Кіріспе
Америка табиғаттанушысы (1739–1823)
Уильям Бартрам (20 сәуір, 1739 – 22 шілде, 1823) – американдық ботаник, орнитолог, табиғат тарихшысы және зерттеуші. Бартрам 1773–1777 жылдары Солтүстік Америкадағы британдық отарларының оңтүстігін зерттеуін баяндаған, қазір «Бартрам саяхаты» деген қысқартылған атаумен белгілі, аса танымал кітаптың авторы болды. Бартрам «Флориданың тығыз тропикалық ормандарына енген алғашқы табиғаттанушы» деп сипатталды. Бартрам Америкада туған алғашқы орнитологтардың бірі еді. 1756 жылы, 17 жасында, ол америкалық құстардың 14 түрінің типтік үлгілерін жинады, оларды ағылшын табиғаттанушысы Джордж Эдвардс «Табиғат тарихынан жинақталғандар» атты еңбегінің 2-томында (1760) суреттеп, сипаттады. Осы мәліметтер Линней (1707–1778), Иоганн Фридрих Гмелин (1748–1804) және Джон Латам (1740–1837) еңбектеріндегі ғылыми сипаттамалардың негізін құрады. Бартрам ботаникалық әдебиетке де маңызды үлес қосты. Әкесі сияқты, ол 1768 жылы сайланған Америка философиялық қоғамының мүшесі болды.
Жас шағы мен отбасы
Энн (туған аты Менденхолл) мен натуралист Джон Бартрамның ұлы Уильям және оның егіз әпкесі Элизабет Пенсильвания штатының Филадельфия қаласындағы Кингсессингте дүниеге келді. Бала кезінде ол әкесімен Кэтскилл тауларына, Нью-Джерсидің Пайн Барренс аймағына, Жаңа Англияға және Флоридаға көптеген сапарлар жасады. Бартрам жасөспірім шағынан бастап ботаникалық және орнитологиялық суреттерінің жоғары сапасымен көзге түсті. Ол сондай-ақ әкесінің ботаникалық бағын күтіп-ұстауға көбірек қатысып, оған көптеген сирек түрлерді қосты. 1756 жылдың 30 мамырында әкесі Джон ағылшын натуралисті Питер Коллинсонға жазған хатында былай деп жазды: "Билли сізге берген сурет қағазы үшін өте риза, ол сізге жіберу үшін көптеген сирек құстарды суреттеді және достарына, Эдвардсқа жіберу үшін құстарды кептірді, ол оған осы екі қызықты кітап үшін өте қарыздар. Ол осы көктемде сирек, жылдам ұшып өтетін құстарды атып, суреттеумен айналысты".
Бартрам шілде айының ортасында Саваннага оралды және күз бен қыс айларын Джорджия жағалауында өткізді, Алтамаха өзенін зерттеп, есебін жазып, тұқымдарын Англияға жөнелту үшін дайындады.
Флоридадағы саяхат
1774 жылдың наурыз айында Бартрам көптен күткен Шығыс Флоридаға сапарын бастады. Ол Амелия аралының солтүстік жағасына қонды және Ескі Фернандина арқылы Лорд Эгмонттың плантациясына, қазіргі Фернандина орналасқан жерге барды. Бартрамды Эгмонттың агенті Стивен Иган күтіп алды, ол онымен бірге бүкіл аралды аралап, плантация мен үнді үйінділерін қарады. Бартрам мен Иган Амелия аралынан жағалау су жолы арқылы Сент-Джонс өзеніне және Бартрам шағын желкенді қайық сатып алған Кау Фордқа (Джексонвилл) дейін жүзіп кетті. Үш күннен кейін Бартрам Франсис Филип Фатионың Швейцариядағы плантациясына жетті. Сол жерде ол Сполдинг дүкеніндегі соңғы алапаттықтар туралы ақпарат алды. Келесі күні ол жеті жыл бұрын шаруа ретінде сәтсіз аяқтаған Пиколата бекінісіне тоқтады. Бартрам кейін батыс жағалауға, яки үнді жағалауына бет бұрды, өзен батыс жағалаудағы үнді елі мен шығыстағы ағылшын жерін бөліп тұрды. Ол қазір Палатка орналасқан жардың үстіндегі семинол ауылын көрді және сол жазда оны қарбыз тойына шақырды. Палатканың оңтүстігінде, Стокс Лэндингінде Джеймс Сполдинг өзінің төменгі дүкенін салды, онда Бартрам Флоридада болған кезде штаб-пәтерін құрды. Бір күні жұмыс үстелінде отырғанда Бартрам көршілес үнді лагерінде дау-дамай естіді. Сыртқа шыққанда ол Семинол көршілерінің лагеріне үлкен гадбалық жылан кіргендігіне қорқып, алаңдағанын көрді. Олар "Пук-Пуггиге" жыланды өлтіруге өтінді, Бартрам көңілі толмады. Содан кейін ол үш жігіттің келе жатқанын көрді. Ол былай деп жазды: Олардың бірі жас ханзада екенін байқадым, ол алғашқы кездесуде өзін менің досым және қорғаушым деп жариялаған, егер маған қатысты жағдай туса, ол менің немесе менің мүлкімді қорғау үшін өмірін қауға дейін салғанын айтқан. Бұл жас батыр екі серігімен бірге тұрды, олардың әрқайсысы оның екі жағында, екеуі де бірден наразылық пен маңыздылықты білдіретін мінез-құлқымен көзге түсті, бірден қырынып, жылтыраған құралдарын көрсетіп, батыл сөйледі және мен тым ерлікпен және зорлықпен әрекет еттім, мені жұмсарту үшін қандарымның бір бөлігін төгуім керек, және осы мақсатта олар мені қырынуға келді; олар маған қарсылық көрсетуге немесе жауап беруге уақыт бермеді, бірақ мені ұстап алуға тырысты, мен қарсылық көрсеттім, ал менің досым, жас ханзада, араласып, оларды итеріп жіберді, мен батыл жауынгермін және оның досымын, олар мені қорламауы керек деді, олар бірден мінез-құлқын өзгертті; олар мені құшақтап, достықпен қол беріп, иығыма қағып, шынайы достық белгісі ретінде кеуделеріне қойды, мені күлдіріп, мен Семинолға адал дос екенімді айтты.
I observed one of them was a young prince who had, on my first interview with him, declared himself my friend and protector, when he told me that if ever occasion should offer in his presence, he would risk his life to defend mine or my property. This young champion stood by his two associates, one on each side of him, the two affecting a countenance and air of displeasure and importance, instantly presenting their scratching instruments, and flourishing them, spoke boldly, and said that I was too heroic and violent, that it would be good for me to loose some of my blood to make me more mild and tame, and for that purpose they were come to scratch me; they gave me no time to expostulate or reply, but attempted to lay hold on me, which I resisted, and my friend, the young prince, interposed and pushed them off, saying that I was a brave warrior and his friend, that they should not insult me, when instantly they altered their countenance and behaviour; they all whooped in chorus, took me friendly by the hand, clapped me on the shoulder and laid their hands on their breasts in token of sincere friendship, and laughing aloud, said I was a sincere friend to the Siminoles,
Bartram joined Spalding's traders in mid April on a trip to Cuscowilla (Micanopy) and Alachua Savannah, now Paynes Prairie Preserve State Park. In late May, Bartram traveled up the St. Johns River to Spalding's Upper Store at present day Astor and to Blue Spring. Some of the most memorable events in Travels occurred during this trip upriver when a wolf stole his fish as Bartram slept, he was jostled and threatened by alligators while fishing from his boat, and he was witness to a territorial battle between two of the monsters. He wrote:
Behold him rushing forth from the flags and reeds. His enormous body swells. His plaited tail brandished high floats upon the lake. The waters like a cataract descend from his opening jaws. Clouds of smoke issue from his dilated nostrils. The earth trembles with his thunder. When immediately from the opposite coast of the lagoon, emerges from the deep his rival champion. They suddenly dart upon each other. The boiling surface of the lake marks their rapid course, and a terrific conflict commences. They now sink to the bottom folded together in horrid wreaths. The water becomes thick and discolored. Again they rise, their jaws clap together, re echoing through the deep surrounding forests. Again they sink, when the contest ends at the muddy bottom of the lake, and the vanquished makes a hazardous escape, hiding himself in the muddy turbulent waters and sedge on a distant shore. The proud victor exulting returns to the place of action. The shores and forests resound his dreadful roar, together with the triumphing shouts of the plaited tribes around, witnesses of the horrid combat. During the summer Bartram made another excursion to Alachua Savannah and on to the Suwannee River. He traveled one last time up the St. Johns River in September and left Florida forever in November 1774.
Сәуірдің ортасында Бартрам Сполдинг саудагерлерімен бірге Кусковиллаға (Миканопи) және Алачуа саваннасына, қазіргі Пейнс Прери қорығына сапар жасады. Мамырдың соңында Бартрам Сент-Джонс өзенімен қазіргі Астордағы Сполдингтің жоғарғы дүкеніне және Блю-Спрингке дейін көтерілді. Саяхаттағы ең есте қаларлық оқиғалардың кейбірі осы өзенге қарай сапар кезінде болды, қасқыр ұйықтап жатқанда оның балығын ұрлады, ол қайығынан балық аулап жатқанда аллигаторлармен сүрініп, қорқытты және ол екі монстр арасындағы аумақтық шайқастың куәсі болды. Ол былай деп жазды: "Міне, ол желектер мен қамыстар арасынан асығып шығады. Оның үлкен денесі қабынады. Оның өрілген құйрығы көлдің үстінде биікке көтеріледі. Оның жауынан сулар көшкіндей ағып төгіледі. Оның кеңейген мұрындарынан түтін шығады. Оның күркірегенінен жер сілкінеді. Ал, бірден лагунаның қарама-қарсы жағалауынан оның қарсыласы чемпион шығады. Олар бірден біріне ұшып келеді. Көлдің қайнап жатқан беті олардың жылдам қозғалысын көрсетеді, және қорқынышты шайқас басталады. Олар енді қорқынышты гүлдестелер түрінде біріктіріліп, түпке қарай құлайды. Су қалың болып, түсі өзгеріп кетеді. Олар қайтадан көтеріліп, жауырындар бір-біріне шапалақтап, айналадағы терең ормандарда шулап жатыр. Олар тағы да суға батып, шайқас көлдің лайлы түбінде аяқталады, ал жеңілгені қауіпті түрде қашып, алыс жағалаудағы лайлы, толқынды суға тығылады. Мақтан тұтқан жеңімпаз әрекет орнына қайта оралады. Жағалаулар мен ормандар оның қорқынышты күркірімен, сондай-ақ төңкерілген тайпалардың жеңіске жету айқайларымен қайран қалды. Жаз бойы Бартрам Алачуа саваннасына және Суанни өзеніне тағы бір сапар жасады. Қыркүйек айында ол соңғы рет Сент-Джонс өзенімен көтеріліп, 1774 жылдың қарашасында Флориданы мәңгілікке тастап кетті.
I observed one of them was a young prince who had, on my first interview with him, declared himself my friend and protector, when he told me that if ever occasion should offer in his presence, he would risk his life to defend mine or my property. This young champion stood by his two associates, one on each side of him, the two affecting a countenance and air of displeasure and importance, instantly presenting their scratching instruments, and flourishing them, spoke boldly, and said that I was too heroic and violent, that it would be good for me to loose some of my blood to make me more mild and tame, and for that purpose they were come to scratch me; they gave me no time to expostulate or reply, but attempted to lay hold on me, which I resisted, and my friend, the young prince, interposed and pushed them off, saying that I was a brave warrior and his friend, that they should not insult me, when instantly they altered their countenance and behaviour; they all whooped in chorus, took me friendly by the hand, clapped me on the shoulder and laid their hands on their breasts in token of sincere friendship, and laughing aloud, said I was a sincere friend to the Siminoles,
Bartram joined Spalding's traders in mid April on a trip to Cuscowilla (Micanopy) and Alachua Savannah, now Paynes Prairie Preserve State Park. In late May, Bartram traveled up the St. Johns River to Spalding's Upper Store at present day Astor and to Blue Spring. Some of the most memorable events in Travels occurred during this trip upriver when a wolf stole his fish as Bartram slept, he was jostled and threatened by alligators while fishing from his boat, and he was witness to a territorial battle between two of the monsters. He wrote:
Behold him rushing forth from the flags and reeds. His enormous body swells. His plaited tail brandished high floats upon the lake. The waters like a cataract descend from his opening jaws. Clouds of smoke issue from his dilated nostrils. The earth trembles with his thunder. When immediately from the opposite coast of the lagoon, emerges from the deep his rival champion. They suddenly dart upon each other. The boiling surface of the lake marks their rapid course, and a terrific conflict commences. They now sink to the bottom folded together in horrid wreaths. The water becomes thick and discolored. Again they rise, their jaws clap together, re echoing through the deep surrounding forests. Again they sink, when the contest ends at the muddy bottom of the lake, and the vanquished makes a hazardous escape, hiding himself in the muddy turbulent waters and sedge on a distant shore. The proud victor exulting returns to the place of action. The shores and forests resound his dreadful roar, together with the triumphing shouts of the plaited tribes around, witnesses of the horrid combat. During the summer Bartram made another excursion to Alachua Savannah and on to the Suwannee River. He traveled one last time up the St. Johns River in September and left Florida forever in November 1774.
Филадельфияға қайта оралу
Бартрам 1777 жылдың қаңтар айында Филадельфияға оралды және ағасы Джонға Бартрам бағын басқарудың барлық аспектілерінде көмектесті. 1780-ші жылдардың соңында ол ең танымал болған кітабын аяқтады – «Солтүстік және Оңтүстік Каролина, Джорджия, Шығыс және Батыс Флорида, Чероки елі және т.б. арқылы саяхаттар». Ол кезде бұл кітап американдық табиғаттану бойынша маңызды еңбектердің бірі саналды. Бартрамның тарихи орындар туралы көптеген жазбалары алғашқы деректердің қатарына жатты, соның ішінде Джорджиядағы Окмулги үйіндісі. Ғылыми білімге қосқан үлесінен өзге, «Travels» американдық аймақты ерекше сипаттауымен де көзге түсті. Бартрамның жазбалары сол заманғы романтик жазушылардың көптеген өкілдеріне әсер етті. Уильям Вордсворт, Сэмюэл Тейлор Кольридж және Франсуа Рене де Шатобриан осы кітапты оқығандары мәлім, ал оның ықпалын олардың көптеген шығармаларында көруге болады. Бартрамды көбінесе усақ-түйекке көңіл бөлмейтін, жалғыз өмір сүретін адам деп сипаттағанмен, барлық дәлелдер оның 19 ғасырдың басына дейін коммерциялық, ғылыми және интеллектуалдық ізденістерде белсенді болғанын көрсетеді. Ол туған-туыстарын тәрбиеледі, бірнеше мақала жазды, бірқатар еңбектерге анонимді түрде үлес қосты және отбасылық бау-бақша бизнесін басқаруға көмектесті. 1802 жылы Бартрам мектеп мұғалімі Александр Уилсонмен танысып, оған орнитология мен табиғи тарихты суреттеудің негіздерін үйретті. Уилсонның «Американдық орнитология» кітабында Бартрам мен оның айналасындағы аймаққа қатысты көптеген сілтемелер бар. Бартрамның кейінгі маңызды еңбектерінің бірі – досы Бенджамин Смит Бартонның Линней жүйесін түсіндірген «Ботаника элементтері» (1803–04) кітабына салған суреттері. 1812 жылғы соғыстан кейін, көптеген әріптестері, таныстары мен достары қайтыс болғаннан соң, Бартрам Кингсессингтегі отбасы бағында ұзақ уақыт бойы жұмыс істеді, бақылаулар жасады және оқыды. Ол құстардың қоныс аударулары, өсімдіктер мен ауа райы туралы жазған «Күнделік» жүргізді. Пенсильвания университетінде ботаникадан сабақ беру туралы ұсыныстан бас тартты, ал 1806 жылы президент Томас Джефферсонның Луизиана аймағындағы Қызыл өзенге экспедицияға қатысу туралы шақыруын алпыстан асқан шағында қабылдамады.
Өлім
Бартрам 1823 жылы 84 жасында үйінде қайтыс болды. Роберт Каррдың қысқаша өмірбаянында: «Өлмес бұрын бірнеше минут бұрын ол өсімдіктің табиғи тарихы туралы мақала жазды», - делінген. Бұл оқиғаның егжей-тегжейі Томас Л. Маккеннидің 1835 жылғы 28 шілдеде Долли Мэдисонға жазған хатында сипатталған: «Қымбатты ханым, / Сіз маған бірде саяхатшы және ботаник Бартрам туралы бірнеше жол жіберіп, маған жақсылық жасадыңыз. Мен осымен бірге сол керемет адамның суретін жіберіп отырамын. Жақында Бартрам бағына барғанда, мырза Кар қарттың қай жерде қайтыс болғанын көрсетті. Сіз, әрине, есіңізде болар. Ол үйдің оңтүстік бұрышында өскен алмұрт ағашының астында. Сіз оны көргеніңізге күмән жоқ. Қарт адам, оның 86 жасында, үстелден тұрып, бір тілім нан мен ірімшік алып, «Мен жігіттер сияқты істеймін» деді. Сыртқа шығып бара жатып, ол алмұрт ағашына жетті, содан кейін өкпесінен қан құсып жатқанын көрді. Бір уыс нан кесегі, болжам бойынша, оның тамағына бітеліп, оны шығаруға тырысқанда қан тамыры жарылған. Ол үйдің батыс бұрышындағы тағы бір алмұрт ағашына дейін барды, содан кейін отбасының көмегімен бірінші ағашқа қайтып келді, оның астында оны тапты, сол жерде ол қайтыс болды». Жоғарғы құмқұмыра (Bartramia longicauda) өзінің туыс атауын Уильям Бартрамнан алған. Бартрам 1823 жылғы 22 шілдеде Бартрам бағында қайтыс болды.
Танымал мәдениетте
"Салқын тау" (2003) фильмінде Ада Инманға Бартрамның кітабының бір данасын және оның суретін Азамат соғысына аттанған күні сыйлайды, ол екеуін де қиын жағдайларда аялап сақтайды. Лорен Гроффтың "Гүл аңшылары" әңгімесінде ("Флорида" жинағынан), аты-жөні айтылмаған әйел кейіпкер Уильям Бартрамның естеліктеріне үңіліп кеткен: "Бартрам сияқты, ол да бір кезде солтүстіктен келген адам болған, мұндағы құлпыраған өсімдіктер мен жануарлар әлеміне тәнті болған". Баяндаушы: "Ол сол қайтыс болған квакерге әлдеқандай ғашық" деген қорытындыға келеді. Оқиға қазіргі Флоридада өтеді, ал Бартрамның саяхаттары мен байқаулары сюжетке фон болса, олар естелік ретінде маңызды орын алады.