуылуын қолдаған) болды. Әйелдер бюросының хатшысы, кейіннен "Woman Worker" басылымының бас редакторы (1926–1929) Флоренс Костанс 1929 жылы қайтыс болғандықтан ғана партиядан қуылудан құтылды. Мысалы, оның феминистік көзқарастары мен абортқа қолдауы кеңінен танымал болды, бірақ оның радикалды замандастары оның саяси симпатияларына күмән келтіріп, өркендеуіне мүмкіндік бермеді. Троцкишіл идеяларға да ықылас білдірген Макдональд, Спектормен бірлесіп Троцкийдің «Төртінші Халықаралық Солшыл Оппозициясының» бөлігі болған Халықаралық Солшыл Оппозиция (Троцкишіл) Канадасын құрды. Партия сонымен қатар Николай Бухариннің және Джей Лавстоунның Оң Оппозициясының қолдаушылары, мысалы Уильям Мориартиді де қуды. ККП стратегия, тактика, Кеңес Одағының социалистік сипаты және Канаданың империалистік держава ретіндегі мәртебесі мәселелерінде ішкі келіспеушіліктерге тап болды. Кейбір коммунистер, мысалы Ж. Б. Салсберг, осы ұстанымдарға қолдау білдірсе де, мүшелердің көпшілігі 1930 жылдардың басында партиялық съездерде бірнеше жыл бойы басым болған пікірталастардан кейін партиямен бірге қалуға шешім қабылдады. Тим Бак 1929 жылы партияның бас хатшысы болып сайланды және 1962 жылға дейін осы лауазымда қалды.

Ұлы депрессия (1929-1938 жылдар)

1929 жылдың соңында қор нарығының құлдырауы Канадада және халықаралық деңгейде ұзаққа созылған экономикалық дағдарыстың басталғанын көрсетті. Бұл дағдарыс көп ұзамай жұмыссыздыққа, кедейлікке, жандарға тірелуге және жұмысшы отбасылар мен шаруалардың күйзелісіне әкелді. 1930 жылғы жалпы сайлау Р.Б. Беннетт консервативті үкіметін билікке әкелді, ол еңбек қозғалысына шабуыл жасап, жұмыссыз жастар үшін "жеңілдету лагерьлерін" құрды. ККП депрессияны капитализмнің дағдарысы деп жүйелі түрде сынға алды. Сонымен қатар, ол Канададағы алғашқы саяси партия болды, ол жұмыссыздыққа байланысты төлемдерді енгізуді, жалпыұлттық денсаулық сақтау жүйесін, барлығына қолжетімді білім беруді, жастарға әлеуметтік және жұмыспен қамту көмегін, денсаулық сақтау және қауіпсіздік ережелерін қамтитын еңбек заңнамасын, жұмыс күні мен демалыс уақытын реттеуді, әйелдер мен жастар үшін ең төменгі жалақыны, мемлекеттік егін сақтандыруын және шаруалар үшін бағаны реттеуді ұсынды. Партия кеңселеріне Корольдік Канада атты полициясы шабуыл жасап, партияның сегіз мүшесі, соның ішінде Бак және Том Макьюэн, Канаданың Қылмыстық кодексінің 98-бабы бойынша тұтқындалды, ол саяси өзгерістерге күш қолдануды немесе зорлық-зомбылықты қылмыстық қылық деп жариялады. Партия мен Жұмысшылардың біртұтас лигасы (ЖБЛ) оларды босатуды талап ететін науқанды бастады және 1933 жылдың қараша айында премьер-министр Р.Б. Беннеттке 450 000 қол қойылған петицияны ұсынды. Олар тұтқындарды босатуды, Бакты өлтіруге талпынысты тергеуді және 98-бапты жоюды талап етті. Тұтқындар босатылғаннан кейін 1934 жылы Мейпл Лиф Гарденсінде митинг өтті, онда 17 000 адам қатысты, ал 8 000 адам орын жетіспеуіне байланысты қатыса алмады. Осы оқиғалар негізінде "Сегіз адам сөйлейді" атты фильм жасалды. Партияға тыйым салынғанымен, ол ЖБЛ және Канаданың Еңбек қорғау лигасы сияқты ірі бұқаралық ұйымдарды құрды, олар Эстевандағы шахтерлер ереуілі сияқты тарихи ереуілдерде маңызды рөл атқарды. 1933 жылдан 1936 жылға дейін ЖБЛ Канададағы ереуілдердің 90 пайызын басқарды. Осы жағдайлар социал-демократтарға, реформаторларға және коммунистерге ынтымақтастықтың маңызды сабақтарын үйретті. 1934 жылы Коминтерннің қайта қарастырылған позициясына сәйкес ККП фашизмге қарсы біртұтас майданға негізделген стратегия мен тактиканы қабылдады. Далаларда коммунистер шаруалардың біртұтас лигасының құрылуын ұйымдастырды, ол шаруаларды үйден қууға қарсы күресті. Олар жүздеген немесе мыңдаған шаруаларды жинап, полицияның қатыгездігіне тап болған Аштық шерулерін ұйымдастырды. 1936 жылы Джеймс Литтерик Виннипегтен заң шығарушы органға сайланды, ол Манитоба заң шығарушы органына сайланған алғашқы ККП мүшесі болды. Партия мүшелері сонымен қатар Өнеркәсіптік ұйымдар конгресінің автокөлік және басқа да өнеркәсіптік секторларды, соның ішінде Болат жұмысшыларын, Канада теңізшілері одағын, Шахта, диірмен және балқытушы жұмысшылар одағын, Американың халықаралық ағаш жұмысшыларын және Американың электр, радио және машина жұмысшыларын біріктіруге тырысты. Кедейлер мен жұмыссыздар арасында коммунистер солшыл жұмысшылар спорттық қауымдастығы сияқты ұйымдарды құрды, бұл жұмысшы жастарының демалыс бағдарламаларына қол жеткізудің сирек мүмкіндіктерінің бірі болды. Жеңілдету лагері жұмысшыларының одағы мен Ұлттық жұмыссыздар қауымдастығы біліктілігі жоқ және жұмыссыздарды наразылық шерулері мен демонстрацияларға, сондай-ақ "Оттаваға жол жүру" және 1938 жылғы Ванкувер пошта кеңсесінің ереуілі сияқты науқандарға ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Партия Маккензи Папино батальонын Халықаралық бригаданың бір бөлігі ретінде Испаниядағы Азамат соғысында күресуге жұмылдыруды ұйымдастырды. Канадалық жетекші коммунистердің арасында Норман Бетун болды, ол мобильді қан құю бөлімін ойлап тапқанымен, Канадада Medicare-ді ерте қолдағанымен және Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Қытай коммунистік партиясымен жұмыс істегенімен танымал болды. Испаниядағы Азамат соғысына және көптеген еңбек және әлеуметтік күрес кезеңіндегі ынтымақтастық ККП мүшелері мен Кооперативтік одақтастық федерациясы (ККОФ) арасында көптеген ынтымақтастыққа әкелді. 1935 жылдан кейін ККП сайлау одақтарын және ККОФ-пен маңызды мәселелер бойынша бірлікті жақтады. Бұл ұсыныс ККОФ-та талқыланды, 1936 жылғы Британдық Колумбия, Альберта және Саскачеван конвенциялары көбінесе ынтымақтастықты қолдады, ал Онтарио конвенциясы қарсы болды. Бұл ұсыныс ККОФ-тың үшінші федералдық съезінде жеңіліске ұшырады, бірақ ККП біртұтас майданды талап етуді жалғастырды. Бұл шақыру Квебекте ерекше маңызды болды, онда 1937 жылы Дюплесси үкіметі "Квебекті коммунистік насихаттан қорғау туралы" актіні қабылдады, ол полицияға "коммунистер" (заңнамада анықталмаған) пайдаланған кез келген үй-жайды жабуға берді. Партия ұйымдастырған тағы бір бұқаралық ұйым - 1934 жылы Соғысқа және фашизмге қарсы Канада лигасы ретінде құрылған Канаданың бейбітшілік және демократия лигасы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

ККП канадалықтарды күшейіп келе жатқан фашистік қауіп туралы ескертуге көп күш сарса да, ККП Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын фашизмге қарсы соғыс ретінде емес, капиталистік мемлекеттер арасындағы шайқас ретінде қарастырды. Бұл Кеңес Одағының нацистік Германиямен Молотов-Риббентроп пактісін жасауына байланысты болды. ККП-ның Екінші дүниежүзілік соғысқа қарсылығы, Канада соғысқа қатысқаннан кейін көп ұзамай 1940 жылы «Канаданы қорғау ережелері» бойынша тыйым салынды. Көп жағдайда коммунистік лидерлер фашистерден бұрын лагерьлерге қамалды. ККП лидерлерінің саны артып, тұтқындалғандықтан, кейбір мүшелері АҚШ-қа жер аударылды немесе жасырын өмірге көшті. Лагерьдегі жағдайлар қиын болды. Тұтқындалғандардың әйелдері отбасыларымен кездесу және босату үшін азаматтық құқықтарды қорғау науқанын бастады. Дорис Нильсен 1940 жылғы сайлауда Канада Парламентіне сайланды, ол ККП қолдауымен «Прогрессивті біртүтастық» халық майданының бір бөлігі ретінде сайланған жалғыз әйел болды. Нильсен 1943 жылға дейін партияға мүше екенін құпия сақтады. 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына басып кіруі және Молотов-Риббентроп пактісінің күшін жоюымен, партия соғыстың мәні нағыз фашизмге қарсы күреске айналды деп мәлімдеді. ККП соғысқа қарсылығын тоқтатты және жұмысшы табына халықаралық деңгейде төнген қауіп ұлттық мүдделерінен басым екенін айтты. А.А. МакЛеод және Салсберг 1943 жылғы сайлауда Онтарио заң шығару жиналысына сайланды, ал Фред Роуз парламентке қосымша сайлауда сайланды, ол ашықтан айтқан жалғыз коммунист болды. 1944 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысы кезінде тыйым салынған ККП ел бойынша «Тим Бак плебисцит комитеттерін» құрып, міндетті әскери қызмет туралы ұлттық референдумда «иә» деп дауыс беру үшін үгіт жүргізді. Дауыс беруден кейін комитеттер «Доминион коммунистік-еңбекші тотальді соғыс комитеті» болып қайта аталды және соғыс күшін толық қолдауға, соғыс кезеңінде ереуілге бармауға және өнеркәсіптік өндірісті арттыруға шақырды. Сондай-ақ, ККП-ны заңдастыру және коммунистер мен фашистерді тұтқындаудан босату үшін А.Э. Смит төрағалық ететін «Демократиялық құқықтар жөніндегі ұлттық кеңес» құрылды.

Кеңес блогының ыдырауы және партияның бөлінуі

Коммунистік партиялардың көпшілігі сияқты, ол Кеңес Одағының тарағаннан кейін дағдарысқа ұшырап, соңынан жарылды. Сол кездегі бас хатшы Джордж Хьюисонның (1988–1991) басшылығымен, ҚКП басшылығы мен оның мүшелерінің бір бөлігі партияның революциялық бағытының негізі ретінде марксизм-ленинизмнен бас тартып, партияны таратуға ұмтылып, оның орнына орташа жағдайға ие ұйым құруға тырысты. Ұзаққа созылған идеологиялық және саяси дағдарыс партия қатарында шатасу мен бағдарсыздық тудырып, екі жылдан астам уақыт бойы партияның тәуелсіз және біріккен фронт жұмысын тоқтатты. Партияның орталық комитетіндегі Хьюисон басшылығындағы көпшілік марксизм-ленинизмнен бас тартуға дауыс берді. Орталық комитеттегі православиелік ағымды ұстанушылар, Мигель Фигероа, Элизабет Роули және бұрынғы жетекші Уильям Каштан бұл әрекетке қарсылық көрсетті. 1990 жылдың күзінде өткен 28-ші съезде Хьюисон тобы орталық комитеттегі бақылауын сақтап қалды, бірақ 1991 жылдың көктемінде партия мүшелері Хьюисон басшылығының реформалық саясатына қарсы көріне бастады. 1991 жылы ҚКП-ның екі негізгі провинциялық базасында – Британдық Колумбия және Онтариода маңызды провинциялық съездер өтті. Британдық Колумбиядағы съезде делегаттар Хьюисон тобының басшыларының бірі Фред Уилсонды партиядан шығарды. Бірнеше айдан кейін, 1991 жылдың маусымында Онтариодағы делегаттар Хьюисон мен оның жақтастарының күшті науқанын қабылдамады және провинциялық жетекші Элизабет Роулиді және марксистік-лениндік ағымды қолдаушыларды Онтарио комитеті мен басқарушы органына қайта сайлады. 1991 жылдың 27 тамызында Хьюисон тобы оппозицияның он бір басшысын, соның ішінде Роулиді, Эмиль Бярнасонды және бұрынғы орталық ұйымдастырушы Джон Бизелді партиядан шығарды. Хьюисон басқаратын Орталық атқару комитеті Онтарио провинциялық комитетін де таратып жіберді. ҚКП-ның жергілікті клубтары мен комитеттерінің көпшілігі қуғын-сүргінге қарсы шығып, дағдарысты демократиялық жолмен шешу үшін партияның кезектен тыс съезін шақыруға шақырды. 1991 жылдың қазан айында өткен орталық комитет отырысында наразылық болды, бірақ кезектен тыс съез шақырылмады. Басқа амалдары қалмаған Роули және шығарылған басқа мүшелер Хьюисон тобын сотқа беруге әзірленді. Хьюисон тобы мен оппозициялық «Барлық Канада келіссөздер комитеті» арасындағы бірнеше айлық келіссөздерден кейін соттан тыс келісімге қол жеткізілді. Келісім бойынша Хьюисон басшылығы ҚКП-дан кетуге және партияның атына қойған талаптарынан бас тартуға келісті, ал партия активтерінің көп бөлігін бұрын партиямен байланысты баспа және білім беру қоры – Сесил Росс қоғамына беруге міндеттенді. Хьюисон басшылығындағы топтың кеткеннен кейін 1992 жылдың желтоқсанында съез өтті, онда делегаттар ҚКП-ны жалғастыруға келісті (сондықтан жиын 30-шы ҚКП съезі деп аталды). Делегаттар Хьюисон тобының реформалық саясатын қабылдамады және ҚКП-ны марксистік-лениндік ұйым ретінде қайта бекітті. Ескі партияның активтерінің көп бөлігі Хьюисон басқаратын Сесил Росс қоғамының меншігіне көшкендіктен, ҚКП съезі ескі «Канадалық Трибуна» газетінің орнына жаңа газет – «Халық дауысын» шығаруға шешім қабылдады. Съезде Фигероа партия жетекшісі болып сайланды және жаңа орталық комитет құрылды. Съез сонымен қатар партия конституциясын өзгертіп, мүшелерге көбірек бақылау құқығын берді және орталық комитеттің шектеусіз билігін азайтты, сонымен бірге демократиялық централизмді ұйымдастыру принципі ретінде сақтап қалды. Ал бұрынғы коммунистер саяси күш-жігерін жалғастыру үшін Сесил Росс қоғамын саяси негіз ретінде сақтады. Олар сондай-ақ партияның 24 Сесил көшесіндегі кеңсесін сатты, ал бұрын партиямен байланысты «Eveready Printers» (партиялық баспахана) және «Progress Publishers» сияқты кәсіпорындарын таратып жіберді. Сесил Росс қоғамының аты Торонтодағы Сесил және Росс көшелерінің қиылысынан алынған, онда партия кеңсесі орналасқан. Сесил Росс қоғамы партияның ондаған жылдар бойы шығарылып келген апталық газеті «Canadian Tribune» құқықтарын, сондай-ақ партия активтерінің шамамен жартысын алып кетті. Сесил Росс қоғамы «Canadian Tribune» газетін шығаруды тоқтатты және жаңа солшыл журнал «New Times» шығаруға тырысты, бірақ ол бірнеше санынан кейін жабылды, содан кейін «Ginger» журналы екі рет қана жарық көрді.

Жақындағы тарих (1992 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Жаңа партия мүшелер саны мен ресурстары бұрынғыдан әлдеқайда азайғанмен, енді оның өмір сүруіне үлкен қиындықтар мен қауіптер туып отыр. 1993 жылдың көктемінде Брайан Малронидің консервативтік үкіметі енгізген және Парламент қабылдаған Канада сайлау заңына енгізілген өзгерістерге сәйкес, егер кез келген саяси партия жалпы федералды сайлауда 50 үміткерді тікелей ұсынбаса, ол автоматты түрде тіркелмейді және оның барлық активтері тәркіленеді. 1993 жылғы федералды сайлауда ҚКП 50 үміткерді тікелей ұсына алмады (сайлау кезінде тек сегіз үміткерді тікелей ұсынды), сондықтан оның активтері тәркіленді және партия тіркелмей қалды. ҚКП тіркелмей қалуына жол бермеу үшін уақытша сот шешімі шығаруға тырысты, бірақ бұл сот процесі сәтсіз аяқталды. Одан кейін он жылға созылған саяси және құқықтық күрес – Фигероа Канадаға қарсы (Бас прокурорға) ісі, халықтың кең қолдауын алды, бұл Парламент мүшелерінің көптеген өкілдерінің ашық қолдауында және басқа да шағын саяси партиялардың, әсіресе Жасыл партияның іске қосылуында көрінді. Бұрын ешбір сотқа шағымдану заңға үш рет өзгеріс енгізуге себеп болған емес. 2000 жылғы C-2 заң жобасы Канада сайлау заңына (басқа нәрселермен қатар) жалпы сайлауда 50 үміткерді тікелей ұсынбағандықтан партия активтерін тәркілеудің конституцияға қайшы екенін жою және үміткерлердің депозиттерін толық қайтару қарастырылды. Партияның тіркелмей қалуы тоқтатылды және тәркіленген активтері қайтарылды. 2001 жылғы C-9 заң жобасы партияның идентификаторы бюллетеньде көрсетілуі үшін қажетті үміткерлер санын 50-ден 12-ге дейін төмендетті. Канаданың Жоғарғы Соты 50 үміткерлік талабының конституцияға қайшы екенін анықтағаннан кейін, Кретьен үкіметі партия тіркеу ережесін мүлдем жойған 2003 жылғы C-3 заң жобасын енгізуге және қабылдауға мәжбүр болды. Бұл жеңіс көптеген шағын партиялар тарапынан, саяси айырмашылықтарға қарамастан, халықтың демократиялық таңдау құқығының жеңісі ретінде тойланды. Осы уақыт аралығында ҚКП өзінің Квебек бөлімшесін – Квебек коммунистік партиясын (Parti communiste du Québec немесе PCQ) қайта ұйымдастыра бастады. ҚКП сондай-ақ марксистік теория мен талқылауларға арналған Spark! журналын мерзімді түрде жариялай бастады. 2001 жылы партия өзінің партиялық бағдарламасын кеңейтілген түрде жаңартты және оны «Канаданың болашағы – социализм» деп атады. ҚКП еңбек қозғалысына ұзақ жылдар бойы қатысып, оған үлес қосуын, кәсіподақтарды ұйымдастыру мен науқандарын қолдауын, азаматтық реформалар қозғалысында, сондай-ақ әлеуметтік әділдік, соғысқа қарсы және халықаралық ынтымақтастық топтары мен коалицияларында қатысуын жаңартты. 2007 жылы YCL қайта құрылды және содан бері Канаданың көптеген қалаларында жергілікті филиалдар құрып, бірнеше орталық конвенция өткізді. 2013 жылдың ақпан айында ҚКП-ның 37-ші Орталық съезі Торонтода өтті. Toronto Star газетінің мәліметінше, съезде 65 делегат қатысты, олардың көпшілігі Онтарио, Британдық Колумбия және Квебек провинцияларынан келген, ал Альберта, Саскачеван, Манитоба және Новая Шотландиядан да бірнеше делегаттар болды. Партия басшысы Мигель Фигероа алдағы федералды сайлауда 25 үміткерді тікелей ұсынуға шақырды. Денсаулығының нашарлауына байланысты Мигель Фигероа 2015 жылы 23 жыл қызмет еткеннен кейін партияның орталық басшысы лауазымынан кетті. Кейіннен Элизабет Роули партияның бірінші әйел басшысы болды, ол 2016 жылдың 31 қаңтарында орталық комитетпен сайланды. Роули басшылығымен партия 2019 жылғы Канада федералды сайлауында 30 үміткерді тікелей ұсынды және он екінші орынды иеленді, 3 905 дауыс алып, жалпы дауыс берудің 0,02 пайызын құрады. ҚКП өзінің 38-ші Орталық съезін 2016 жылдың мамыр айында, тағы да Торонтода өткізді. Кездесуге Онтарио, Британдық Колумбиясы, Квебек, Манитоба, Альберта, Новая Шотландия, Ньюфаундленд және Нью-Брансуик провинцияларынан, делегация мөлшеріне сәйкес 70-80 делегат қатысты. Партия кетіп бара жатқан басшысы Мигель Фигероаға арналған арнайы құттықтау рәсімін өткізді. 2022 жылдың маусым айында әлеуметтік желілерде партия ұйымдастырушысының жыныстық қысым көрсетуі туралы мәлімдеме пайда болды; Орталық комитеттің жауабы партияның кейбір мүшелері тарапынан жеткіліксіз деп бағаланды. Бұл партия ішінде жікке бөлінуге әкеліп соқты, нәтижесінде бірқатар партия мүшелері қызметінен кетті немесе партиядан шығарылды.

Квебек пен ұлттық мәселе

Канада Коммунистік партиясы құрылғаннан бастап Квебекте ұйымдастыру жұмыстарын жүргізе бастады. ККП-ның Энни Буллер, Уильям Каштан, Фред Роуз, Мадлен Парент, Леа Робак сияқты көптеген маңызды басшылары Монреальден шыққан, ал Норман Бетюн Монреальде партияға қосылды. Квебек округі Дуплесси режиміне қарсы ауыр күрес жүргізді, ол партияны «Кілпіш заңымен» заңсыз деп жариялады және ұйымдастырылмағандарды ұйымдастыруға тырысты. Картьеде Фред Роуздың сайлануы Квебек коммунистеріне үлкен дем берді және қаладағы жұмысшы табының ККП-ны қолдауын көрсетті. Біраз уақыт бойы партия Канададағы ұлттық мәселе бойынша саясатын дамытуға күш салып келді, ол партия құрылғаннан бері едәуір өзгерді. 1930 жылдары ККП Квебекті ұлт ретінде мойындады, ал 1940 жылдардың соңында партия Квебектің өзін-өзі анықтау құқығын қолдауға кірісті. 1950-1960 жылдары партия бұл ұстанымды нақтылады, ұлттық мәселені демократиялық жолмен шешуді және Квебекке егемендікті кепілдендіретін «Канадада жасалған» жаңа конституцияны, соның ішінде бөлінуді қолдаған алғашқы партия болды. Коммунистер Квебектің Канададан бөлінуіне қарсы болды, бірақ сол кезде француз және ағылшын Канадасы деп аталатын жаңа, тең және ерікті серіктестік ұсынды. 1950 жылдардың соңында партия «Кілпіш заңын» жойды, бұл партияға Хрущевтің ашықтары мен «Қысты соғыстың» қысымына қарамастан жаңа күш пен үміт сыйлады. Ұлттық мәселені терең саяси түсінік ретінде қарастырып, Квебектегі ККП 1965 жылдың қараша айында Квебек Коммунистік партиясы (Parti communiste du Québec немесе PCQ) болып қайта құрылды, бұл Канаданың көпұлтты шындығын «шекарасында бірнеше ұлт бар мемлекет» деп атады. PCQ ККП-ның «ерекше бірлігі» ретінде пайда болды, мүшелік ортақ болды және сонымен бірге өзінің саясаты мен басқаруын, соның ішінде өз конституциясын толық бақылауда ұстады. «Тыныш революция», екі тілділік және екі мәдениеттілік жөніндегі Корольдік комиссия және кейіннен Қазан дағдарысы кезінде партияның ұлттық мәселедегі ұстанымы бүкіл елде кеңінен талқыланды және Канада Еңбек конгресінің Квебек Еңбек федерациясымен тең және ерікті негізде жұмыс істеуге келісуіне әсер етті. Коммунистер тәуелсіздік қозғалысына жандашумен қараған жұмысшыларды ағылшын тілді канадалық жұмысшылармен ортақ күрес бағдарламасына біріктіруге шақырды. PCQ Монреальдегі 1 мамыр мерекесін қайта жандандыруға көмектесті және еңбек партиясының федерациялық партиясы сияқты көптеген бірегей саясаттарды ұсынды, ол Québec solidaire құрылуымен болашақты көруге мүмкіндік берді. Еңбек партиясының ұсынысын 1960 жылдардың соңында көптеген кәсіподақ орталықтары қолдады, бірақ жоба Квебек партиясының пайда болуымен көмескіленді. 1980 жылдары ККП және PCQ «жергілікті халықтар, Квебек және ағылшын тілді Канаданың тең және ерікті одағына негізделген жаңа, демократиялық конституциялық тәртіпке» шақырды, Сенатты ұлттар үйімен алмастыруды ұсынды. Осыған байланысты ККП және PCQ егемендік қауымдастығы туралы бірінші референдум сұрағын сын көзбен қолдады, ал кейіннен ККП 1995 жылғы екінші референдумда «жоқ» деп дауыс беруді ұсынды. 1990 жылдардағы ККП дағдарысы кезінде PCQ ұйымсыздыққа ұшырады, кеңселерін жапты және қалған мүшелері ККП-дан бөлініп кетті, көптеген басшылар ұлтшылдыққа жандашумен қарады. Тек 1997 жылы ғана коммунистер мен коммунистік топтар бірігіп, PCQ-ны қайта ұйымдастырды. Бірнеше жылдан кейін партия сол жақтағы әртүрлі үрдістерді біріктіріп, Прогрессивті күштер одағын (UFP) құруға көмектесті, ол Québec solidaire болды. UFP Квебек тәуелсіздігі мәселесін әлеуметтік немесе таптық мәселелерге қарағанда екінші деңгейлі деп қарауға келісті. Бұл партияның Québec solidaire-ге айналуы кезінде қызу талқыланды. Пікірталас PCQ-ға да ауысты. Бұл ұстанымдарды партияның Квебек басшысы Андре Паризо күмәнмен қарады, ол 2004 жылы бірден тәуелсіздікті қолдау үшін бірқатар түзетулерді ұсынды, оларды Квебек партиясының Ұлттық атқару комитеті (NEC) (4:2 дауыспен) және Канада партиясының Орталық атқару комитеті (7:1 дауыспен) қабылдамады. 2005 жылдың қаңтар айында Паризо партия мүшелеріне хат жазып, партия дағдарысқа ұшырағанын мәлімдеді және оның түзетулеріне қарсы шыққан төрт NEC мүшесін федералистік «Төрттік» деп сипаттап, оларды бірден жұмыстан босатты. Оның Квебек ұлттық көзқарасы 2005 жылдың сәуірінде PCQ съезінде аздаған көпшілікке ие болғанымен, делегаттарды таңдау процесі өте даулы болды. Партияластық және партияға зиян келтіретін әрекеттері үшін Паризо ККП Орталық комитетімен қуылды. Осы уақытта оның тобы ККП-дан шығу туралы хабарлады. Élections Québec Паризоның «Квебек коммунистік партиясы» атауына сайлау тіркеуін сақтағанын мойындады, бұл PCQ-ны Паризо тобынан өзгешелендіру үшін PCQ PCC аббревиатурасын пайдалануға итермеледі. Партияның орталық комитеті 2005 жылдың 18-19 маусымында бұрынғы PCQ Ұлттық атқару комитетінің билігін бекітті. PCQ PCC жаңа съезді өткізді, нәтижесінде француз тіліндегі коммунистік мерзімдік басылым Clarté қайта жандандырылды, жаңа кеңсе мен оқу залы ашылды, жаңа веб-сайт іске қосылды және партия Québec Solidaire-мен қайтадан байланысты. PCQ PCC Квебек коммунистік жастар лигасымен тығыз байланыста жұмыс істейді. ККП осы жағдай туралы есептемесі онлайн режимінде қолжетімді, сондай-ақ Паризо тобының PCQ хаты да бар.

Мүшелік

1925 жылы ККП-ның мүшелерінің саны шамамен 4500 адамды құрады, олардың көп бөлігі кеншілер, орман шаруашылығы жұмысшылары, теміржол қызметкерлері, шаруалар және тігіншілер еді. 1940 жылдары партия мүшелерінің саны күрт өсіп, 1946 жылдың қаңтар айында 20 мыңға жуық адамды құрады. Дегенмен, осы кезеңде ККП-ның Квебек провинциясындағы мүшелерінің саны бірнеше жүз адамды ғана құрады. 1934 жылдан 1938 жылға дейін партия мүшелерінің 12-15 пайызын әйелдер құрады, ал 1951 жылға қарай бұл көрсеткіш 28 пайызға жетті. Канадалық тарихшы Иван Авакумовичтің мәліметінше, 1960 жылдары ККП-ның 1500-3000 мүшесі болды. Алайда, АҚШ Мемлекеттік департаменті 1960 жылдардың ортасында ККП мүшелерінің саны шамамен 3500 деп бағалаған.

Жарияланымдар

ККП 1993 жылдан бері екі апта сайын жарық көретін "Халық дауысы" газетін шығарады. Бұрын партияның "The Worker", "Canadian Tribune" және "The Tribune" газеттері болған. Сонымен қатар, ККП-ның Британ Колумбия бөлімі өз газеттерін де шығарды, мысалы, "B. C. Worker's News" (1935–1937), "People's Advocate" (1937–1940), "Vancouver Clarion" (1940–1941), "Pacific Advocate" (1942–1945) және "Pacific Tribune" (1946–1992).

Қатысушы ұйымдар

Тарихи тұрғыдан алғанда, ХКК-нің 1920 жылдардың аяғына дейін партиямен байланысты одақтас ұйымдары болды, сол кезде бұл серіктестер партияның бағытына көбінесе бағынады деп түсінілді. Бұл топтар көбінесе Коммунистік партия құрылғанға дейін болған солшыл еңбек және социалистік қозғалыстардан туындаған, әртүрлі иммигрант топтары арасында саяси және мәдени шаралар ұйымдастырған, журналдар шығарған және өздерінің мәдени орталықтары мен жиналыс залдарына ие болған. 1920 жылдардан 1950 жылдарға дейін партиядағы ең ірі иммигрант топтары – финдер, украиндер және яһудилер болды, олар Канада фин ұйымы (1911 жылы Канада фин социалистік ұйымы ретінде құрылған), Біріккен украин канадалықтары қауымдастығы (1946 жылға дейін Украина еңбекші-шаруа ғибадатханасы қауымдастығы деп аталған) және Біріккен еврей халқының ордені (1945 жылға дейін Еңбек лигасы деп аталған) арқылы ұйымдастырылды. 1930 және 1940 жылдары Венгр жұмысшыларының клубтары, Польша халық қауымдастығы (бұрынғы Польша жұмысшылары мен шаруаларының қауымдастығы, кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша демократиялық қауымдастығы деп аталды), Сербия халық қозғалысы, Хорватия мәдени қауымдастығы (бұрынғы Югославия жұмысшыларының клубтары) және Карпато-Ресей қоғамы да белсенді болды. Ресейлік шаруа-жұмысшы клубтары 1930 жылдардың басында құрылды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Канаданың қорғаныс ережелері бойынша үкімет таратып жіберді. 1942 жылы Кеңес Одағы Канаданың одақтасы болғанда, олар Ресей канадалықтарының федерациясы ретінде қайта құрылды. Германия канадалық федерациясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылды, ал 1948 жылы Украиналықтар, орыстар, поляктар, словактар, болгарлар, македониялықтар, югославтар және Карпато Русиндер үшін партиялық бағытталған мәдени қауымдастықтарды біріктіру мақсатымен Канада славян комитеті құрылды. Карпато орыс канадалықтарының қоғамы қайта құрылды және 1950 жылы Торонтодағы 280 Queen Street West мекенжайындағы ғимаратты сатып алды, ол жиырма бірінші ғасырға дейін жұмыс істеп келеді. UJPO 1956 жылы «Хрущев ашықтары» және Кеңес Одағындағы антисемитизм туралы айыптаулар кезінде партиямен байланысын үзді. Кейінгі одақтас ұйымдарға 1967–1974 жылдардағы грек әскери хунтасынан қашқан солшыл эмигранттар құрған Грек канадалық демократиялық ұйымы және 1960 және 1970 жылдардың басында Португалиядан солшыл эмигранттардың қоныс аударуынан құрылған Португалия канадалық демократиялық қауымдастығы жатады, сол кезде Португалия әлі де оңшыл диктатурамен басқарылып келді. Португалиялық қауымдастық 1974 жылғы гвоздика революциясын жақтап сөйледі.

Партия басшылары

Келесі тізім 1921 жылдан бері партия басшыларының тізімі. Партия басшысы 1921 жылдан 1992 жылға дейін "Канада Коммунистік партиясының Бас хатшысы" ретінде белгілі болды. № Басшы Туған жер Тұрған жері Қызмет еткен кезеңі 1 Том Берпи 1921–1921 2 Уильям Мориарти 1921–1923 3 Джек Макдональд 1923–1929 4 Тим Бак 1929–1962 5 Лесли Моррис 1962–1964 6 Уильям Каштан 1965–1988 7 Джордж Хьюисон 1988–1992 8 Мигель Фигероа 1992–2015 9 Элизабет Роули 2016–қазіргі уақытқа дейін

Төрағалар

Канада Коммунистік партиясының төрағасы 1921 жылдан 1973 жылға дейін болған, көбінесе рәсімдік лауазым болды. Төменде белгілі партия төрағаларының тізімі келтірілген. № Аты-жөні Туған жері Тұрған жері Қызмет еткен кезеңі 1 Джек Макдональд 1921–1923 2 Морис Спектор Ресей империясы 19??–1928 3 Билл Кардаш 1943–19?? 4 Тим Бак 1962–1973

Орталық конвенция

Партия үш жыл сайын Торонто қаласында орталық съез өткізеді, онда Канаданың партиялық клубтарынан келген делегаттар партия басшылығын сайлайды. Делегаттар Орталық комитет мүшелерін сайлайды, ал олар өз кезегінде Орталық Атқару комитеті (ОАК) мүшелерін ұсынады. Съезге қатысқан делегаттар қарапайым көпшілік дауыспен ОАК құрамын бекітеді.