Кіріспе

Borrowstounness (көбінесе Bo'ness (/b/oʊ/'n/ɛ//s/ bohNESS')) – Шотландияның Орталық Төмендіктегі Форт шығанағының оңтүстік жағалауындағы қала, бұрынғы қалашық және теңіз порты. Тарихи тұрғыдан Батыс Лотиан графтығының бір бөлігі болған, қазір Фолкирк округінің құрамындағы елді мекен. Эдинбургтен солтүстік-батысқа қарай 27 шақырым, ал Фолкирктен шығысқа қарай орналасқан. 2011 жылғы Ұлыбритания халық санағы бойынша Bo'ness елді мекенінің халқы 15 100 адамды құрады. 20-ғасырға дейін Bo'ness көмір өндіру, тұз жасау және керамика өндірісі сияқты түрлі өнеркәсіптік салалардың орталығы болды. Фортқа жақын орналасқандықтан, қала мен оның порты өнеркәсіптік революция кезеңінде маңызға ие болды және кейіннен Виктория дәуірінде дами берді. 20-ғасырдың соңынан бастап деиндустриализация қаланың сипатын өзгертті, 1982 жылы көмір шахтасы жабылды, ал жағалау аймағы қазір көбінесе демалыс үшін пайдаланылады. Дегенмен, қалада темір зауыты және Форт жанындағы ағаш кесу зауыты/пилорама сияқты бірнеше өнеркәсіп орындары әлі де жұмыс істеп тұр. Қала орталығында бірнеше ескерткіш ғимараттар бар және ол ескерткіштерді қорғау аймағының бөлігі болып табылады. Қалада Шотландия теміржолдары мұражайы және аймақтық автокөлік мұражайы орналасқан.

Топонимика

Бороустаун атауы, көне ағылшын тілінде "Beornweard's farmstead" – "Беорнвардтың шаруашылығы" деген мағынаны білдіреді, Бороустауннестен жағалауға қарай орналасқан шағын ауылды көрсетеді. "-ness" жұрнағы "мүйіс" мағынасында, екі елді мекенді ажыратуға қызмет етеді. Атау, "бург" сөзімен байланыс арқылы өзгешеленіп, соңынан Бонесске қысқартылған.

Римдік

Бонесс римдік кезеңмен маңызды тарихи байланыстарға ие және Шотландияның батыс жағалауындағы Бонесстен Олд Килпатрикке дейін созылған Антонин қабырғасының шығыс шегін (Бонесстің солтүстік-шығысындағы Карриденде) көрсетеді. Антонин қабырғасы 2007 жылдың шілдесінде ЮНЕСКО-ның «Рим империясының шекаралары» Дүниежүзілік мұралық ескерткішіне қосымша ретінде енгізілді. Бонесстің батысындағы Киннелде римдік бекіністің қалдықтарын әлі де көруге болады. Қаланың шығыс бөлігінде, Карриденде, жазулары бар кейбір артефакттар табылған. Бұрын тарихқа сіңіп кеткен Велуниат атты римдік бекініс, қазір Карриден үйінің орнында тұрған. Дейді, қамалдың тастары сарайды салуға қолданылған. Жергілікті шаруалар жылдар бойы көптеген артефакттарды тапқан, соның ішінде Бридженс тақтасын, олардың көпшілігі қазір Шотландия Ұлттық мұражайында немесе Глазго қаласындағы Хантер мұражайында қойылған. 2012 жылдың 7 қыркүйегінде Бонесс қауымдық кеңесі мен Фолкирк кеңесі Киннингерс паркінде оның көшірмесін ашты. Оның тарихы мен жасалуы туралы видео онлайн режимінде қолжетімді. Қаланың оңтүстік-шығыс жағында Мюррхаус («Мюррейлер» деп белгілі) және Кингласс сияқты басқа римдік орындары да анықталды.

Сауда, өнеркәсіп және кеме бұзу

Қала 16 ғасырдан бері танымал порт болды. 1548 жылы Эдинбург қамалының қажеттіліктері үшін Бонесстен көмір жеткізілді. Порт 1707 жылы Парламент актісімен бекітілді. 18 ғасырда кезең-кезеңмен салынған порт 1881 жылы құрғақ докпен кеңейтілді (құрылыс инженерлері Томас Мейк пен Патрик Мейк жобалаған жұмыстар). Көмір мен шұңқыр тіректерін тасымалдау үшін көп пайдаланылған коммерциялық порт 1959 жылы жабылды, себебі шұңқырдың толуы және Шотландия көмір өнеркәсібінің біртіндеп төмендеуі салдарынан қиын жағдайға түсті. Қазіргі уақытта доктар аймағын жаңарту жоспарлары бар, оның ішінде портты қайтадан марина ретінде ашу қарастырылып жатыр, бірақ бұл жоспарлар мерзімсіз тоқтатылды. Қалада кеме иелену және теңіз бизнесінің дамуына Бонесске тиесілі Ловарт компаниясының кемесі, кейіннен Дания жағалауларында болған соқтығысу салдарынан батқан кемесі куә. Бонесске 1672 жылы экспорт және кедендік баж салығы алу құқығы берілді, ал кеңсе Блэкнесстен көшірілді. 1880 жылы Юнион көшесінде порт үшін үлкен кеден үйі салынды, ол бүгінде жеке тұрғын үй ретінде қолданылады. Олардың бірі – қара түсті «уолли-дагс» (wally dugs) – көптеген отындардың үстінде жұптап қойылған. Металл өңдеу әлі де жалғастырылуда, ал Бонесс темір компаниясының жұмыстарының мысалдары көптеген жерлерде кездеседі. Киннел кеніші қаланың батыс жағында орналасқан үлкен көмір кеніші болды, ол өркендеген кезеңінде 1200-ден астам адамды жұмысқа алды. Кен орнындағы өндіріс 19 ғасырдың соңында басталды, 1951 жылдан кейін айтарлықтай кеңейтілді және ақырында Форт астындағы туннель арқылы Валлифилд кенішімен біріктірілді, екі кенішті байланыстырды. Кеніш 1982 жылы «ауыр геологиялық жағдайларға» байланысты жабылды. 1890 жылдары қала комиссарлары Бонесс қалалық үйі мен саябағы үшін жер сатып алған кезде қаланың өркендеуі арта түсті. Алайда, құрылысы аяқталған кезде жағдай осылай болмады. Қалалық үй және бастапқы кітапхана жоспарлары 1902 жылдың 14 қазанында Гильдия сотының деканы бекітті. Ғимарат 1904 жылдың 14 қыркүйегінде ресми түрде ашылды. Салтанаттың бір бөлігі ретінде ескерткіш тас орнатылды, оның астында «The Scotsman», «The Glasgow Herald», «Bo'ness Journal» және «Linlithgow Gazette» газеттерінің көшірмелері, кеңесшілер тізімі және кеңес хаттамасы бар шыны ыдыс салынды. 20 ғасырда Бонесс Шотландиядағы кеме құрастыру өнеркәсібіне қатысқан бірнеше порттардың бірі болды. Кеме құрастыру алаңы 1902–1920 жылдары Форт кеме құрастыру компаниясымен құрылды, содан кейін P&W Maclellan компаниясы оны сатып алды және 1970 жылға дейін жұмыс істеді. Көктемгі су тасқыны кезінде бұзылатын кеме өзеннің алыс (солтүстік) жағына маневрленіп, жағаға мүмкіндігінше жақын жеткізу үшін барлық жылдамдықпен бумен жүргізілді. Кемедегі экипаж кеме тоқтаған кезде зәкірлерді түсіріп, оны өзенге қайта құлап кетпеу үшін тоқтатты. Кеменің мұрты Бридженс-роудқа дейін жетті. Алаңда бұзылған көптеген кемелердің арасында мұхит лайнерлері мен жүк кемелері, сондай-ақ әскери кемелер «Newark», «Ramsey» және басқалары болды. «Bo'ness Journal» және «Linlithgow Gazette» қалада шығарылған газет болды. Қазір ол «The Linlithgow Journal and Gazette» деп аталады. Газет кеңсесі 1884 жылы салынған 37–43 Солтүстік көшесінде орналасқан, қазір қалада B санатындағы ескерткіш ғимарат болып табылады.

Экономика

Ballantine Bo'ness Iron Company және Ballantine Engineering - Бонес қаласындағы темір өндіретін компания. Компания 1856 жылы құрылған және Ұлыбританиядағы көпірлерге арналған темір бұйымдарды, оның ішінде Вестминстер көпірі мен Эдинбургтағы Солтүстік көпірдің фасадтық панельдерін өндірген. Компания 2013 жылы банкротқа ұшырады, бірақ 2014 жылы үкіметтік қолдаумен "Ballantine Castings" деген атпен қайта жаңғыртылды. 2019 жылы компания Вестминстер сарайы мен Елизавета мұнарасының шатырына темірден жасалған жаңа бөліктер шығарды. Қаладағы басқа өнеркәсіптердің ішінде Уолкер ағаш қоймасы мен ара өндіретін зауыты бар, ол Бонес қаласында Форт өзенінің жанындағы Карриден өнеркәсіптік аймағында орналасқан. Аймақтағы ірі жұмыс берушілердің бірі - жақын орналасқан Грангемут қаласындағы Ineos мұнай-химиялық кешені (бұрынғы BP).

Мәдениет және қоғамдастық

Бонесс қазір негізінен қалаға жақын орналасқан қала, оның көптеген тұрғындары жұмыс үшін Эдинбургке, Глазгоға немесе Фолкиркке барып тұрады. Қаладағы қазіргі танымал орындарға Бонесс және Киннел темір жолы, Биркхилл оттық саз кеніші және жергілікті автомобиль мұражайы жатады. 15 ғасырда күшті Хамильтон әулеті салған Киннел үйі қаланың батыс жағында орналасқан. Бонесс сонымен қатар Шотландиядағы ең көне кинотеатр – жақында қайта жөнделген Hippodrome Cinema-ға үй иесі. Бұл ғимарат, Бонесс қаласындағы көптеген ғимараттар сияқты, жергілікті тұрғын және сәулетші Мэтью Стилдің жобасы бойынша салынған. Ипподром 1912 жылы салынды. 1950 жылғы Бонесс балалар фестивалі кезінде түсірілген оның фрагменттері сақталған. Бонесс балалар фестивалі бүгінгі күнге дейін жалғасуда, оны Valley FM жергілікті радиостанциясы фестивальді толық қамту үшін жыл сайын шектеулі күндерер хабарлайды. Бонесс қаласында The Barony Theatre атты жеке театр да бар, ол 20 ғасырда театрға айналдырылды, ал бұрын «Бороустаун бастауыш мектебі» деп аталған. Жыл сайын олардың «The Barony Players» труппасы «The Steamie», «Gregory's Girl», «Dad's Army» және «The Crucible» сияқты жоғары бағаланған спектакльдерді қояды. Олар өз сахнасында өнімдерін ұсынатын келуші труппаларды да қабылдайды, мысалы, жыл сайынғы пантомима әрқашан толық сатылады. Қаланың соғыс ескерткіші Фортқа қарап тұрған Стюарт даңғылындағы төбеде орналасқан. Бұл ескерткіш үлкен граниттік обелиск түрінде және 1924 жылдың 12 шілдесінде ашылды, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қосымша тақталар орнатылды. Қалада 1985 жылы Линлитгоу және Бонесс Ротари клубының қаржылай көмегімен орнатылған естелік сағат және шам да бар. Қазіргі Бонесс кітапханасы Шотландия көшесіндегі қайта жаңартылған 18 ғасырдың басындағы ғимаратта (бұрынғы Батыс пирси мейрамханасы) орналасқан. Бұрынғы Карнеги кітапханасы қалалық әкімшілікте болған, бірақ 1980 жылы жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін қазіргі орнына көшірілді.

Шіркеулер

Бірнеше шіркеу бар, олардың ішінде Бонесс ескі шіркеуі, Карриден қауымдық шіркеуі, Сент-Эндрю қауымдық шіркеуі, Крейгмейлен Біріккен еркін шіркеуі, Сент-Катрин епископтық шіркеуі, Бонесс апостолдық шіркеуі, Бонесс баптистік шіркеуі, Бонесс құтқару армиясы және Ассампциялық Әулие Мария Рим католик шіркеуі бар. Қаладағы Сент-Эндрю шіркеуінің пасторы, Альберт Богл мырза 2012-2013 жылдары Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының модераторы болды. Крейгмейлен Біріккен еркін шіркеуі – 1883 және 1885 жылдар аралығында салынған және Маккиссак пен Роуэн архитекторлары жобалаған Викториялық готика стиліндегі шіркеу. Бонесс ескі шіркеуі – 1888 жылы қаланың Корбихолл ауданында салынған, бұрынғы ескі шіркеу ғимаратын алмастырған Виктория дәуіріндегі шіркеу.

Көрнекті орындар

Киннел үйі – Бонесс қаласының батысында орналасқан тарихи үй, қазіргі таңда «Тарихи Шотландия» қамқорлығында. Ол халыққа ашық саябақта орналасқан, сондай-ақ Римдік Антонин қабырғасының бір бөлігі де осы саябақтың құрамына кіреді. Кинеил үйі Беданың еңбектерінде айтылған, ол оны пикті тілінде «Пеннфахель» («Қабырғаның соңы») деп, ал көне ағылшын тілінде «Пеннелтун» деп атаған. Сонымен қатар, бұл үй ежелгі уэльс тілінде «Pengwawl» деп те белгілі болған. Киннел үйінің аумағында Джеймс Уатттың эксперименталды бу машинасы мен Ньюкомен машинасының бу цилиндрінде жұмыс істеген шағын үйдің қиратылысы сақталған. Машина үйінің қалдықтары Харбор жолынан тыс, Киннингарс саябағында орналасқан. Даймоктың ғимараты – 17 ғасырға жататын, апельсин түсті сылақпен жабылған, бұрынғы саудагер үйі. Бұл үй 1990-шы жылдардың соңында Шотландияның Ұлттық қоры мен Поллок Хаммонд серіктестігінің басқаруымен толыққанды қайта жаңартылды. Аталған аймақта бес бастауыш мектеп бар: Киннел, Динберн, Бонесс мемлекеттік мектебі, Сент-Мэри және Гранж мектебі.

Спорт

Бонесс қаласында "Бонесс Юнайтед" футбол клубы, сондай-ақ "Бонесс Юнайтед Лейдиз" және 16 жасқа дейінгі "Бонесс Юнайтед" командалары орналасқан. 2019 жылдың маусым айында "Бонесс Юнайтед" футбол алаңында ірі өрт болды. 1932 жылға дейін бұл "Бонесс Ф.К." клубының үйі болған. "Бонесс Академиясының" регби командасы бар. "Бонесс РФК" клубы 2011 жылдың қыркүйегінде алғаш рет құрылды. "Бонесс Велоспорт клубы" 2010 жылы "Velo Sport Bo'ness" деп қайта құрылды. Джим Смелли 11 рет Шотландияның велошарыш чемпионатында жеңіске жеткен, ал ол жылдар бойы жинаған жүлделердің бір бөлігін Киннел үйінің мұражайында көруге болады. Бонесс британдық автоспорттың дамуында маңызды рөл атқарды. 1932 жылдан 1966 жылға дейін Киннел иелігінде жыл сайын "Hillclimb" жарыстары, соның ішінде Британдық "Hill Climb" чемпионатының алғашқы және бірнеше кезеңдері өткізілді. 2008 жылдан бері классикалық жол және жарыс машиналарын көрсету үшін жыл сайынғы "Revival" іс-шарасы шамамен сол трассада өткізілуде. "Bo'ness Hill Climb" – Киннел иелігінде (тарихи Киннел үйі орналасқан жер) тауға көтерілу трассасы.

Саябақтар

Бонессте бірнеше қоғамдық саябақтар мен демалыс аймақтары бар. Дуглас паркі – Бонесс қаласындағы ең үлкен саябақтардың бірі. Одан Форт өзеніне қарай көрініс ашылады және балалар ойын алаңы, футбол алаңдары мен павильон бар. 2020 жылы осы паркте жүргізілген геофизикалық зерттеулер парктің астында екі тарихқа дейінгі дөңгелек обаны анықтады. Глейб паркі – қала орталығында, Бонесс қалалық әкімдігіне іргелес орналасқан шағын ресми саябақ. Оның ортасында 1902 жылы Уолтер Макфарлейн және Компани компаниясының «Сарацен» құю зауыты салған, қазір Шотландиядағы құрылыстардың қауіп астындағы тізіліміне енген оркестр орталығы бар.