Қызылқұйрық шаяншық

Кіріспе

Құс түрі

Қызылқұйрықты қарлығаш (Cecropis daurica) – қарлығаштар тұқымдасына жататын кішкентай сайрақ. Ол Оңтүстік Еуропа мен Азияның ашық, төбелі жерлерінде, Португалия мен Испаниядан бастап Жапония, Үндістан, Шри-Ланка және тропикалық Африкаға дейін көбейеді. Үнді және Африка құстары жыл бойы тұрады, ал Еуропа және басқа Азия құстары көшіп жүреді. Олар Африка мен Үндістанда қыстайды, кейде Рождество аралы мен Солтүстік Австралияға дейін ұшып барады. Қызылқұйрықты қарлығаштар мінез-құлқы мен сыртқы түрі жағынан басқа әуедегі жәндіктерді жейтін құстарға, мысалы, туысқан қарлығаштар мен аподиформдар отрядына (қарлығаштармен туыс емес) ұқсас. Олардың үстіңгі бөлігі көк, ал астыңғы бөлігі қараңғы түсті. Олар қора қарлығаштарына ұқсайды, бірақ астыңғы жағы қараңғырақ, ал қызыл немесе ақшыл реңді құйрығы, беті және мойын айналасы бар. Оларда кеуде жолағы жоқ, бірақ қара түсті құйрық асты бар. Олар жылдам ұшады және ұшып бара жатқанда жәндіктерді аулайды. Олардың қанаттары кең, бірақ ұшқыш. Қызылқұйрықты қарлығаштар шарық пішіндес ұя салады, оның кіреберісіне мұрындықтарымен жинаған лайды төсеп, 3-тен 6 жұмыртқа салады. Олар көбінесе таулардағы жартастардың астына ұялайды, бірақ мешіттер мен көпірлер сияқты ғимараттарға да бейімделе алады. Олар әдетте үлкен көбейту ошақтарын құрмайды, бірақ көбейту маусымынан тыс уақытта топтасады. Үндістанның жазықтарында бір мезгілде жүздеген қарлығаштарды кездестіруге болады.

Таксономия

Қызыл түкпіршік қарлығашын фин-швед дін қызметкері, зерттеуші және табиғат ғылымы ғалымы Эрик Лаксман 1769 жылы Ресейдің Змейногорск қаласына жақын жердегі Шланген тауынан алынған үлгіні пайдаланып, ресми түрде Hirundo daurica деп сипаттады. Қазіргі кезде ол көбінесе 1826 жылы неміс ғалымы Фридрих Бойе құрған Cecropis туысына жатқызылады, бірақ бұл туыстың Hirundo туысынан қаншалықты ерекше екені күмәнді, және кейбір мамандар оны сол туыста қалдырады. Daurica атауы – Ресейдің Байкал көлінің шығысындағы таулы аймақ – Дауриядан шыққан. Ал Hirundo латын тілінде "қарлығаш" дегенді білдіреді. Кейбір мамандар Батыс Африка қарлығашын қызыл түкпіршік қарлығашының кіші түрі деп санайды. Бұл түр Cecropis striolata-мен бірге жоғары түрлер кешенін құрайды деп есептеледі. Көп тараған популяцияда көптеген айырмашылықтар байқалады және олардың бірнешеуі кіші түрлер ретінде белгіленген. Олардың көпшілігі көшпенді, қыстау орындарында бірімен-бірі араласады, сондықтан осы формаларды анықтау сенімді емес. Шри-Ланкада көбейетін популяциясы – hyperythra – тұрақты түр және қазір әдетте Шри-Ланка қарлығашы деп аталады. Көрпесінің астыңғы бөлігі терең каштаны түсті, ал мойын шегі жақсы көрінбейді. Үндістан құрлығындағы популяциясы, C. d. erythropygia, қара қоңыр түсті, қара жолақтары жоқ, біркелкі каштаны түсті. Құйрық бөлігінің қиылысы шалқақ, ал сыртқы құйрық қауырсындарының ішкі жағындағы ақ дақ әлсіз. C. d. japonica Шығыс Азияда көбейеді және Таиландта, Бирмада, Үндістанда және Солтүстік Австралияда қыстайды. Көрпесінің астыңғы бөлігінде тығыз жолақтар, ал түкпіршігінде әлсіз жолақтар бар. Гималай бойындағы популяциясы, C. d. nipalensis, қыста Үндістанның жарты аралына көшіп, батыстағы Кулудан шығыстағы Бутан мен Аруначал Прадешқа дейін көбейеді. Бұл популяцияда түкпіршік ақшыл, қара жолақтары бар. Оңтүстік Еуропа, Иберия түбегінен Белуджистан мен Кашмирге дейінгі C. d. rufula кіші түрі тұрақты және оңтүстікке қарай қыстайды. Түкпіршігінің каштаны түсі құйрық табанына қарай ағарады. Атаулы популяциясы Моңғолияда және Трансбайкалияда көбейеді, ал қыста Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда қыстайды. Ішкі Моңғолияның C. d. gephyra кіші түрі атаулы кіші түрден ажыратылмайды. Африкалық популяцияларға Сіерра-Леоне мен Камерунның таулы аймақтарынан C. d. kumboensis; Эфиопия таулы аймақтарынан C. d. melanocrissus және Судан, Уганда, Кения және Замбиядан C. d. emini жатады. Көптеген айырмашылықтарды құйрық пен қанаттың ұзындығы бойынша ғана анықтауға болады, және олар популяциялар арасындағы ауытқуларға байланысты өзгереді.

The red rumped swallow was formally described by Finnish Swedish clergyman, explorer and natural scientist Erik Laxmann in 1769 as Hirundo daurica, using a specimen from Mount Schlangen, near Zmeinogorsk, Russia. It is now usually placed in the genus Cecropis created by German scientist Friedrich Boie in 1826, although it is arguable how distinct this genus is from Hirundo, and some authorities retain it in that genus. The specific daurica is derived from Dauria, a mountainous region to the east of Lake Baikal in Russia. The alternative genus Hirundo is the Latin word for "swallow". Some authorities consider the West African swallow to be a subspecies of the red rumped swallow. This species is believed to form a superspecies complex with Cecropis striolata. The widely distributed population shows a lot of variation and several have been named as subspecies. Many of these are migratory and overlap in their wintering ranges and field identification of these forms is not reliable. The Sri Lankan breeding population hyperythra is a resident, and are now usually considered a distinct species, the Sri Lanka swallow. The underparts are deep chestnut and the nuchal collar is not well marked. The population in mainland India, C. d. erythropygia, has the rump patch uniform dark chestnut without any dark shaft streaks. The tail fork is shallow and the white patch on the inner web of the outer tail feathers is indistinct. C. d. japonica breeds in eastern Asia and winters in Thailand, Burma, India and northern Australia. They are heavily streaked on the underside and have faint streaks on the rump. The population along the Himalayas, C. d. nipalensis, migrates to peninsular India in winter and breeds from Kulu in the west to Bhutan and Arunachal Pradesh in the east. This population has the rump paler with dark shaft streaks. Subspecies C. d. rufula of Southern Europe, the Iberian Peninsula east to Baluchistan and Kashmir is resident and winters further south. The chestnut of rump fades to white towards the tail base. The nominate population breeds in Mongolia and Trans Baikailia wintering in South and Southeast Asia. Subspecies C. d. gephyra of inner Mongolia is considered indistinguishable from the nominate subspecies. The African populations include C. d. kumboensis from the highlands of Sierra Leone and Cameroon; C. d. melanocrissus of the Ethiopian highlands and C. d. emini of Sudan, Uganda, Kenya and Zambia. Many of the variations are separable only on tail and wing lengths and these vary with overlap across populations.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қызылқұйрық шалқасы Оңтүстік Еуропа және Азияда, шығысқа қарай Оңтүстік Сібір мен Жапонияға дейін қоныстанады. Бұл популяциялар, марокколық құстармен бірге, көшпенді болып, Сахара төменгі Африкасында немесе Оңтүстік Азияда қыстайды. Африкада Батыс Африкадан шығысқа қарай Эфиопияға, содан кейін оңтүстікке Танзанияға дейін кең жолақта тұрақты түрлері кездеседі, ал Үндістан мен Шри-Ланкадағы көптеген көбелектер де жыл бойы тұрады. Африка және Азия түрлері жергілікті маусымдық қозғалыстар жасауы мүмкін. Бұл түр көбейетін ареалынан тыс жерлерде кездейсоқ кездеседі.

Мінез-құлық және экология

Бұл лақтар көбінесе далалы жерлерде кездеседі, онда олар жәндіктерді аулайды. Кейде олар шөп өртейтін немесе мал жайлайтын жерлерде пайдаланып, жәндіктерді қоздырып, ауаға көтереді.

Өсіру

"Ашық ұядан" "жабық ұяға" және содан кейін "қайта оралатын ұяға" дейінгі тізбек сазды ұя салатын қарлығаштардың эволюциялық дамуын көрсетеді деп саналады, ал жеке түрлер осы құрылыс ретін сақтайды. Қызыл құйрықты қарлығаш сияқты қайта оралатын ұя салатындар ашық кеседен бастайды, оны жабады, сосын кіреберіс туннелін тұрғызады. Жабық ұялардың пайда болуы аталықтардың аналықтармен жұптасу үшін бәсекелестігін азайтады деген гипотеза бар. Жұптасу ұяның ішінде өтетіндіктен, кіру қиын болғандықтан, басқа аталықтарға жол берілмейді. Бұл бәсекелестіктің төмендеуі Делихон және Петрохелидон туыстарына тән тығыз көбейту ошақтарының қалыптасуына жағдай жасайды, бірақ ошақты көбейту міндетті емес; Cecropis түрлерінің көпшілігі жеке ұя салады.

Қорғау мәртебесі

Табиғатты қорғау жөніндегі халықаралық одақ (IUCN) – түрлердің сақталу статусын бағалауға жауапты ұйым. Түрдің таралу ареалы шағын, фрагменттелген немесе қысқарып бара жатса, немесе жалпы саны 10 000-нан аз ересектеген жекелеген түрлерді құраса, немесе саны он жыл ішінде 10%-дан астамға кемісе, немесе буыннан буынға жалғасып келе жатқан төмендеу байқалса, ол түрдің қауіп деңгейі әртүрлі деп бағаланады. Қызылқұйрықты қарлығаштың ареалы өте кең, ал популяциясы миллиондаған жекелеген түрлерді құрайды. Оның ареалы немесе санының күрт төмендеуі байқалған жоқ, сондықтан ол «Төменгі қызығушылық» санатына жатады. Қызылқұйрықты қарлығаш ареалын Еуропаның солтүстігіне қарай кеңейтіп, соңғы онжылдықтарда Франция мен Румынияда қоныстанды. Еуропалық популяциясы 100 000-нан 430 000-ға дейін көбейіп, 300 000-нан 1 290 000-ға дейін жұптасқан құстарды құрайды деп есептеледі.