Жасыл шатырлар: тарихы мен пайдасы

Кіріспе

Ғимараттың төбесіндегі егілген аймақ – Ал Жарроның әні.

Шатыр бағы – ғимараттың төбесінде жасалған бақ. Әсемдік сыртында, шатырға өсімдіктер отырғызу тағам, температураны реттеу, су шаруашылығына пайдасы, архитектуралық жақсарту, жануарлар мен құстарға тіршілік ету орындары немесе дәліздер, демалыс мүмкіндіктері және ірі көлемде экологиялық пайда әкелуі мүмкін. Ғимараттың төбесінде тағам өсіру кейде "шатыр шаруашылығы" деп аталады. Шатыр шаруашылығы көбінесе жасыл шатыр, гидропоника, аэропоника немесе ауа динапоника жүйелері, немесе контейнерлік бақтар арқылы жүзеге асырылады.

Тарих

Адамдар ежелгі Месопотамияның зиггураттарында (б.з.д. 4 мыңжылдық – б.з.д. 600 жыл) жер үсті террасаларында ағаштар мен бұталар отырғызғаннан бері құрылыстардың үстінде өсімдіктер өсіріп келеді. Рим дәуіріндегі мысал ретінде Помпейдегі Мистериялар вилласын айтуға болады, онда өсімдіктер өсірілетін биік терраса болған. Римдік-Византиялық Кесариядағы аудитория залының төңірегінде шатыр бақтары да табылды. Ортағасырлық Мысырдың Фустат қаласында 11 ғасырдың басында Насир Хусров 14 қабатқа дейін көтерілген биік ғимараттарды сипаттаған, ал ең жоғарғы қабатында суару үшін өгіздер тартқан су доңғалақтарымен жабдықталған шатыр бақтары болған. Ежелгі әлемнің жеті кереметінің бірі – Бабылдың аспа бақтары көбінесе өсімдіктерді, тіпті алып ағаштарды ұстап тұрған биік құрылыстар ретінде бейнеленеді. Нью-Йорк қаласында 1880 жылдан бастап және шектеу кезеңіне дейін Астор қонақ үйі (Нью-Йорк қаласы), Сегізінші авенюдегі Америка театры, Стэнфорд Уайттың 1890 жылғы Мэдисон сквер бағының үстіндегі бақ және 1900 жылы Оскар Хаммерштейн I ашқан Бейбітшілік шатыр бағы сияқты ірі шатыр бақтары салынды. Шатырдағы коммерциялық жылыжайлар кем дегенде 1969 жылдан бері бар, осы жылы Нью-Йорктегі 60-шы көшеде Terrestris шатыр балабақшасы ашылды. 2010 жылдары Gotham Greens, Lufa Farms және басқалар ірі коммерциялық гидропоникалық шатыр шаруашылықтарын құрды.

Қоршаған ортаға әсері

Шатырдағы бақтар көбінесе қалалық ортада кездеседі. Өсімдіктер ғимараттың жалпы жылу сіңіруін азайта алады, бұл салқындату үшін энергия тұтынуды азайтады. "Қалалардағы жылудың негізгі себебі – күн сәулесінің қаладағы жолдар мен ғимараттар арқылы сіңірілуі, сондай-ақ бұл жылудың құрылыс материалдарында сақталуы және одан кейін қайта сәулеленуі. Дегенмен, өсімдік беттері транспирация нәтижесінде қоршаған ортадан артық көтерілмейді, кейде тіпті салқын болады". Бұл, жердегі аймаққа байланысты, қоршаған орта температурасының төмендеуіне әкеледі (жылы аймақтарда температура көбірек төмендейді). Зерттеуді Кардифф университеті жүргізді. Канаданың Ұлттық зерттеулер кеңесіндегі зерттеу, бақтары бар және бақтары жоқ шатырлардың температуралық айырмашылықтарын көрсетті. Зерттеу күннің әр уақытында әр шатырдың әртүрлі қабаттарына температураның әсерін көрсетеді. Шатырдағы бақтар температураның әсерін азайтуда, әрине, өте пайдалы. Егер шатырдағы бақтар кеңінен қолданылса, қалалық жылу аралдарын азайтуға болады, бұл тұман эпизодтарын, жылу стресімен байланысты проблемаларды және энергия тұтынуды төмендетуге мүмкіндік береді. Шатырдағы бақтар жылу сәулесіне төзімділікті қамтамасыз етуден басқа, жаңбыр суының ағынын азайтуға да пайдалы. Шатырдағы бақ ағынды кешіктіреді, ағын жылдамдығы мен көлемін азайтады. "Қалалар өсе келе, су өткізгіш субстраттар ғимараттар мен асфальтталған жолдар сияқты су өткізбейтін құрылымдармен ауыстырылады. Солтүстік Американың көптеген қалаларында дауылдық су ағыны және кәріз жүйесінің ағып кетуі маңызды проблемаларға айналды. Басты шешім – ағынның ең жоғары деңгейін кідірту (мысалы, төбедегі ағынды басқару дренажы) немесе ағынды сақтау (мысалы, жаңбырды жинау алаптары). Шатырдағы бақтар шың ағынын кешіктіріп, өсімдіктердің кейінірек пайдалануы үшін суды сақтай алады". Трент университетінде қазіргі уақытта жұмыс істеп тұрған шатырдағы бақ бар, ол студенттік кафе мен жергілікті тұрғындарды тамақпен қамтамасыз етеді. Қалаларда бау-бақшаға арналған жерлер көбінесе жетіспейді, бұл көптеген шатырдағы бақтардың негізгі себебі болуы мүмкін. Бақ автономды ғимараттың төбесінде орналасуы мүмкін, ол өз суын және қалдықтарын өзі басқарады. Гидропоника және басқа да балама әдістер, мысалы, топыраққа немесе оның үлкен салмағына деген қажеттілікті азайту арқылы, шатырдағы бау-бақшаның мүмкіндіктерін кеңейте алады. Контейнерлердегі өсімдіктер шатырдағы бақтарда кеңінен қолданылады. Контейнерлерге отырғызу шатырдың гидроизоляциясына қосымша жүктеме бермейді. Шатырдағы бақшасы бар ғимараттың танымал мысалы – Чикаго қалалық әкімшілігі. Шағын пәтерлерде тұратын адамдар үшін шаршы метрлік бақша немесе (егер орын одан да аз болса) жасыл қабырғалар (тік бақша) шешім болуы мүмкін. Бұл дәстүрлі бау-бақшаға қарағанда әлдеқайда аз орынды алады. Сонымен қатар, бұл экологиялық жауапты тәжірибелерді қолданады, егістікті жою, пестицидтерді азайту немесе жою, арамшөптерді жою және компосттау арқылы қалдықтарды қайта өңдеуді ынталандырады.

Roof gardens are most often found in urban environments. Plants have the ability to reduce the overall heat absorption of the building which then reduces energy consumption for cooling. "The primary cause of heat build up in cities is insolation, the absorption of solar radiation by roads and buildings in the city and the storage of this heat in the building material and its subsequent re radiation. Plant surfaces however, as a result of transpiration, do not rise more than above the ambient and are sometimes cooler." This then translates into a cooling of the environment between , depending on the area on earth (in hotter areas, the environmental temperature will cool more). The study was performed by the University of Cardiff. A study at the National Research Council of Canada showed the differences between roofs with gardens and roofs without gardens against temperature. The study shows temperature effects on different layers of each roof at different times of the day. Roof gardens are obviously very beneficial in reducing the effects of temperature against roofs without gardens. “If widely adopted, rooftop gardens could reduce the urban heat island, which would decrease smog episodes, problems associated with heat stress and further lower energy consumption.”

Aside from rooftop gardens providing resistance to thermal radiation, rooftop gardens are also beneficial in reducing rain run off. A roof garden can delay run off; reduce the rate and volume of run off. “As cities grow, permeable substrates are replaced by impervious structures such as buildings and paved roads. Storm water run off and combined sewage overflow events are now major problems for many cities in North America. A key solution is to reduce peak flow by delaying (e. g., control flow drain on roofs) or retaining run off (e. g., rain detention basins). Rooftop gardens can delay peak flow and retain the run off for later use by the plants.” At Trent University, there is currently a working rooftop garden which provides food to the student café and local citizens. Available gardening areas in cities are often seriously lacking, which is likely the key impetus for many roof gardens. The garden may be on the roof of an autonomous building which takes care of its own water and waste. Hydroponics and other alternative methods can expand the possibilities of roof top gardening by reducing, for example, the need for soil or its tremendous weight. Plantings in containers are used extensively in roof top gardens. Planting in containers prevents added stress to the roof's waterproofing. One high profile example of a building with a roof garden is Chicago City Hall. For those who live in small apartments with little space, square foot gardening, or (when even less space is available) green walls (vertical gardening) can be a solution. These use much less space than traditional gardening. These also encourage environmentally responsible practices, eliminating tilling, reducing or eliminating pesticides, and weeding, and encouraging the recycling of wastes through composting.

Қалалық жоспарлаудағы маңызы

Жасылдандыру қала жоспарлаушылары үшін жоғары басымдыққа ие. Қалаларға экологиялық және эстетикалық пайда әкелу – басты себеп. Егер қолжетімді төбе алаңының 50% жасыл желекпен жабылса, Токиодағы температура төмендеуі мүмкін. Бұл шамамен 100 миллион иенді үнемдеуге мүмкіндік береді. Сингапур жасыл қала құрылысын дамытуда белсенді. «Шатыр бақшалары биік ғимараттар салуда табиғат пен ашық кеңістік туралы ұғымды одан әрі дамытуға мүмкіндік береді». Бұл терминдер қажетті өсімдіктердің түрін сипаттау үшін қолданылады. Жасыл шатырды құрайтын панельдердің тереңдігі әдетте бірнеше сантиметрден 30 см-ге дейін (бірнеше дюймнен бір футқа дейін) болады, себебі бүкіл шатырды жабу кезінде салмақ маңызды фактор болып табылады. Жасыл шатырға отырғызылатын өсімдіктер көбінесе седум немесе басқа шамалы терең тамырлы өсімдіктер болады, олар көптеген шатыр бақшаларында кездесетін ыстық, құрғақ және желді жағдайларға төтеп бере алады. Жасыл шатырда «өсімдіктердің қабаты күн сәулесінің 87%-ын тоқтатып, ал ашық шатыр 100% тікелей сәулеге ұшырайды». Шатыр бақшасындағы гүлзарлар әртүрлі функцияларға арналуы мүмкін және эстетикалық және демалыс мақсатына сәйкес тереңдігі әртүрлі болуы мүмкін. Бұл гүлзарларда әртүрлі сәндік өсімдіктер: ағаштар, бұталар, жүзімдер немесе гүлдердің түрлі-түсі болуы мүмкін. Эстетика мен демалыс басымдыққа ие болғандықтан, олар жасыл шатырдың қоршаған ортаға және энергияға тигізетін пайдасын қамтамасыз етпеуі мүмкін.

Танымал мәдениетте

Америкалық джаз әншісі Аль Джарро 1981 жылы шыққан альбомында "Roof Garden" атты ән шығарды. "Симпсондар" телешоуының Апу Нахасапиемапетилонының үйінің төбесіндегі бақшаны Пол Маккартни және оның әйелі аралайды. BBC телеарнасының 1990 жылғы "Карточкалар үйі" атты телесериалында басты кейіпкер, Парламент мүшесі Фрэнсис Уркхарт журналист Мэтти Сторинды Вестминстер сарайының төбесіндегі бақшадан құлатқаннан кейін өлтіреді.