Түрмелер мен қамау орындары тарихы

Кіріспе

Тұтқындар ұсталатын бөлме немесе камера, әдетте орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде пайда болған қамау орындары.

Тұтқындарды ұстауға арналған бөлме немесе камера, көбінесе жер астында орналасқан. Тұңғыштар әдетте ортағасырлық қамалдармен байланысты, бірақ азаптаумен байланысы Ренессанс кезеңінен бастау алады. Облиетт (француз тілінен «ұмыту» деген мағынадағы oublier сөзінен) немесе «бөтелке түрмесі» – жоғары төбедегі люк немесе тесік (ангстлох) арқылы ғана қол жетімді болатын жертөледегі бөлме.

Этимология

Тұңғыш рет бұл сөз француз тілінен келген, «donjon» (кейде «dongeon» деп те жазылады) сөзінен, ол «қамау мұнарасы», яғни қамалдың басты мұнарасын білдіреді. Ағылшын тілінде бұл сөздің алғашқы жазбада қолданылуы 14-шы ғасырдың басында болған, сол кезде ол «donjon» сияқты мағынаға ие болған. «Қамау мұнарасы» сөзінің бұрынғы мағынасы әлі де ғылыми салаларда қолданылады, бірақ халық арасында ол түрме жасушасы немесе «облиетт» деген мағынаны білдіреді. Нақты білмесе де, «dungeon» және «donjon» сөздері орта латын тіліндегі «dominus» сөзінен шыққан деп есептеледі, ол «әмір» немесе «ие» дегенді білдіреді. Француз тілінде «donjon» сөзі әлі де «қамау мұнарасын» білдіреді, ал ағылшын тіліндегі «dungeon» сөзі көбінесе француз тіліндегі «облиетт» сөзімен сәйкес келеді. Сондықтан «donjon» – «dungeon» сөзінің жалған сәйкестігі болып табылады (Dungeons & Dragons ойынының француз тіліндегі басылымдарында Donjons et Dragons деп аталатын болса да). «Облиетт» (француз тіліндегі «oublier» сөзінен, яғни «ұмыту» деген мағынада) – жоғары төбедегі люк немесе тесіктен (англицизм) ғана кіруге болатын жертөледегі бөлме. «Донжон» сөзінің қолданылуы уақыт өте келе өзгеріп, кейде түрме жасушаларын да қамтыды, бұл «dungeon» сөзінің ағылшын тіліндегі мағынасы қамалдың ең биік, қауіпсіз мұнарасындағы түрмеден жасушаға, ал халық арасында облиеттке немесе тіпті азаптау камерасына айналуын түсіндіруге болады. Француз тілінде «облиетт» сөзінің ең алғашқы қолданылуы 1374 жылға дейін жетеді, бірақ ағылшын тілінде оның алғашқы пайдалануы Уолтер Скотттың 1819 жылғы «Иванхое» романында кездеседі: «Ол жер мүлдем қараңғы болды – менің ойымша, олардың қарғысқа ұшыраған монастырінің облиетті».

Тарих

Ағылшын замоктарындағы нормандық бекіністердің көбі бастапқыда түрмелерді қамтымады, олар Шотландияда жиі кездесетін. Түрмеге қамау орта ғасырларда кең таралған жаза емес еді, көптеген тұтқындар алдағы сот отырысын, үкімді немесе саяси шешімді күтіп отырды. Жоғары текті тұтқындарды әдетте түрмеге қамамай, замок жатақханаларында жайлы жағдайда ұстаушы еді. Лондон мұнарасы саяси тұтқындарды ұстауымен мәшһүр, ал Понтефракт қамалы әр түрлі уақытта Томас Ланкастерді (1322), Ричард II (1400), Эрл Риверсті (1483), Йорк архиепископы Ричард Скропты (1405), Шотландияның Джеймс I-ді (1405–1424) және Орлеан герцогы Чарльзды (1417–1430) ұстаған. 12 ғасырдан кейін, қақпа үйлеріне немесе қабырғалық мұнараларға салынған кезде, қамалдарда арнайы түрмелер жиі кездесе бастады. Кейбір қамалдарда тұтқындарға арналған кеңірек жағдайлар болды, мысалы, Кернарфон қамалындағы түрме мұнарасы.

Ерекшеліктері

Көптеген нақты түрмелер жай ғана ауыр есігі бар немесе тек жоғарыдағы бөлменің еденіндегі люк немесе тұзақ есігі арқылы кіретін бір қарапайым бөлме болғанымен, түрмелерді азаптау үшін пайдалану, сондай-ақ адамдардың жер астында қамалудан қорқуымен байланыстылығы түрмелерді түрлі жағдайларда қуатты метафораға айналдырды. Түрмелер, жалпы алғанда, жер асты кешендерімен, түрме жасушаларымен және азаптау орындарымен байланыстырылды. Осының салдарынан, сарайлардағы нақты түрмелердің саны көбінесе туристерді қызықтыру үшін арттырылып көрсетіледі. Көптеген бөлмелер түрме немесе oubliette деп сипатталғанымен, шындығында су жинағыштары немесе тіпті дәретханалар болған. "Ойдан шығарылған" деп аталатын мысал – Уорвик қамалындағы Цезарь мұнарасының түрмесіндегі ерекше тар жасуша. Кіру люгі темір торынан тұрады. Бұл кішкентай жасушада тіпті айналу (немесе қозғалу) да қиын. Дегенмен, oubliette деп аталатын кішкентай жасуша, шындығында жоғарыдан кіретін дәретхана шахтасы бар үлкен жасушаға ашылатын қысқа шахта болып табылады. Бұл жасушаның ішінара толып қалған дренаж екенін көрсетеді. Үлкен түрме ішіндегі, кішкентай ойысқа орналасқан болжамды oubliette орналасуы ортағасырлық ғимараттардағы гардеробтардың орналасуына тән. Бұл факторлар осы құрылымның тұтқындарды ұстауға арналған жасуша емес, дәретхананың қалдықтары екенін көрсетеді. Бұл жасушаның ішіндегі кадрларды "Ұлыбританияның керемет сарайларының құпиялары" телесериалының бірінші маусымының үшінші бөлімінде көруге болады. "Бөтелке түрмесі" кейде oubliette үшін тағы бір атау ғана. Оның жоғарғы жағында тар кіреберіс бар, кейде төменгі бөлме соншалықты тар болады ki жатып алу мүмкін емес, бірақ басқа конструкцияларда нақты жасуша үлкенірек болады. Түрмелерді және тұтқындарды ұстауға пайдаланылған бөлмелерді анықтау әрқашан оңай міндет емес. Шотландиямен Англияның шекарасына жақын орналасқан Альнуик және Кокермут қамалының қақпаларындағы бөлмелер көбінесе oubliette деп қате түсіндірілген.

Although many real dungeons are simply a single plain room with a heavy door or with access only from a hatchway or trapdoor in the floor of the room above, the use of dungeons for torture, along with their association to common human fears of being trapped underground, have made dungeons a powerful metaphor in a variety of contexts. Dungeons, as a whole, have become associated with underground complexes of cells and torture chambers. As a result, the number of true dungeons in castles is often exaggerated to interest tourists. Many chambers described as dungeons or oubliettes were in fact water cisterns or even latrines. An example of what might be popularly termed an "oubliette" is the particularly claustrophobic cell in the dungeon of Warwick Castle's Caesar's Tower, in central England. The access hatch consists of an iron grille. Even turning around (or moving at all) would be nearly impossible in this tiny chamber. However, the tiny chamber that is described as the oubliette, is in reality a short shaft which opens up into a larger chamber with a latrine shaft entering it from above. This suggests that the chamber is in fact a partially back filled drain. The positioning of the supposed oubliette within the larger dungeon, situated in a small alcove, is typical of garderobe arrangement within medieval buildings. These factors perhaps point to this feature being the remnants of a latrine rather than a cell for holding prisoners. Footage of the inside of this chamber can be seen in episode 3 of the first series of Secrets of Great British Castles. A "bottle dungeon" is sometimes simply another term for an oubliette. It has a narrow entrance at the top and sometimes the room below is even so narrow that it would be impossible to lie down but in other designs the actual cell is larger. The identification of dungeons and rooms used to hold prisoners is not always a straightforward task. Alnwick Castle and Cockermouth Castle, both near England's border with Scotland, had chambers in their gatehouses which have often been interpreted as oubliettes.

Көркем шығармаларда

Облиеттер мен тұңғыштар он тоғызыншы ғасырдағы готикалық романдар мен тарихи романдардың сүйікті тақырыбы болды, онда олар жасырын қатыгездік пен тирандық биліктің символы ретінде бейнеленді. Әдетте ортағасырлық қамалдар мен аббатханалардың астында кездесетін, оларды зұлым кейіпкерлер кінәсіз кейіпкерлерді қуғындау үшін пайдаланды. Александр Дюманың "Марго патшасы" романында Екатерина Медичи Луврдің облиетіндегі құрбан болған әйелге қуанышпен қарайтын күйде суреттелген. Тұңғыштар қазіргі заманғы фантастикалық әдебиетте, үстел ойындарында және бейне ойындарда жиі кездеседі. Ең танымал мысалдары – Dungeons & Dragons медиасы. Бұл контексте "тұңғыш" сөзі көбінесе түрме камерасы немесе азаптау бөлмесі емес, кез келген лабиринт тәрізді кешенді (қамал, үңгір жүйесі және т.б.) сипаттау үшін қолданылады. Тұңғыштарды зерттеуге арналған ролик ойыны "тұңғышқа түсу" деп аталады. Джек Вэнстің жоғары фантастикалық "Лионсе трилогиясының" (1983–1989) басында Лионсе патшасы Касмир өзінің қызын азғырды деп санайтын Троисинет ханзадасы Айльясты облиетке қамап, оны босқын деп жариялайды. Бірнеше айдан кейін ол бұрынғы тұтқындардың сүйектерінен және оны түсірген арқаннан баспалдақ жасап қашып құтылады. Музыкалық фантастикалық "Лабиринт" фильмінде режиссер Джим Хенсон кейіпкер Сараның облиеттен гном Хоггл арқылы босатылатын көрінісін қосады, ол облиетті "адамдарды ұмыту үшін салатын орын" деп түсіндіреді. Томас Харристің "Қойлардың үндемеуі" романында Кларис Гамбтың жертөледегі лабиринтіне түседі, онда кісі өлтіруші облиетке ие екені айтылады. Роберт А. Хайнлайнның "Жұмыртқадағы бейтаныс" романында "облиет" термині "1984" романындағы "естелік тесіктері" сияқты қоқыс тастау орыны ретінде қолданылады.