Кіріспе

Ғимаратты немесе жиһазды жоғарылатып безендіретін көлденең сәндік қалып – сәулеттік элемент. Сәулет өнерінде карниз (итальян тілінен алынған, "жартас" немесе "шет" деген мағынаны білдіреді) – ғимаратты немесе жиһаз элементін жоғарылатып безендіретін кез келген көлденең сәндік қалып. Мысалы, есік немесе терезе үстіндегі карниз, тұғырдың жоғарғы шеті немесе ішкі қабырғаның үстіңгі бөлігі. Қарапайым карниз тек қана тәжбен құрастырылуы мүмкін, мысалы, ішкі қабырғаның үстінде, ас үй шкафтарының немесе кітап сөрелерінің үстінде. Ғимараттың сыртқа шығып тұрған карнизінің қызметі – жаңбыр суын қабырғалардан алысқа шығару. Тұрғын үйлерді салуда бұл қызмет қабырға ұштары, шатыр еңістері және суағарлар арқылы атқарылады. Дегенмен, үйдің шатыр еңістері де сәндік қалыппен әрленген жағдайда "карниз" деп аталуы мүмкін. Осы ретте, көптеген карниздер үйдің қабырғаларын жабатын (ғимараттың шетін түсіретін) еңістер болып табылады, бірақ барлық еңістер карниз деп есептелмейді. Еңістер негізінен функционалдық мақсатта қолданылады және міндетті түрде декоративті болмайды, ал карниздерде әсемдік элементі басым. Ғимараттың сыртқа шығып тұрған карнизі ауыр көрініп, құлау қаупі тудыруы мүмкін, әсіресе коммерциялық ғимараттарда, бірақ көбінесе ол пресстелген металдан жасалғандықтан өте жеңіл болады.

Классикалық сәулет

Ежелгі грек сәулетінде және классикалық архитектура дәстүрінде классикалық тәртіптерді пайдаланатын оның кейінгілерінде карниз – (жоғарыдан төменге қарай) карниз, фриз және архитравтан тұратын антаблеманың ең жоғарғы бөлігі. Егер үшбұрышты фронтон антаблеманың үстінде орналасса, карниз үшбұрыштың барлық жағын бойлай жалғасады, оның екі жағы "көлбеу карниздер" деп аталады. Карниздің астындағы тік кеңістік әдетте дентилдермен (кішкентай тістер) немесе ірі модульдермен әшекейленеді. Софит, яғни карниздің ішкі, көлденең бөлігі, өсімдік өрнектерімен күрделі түрде безендірілуі мүмкін.

Қайырма

Раке – қазіргі заманғы тұрғын үйлердің шатыр қақпағы бойымен созылатын, архитектуралық терминдегі керуен немесе карниз. Оны көлбеу карниз, шағылысты карниз деп те атайды. Осы жиектің жиектері мен қиғаш бөренелері раке, раке тақтасы, раке фасциясы, қақпақ тақталары, баржа тақталары немесе қақпақ немесе баржа бөренелері деп аталады. Бұл – шатырдың сыртқы, көлбеу жиегіндегі ағаш конструкция, ол шатырдың қырлы бөлігінен басталып, керуенге дейін созылады. Әдеттегі үйдің әрбір қабырғасында екі раке болады, олар қақпақтың екі көлбеу жағында орналасқан. Ракелер көбінесе бірнеше тіреулермен (кейде "күшті қолдар" деп те аталады) бекітіледі және сыртқы жиегінде раке фасция тақтасымен (нағыз фасция емес) және төменгі жағында раке софитімен әрленуі мүмкін.

Түрлері

Қазіргі заманғы тұрғын үй ғимаратының кәрниздері көбінесе үш түрдің бірінен кездеседі: тіктөртбұрыш кәрниз, жабық кәрниз немесе ашық кәрниз.

Қораптың қоршауы

Қораптық кәрнездер ғимараттың кәрнезін ұзын, тар қорап сияқты жабады. Қораптық кәрнездер тар қораптық кәрнездер және кең қораптық кәрнездер болып екі түрге бөлінеді. Тар қораптық кәрнезде "қиғаш бөлігі софит тақтасы мен фасад жиегін бекітуге арналған бет ретінде қызмет етеді". Төрттен бір шеңберден кіші болатын кавето кәрнізі Мысырдың көрші елдеріне әсер еткен, сондай-ақ ертедегі грек сәулетінде де кездеседі, мысалы, Персеполистегі Дарий I-нің Тахара сарайында (б.з.б. 486 ж. аяқталған). Осы үлгіге сүйене отырып, Сасанид әулетінің негізін қалаушы Ардашир I (224–41 ж. билеген) оны қайта жаңғыртты. Кавето көптеген этрус храмдарында циматиумның орнын басты, көбінесе тік "тілше" өрнектерімен боялған және ерекше "этрус дөңгелек қалыптарымен" үйлесімде болды, олар көбінесе қабықшалармен суреттелген. Мұндай мысал Вилла Джулиядағы этрус храмын қарастыруға болады. Басқа да сирек кездесетін кәрнездерге архитравты, кронштейнмен бекітілген және модильонды кәрнездер жатады.

Корнизаның қайтарылуы

Корнистің қайыруы – бұл шатырдың көлденең карнизі мен қабақшаның еңкейген жағының қосылған жерінде кездесетін сәулеттік элемент.

Терезелерді өңдеу ретінде

Корниза термині терезелердің жоғарғы жиегі бойымен орналасқан қатты терезе безендірілуін сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Осы мағынада қолданғанда, корниз – перделерді ашу және жабу механизмін жасыру үшін терезенің үстіне орнатылған тақтайша (көбінесе ағаштан жасалған). Егер ол матамен қапталса және жұмсақ толтырғышпен жабдықталса, онда оны қатты корниз емес, жұмсақ корниз деп атайды.