Кіріспе

Мормон тарихының баламалы нұсқасын сипаттайтын жалған хат. Саламандр хаты – соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы тарихына қатысты даулы, жалған құжат. Бұл хат 1980 жылдардың басында пайда болған, соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысы тарихына қатысты жүздеген құжаттың бірі еді. Саламандр хаты қозғалыстың негізін қалаушы Жозеф Смит өміріне қатысты басқаша көзқарас ұсынды, бұл Смит құрған шіркеудің ерте дамуының қалыпты қабылданған нұсқасымен күрт қайшы болды. Бастапқыда кейбір құжат сарапшылары мен коллекционерлер қабылдаса, ал басқалары қабылдамады, саламандр хаты соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының ішінде де, сыртында да көп пікірталас пен талқылау тудырды. Тарихи қағаздар сатумен айналысатын белгілі Кеннет Ренделл, хаттың шындыққа жақын екенін айтты, себебі сия, қағаз және пошта таңбасы сол дәуірге сай еді. Ол "құжаттың жалған екенін көрсететін ешқандай белгі жоқ" деген қорытынды жасады. Бірақ кейіннен бұл құжатты көптеген басқа да маңызды құжаттарды жалғандаған Марк Хофман жасағаны анықталды. Ренделл бұрынғы тұжырымын өзгертіп, "хаттың өзінде жалғандыққа қатысты ешқандай дәлел жоқ, сонымен қатар оның шынайы екенін растайтын да ешқандай дәлел табылмады" деді.

Мазмұны

Хаттың мазмұны Смит өмірінің мистикалық жағын көрсетеді, бұл соңғы күнгі қасиеттілер тарихын зерттеушілер арасында қызу талқылау тудырған даулы мәселе. Саламандр хатының авторы Мартин Харрис екені айтылады, ол оны В. В. Фелпсқа, соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының ерте жақтастарының біріне жазған. Харрис қысқа мерзімге алтын тақташаларды аударуға көмектесетін хатшы болып қызмет етті және Мормон кітабының алғашқы басылымын қаржыландыруға атсалысты. Мормон кітабының алғы бетінде Харрис пен тағы екі адамның бірлескен мәлімдемесі жарияланған, онда ол кітап аудармасы үшін пайдаланылған алтын тақташаларды періште көрсеткенін айтады. Хат, Жозеф Смит пен соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысы баяндаған оқиғалардың дәстүрлі нұсқасына қайшы келетін алтын тақташаларды табу туралы басқаша нұсқаны ұсынады. Егер бұл рас болса, ол Смит өмірінің кейбір даулы тұстарын растаған болар еді. Смит "күнзартпалықпен" және "көрнеу тасын" пайдаланумен айыпталған, бұл кейіннен Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі (LDS Church) тарапынан расталды. Хатта айтылғандай, Смит тақташаларды қазып шығарғанда "саламандр" пайда болған, ол рухқа айналып, Смит оның інісі Альвин Смит қатыспаса, тақташаларды беруден бас тартқан. Бұл өте қиын болды, өйткені Альвин сол кезде қайтыс болған еді. Бұл сілтеме Хофманның алтын тақташаларды табуды Смит отбасының Альвиннің денесін мистикалық мақсаттар үшін қазған деген қауесетпен байланыстыруға тырысуы болуы мүмкін. Хофманның саламандрды пайдалануы кейбір жануарлардың үстін күштерге ие екендігі туралы халықтық сенімдерге негізделген. Хофман, 1834 жылы жарық көрген "Мормонизмді әшкерелеу" атты ерте анти-мормондық кітаптан шабыттанған болуы мүмкін, онда Смит тақташаларды тапқан кезде бақаға ұқсас жануар пайда болды деген аңыз айтылған.

Аутентиктікті бастапқы бағалау

Бастапқыда тәжірибелі құжат сарапшылары хатты нақты деп бағалаған, алайда бұл қорытынды даулы. ЛДС шіркеуінің қарсыластары бұл хатты діннің дұрыстығына қарсы аргумент ретінде пайдаланды. Бұл хат аталған ұйымдарға пайдалы болды, себебі ол Рид Дурхам, Д. Майкл Куинн және басқалардың Смиттің діни тәжірибелерінің "керемет" сипаттары туралы пікірлерін қолдайтын секілді көрінді.

Сатып алу және жарнама

1984 жылғы 3 қаңтарда Лин Джейкобс LDS Church тарихи бөлімінің Дон Шмидтке хатты ұсынды, оны 10 долларлық мормон алтын монетасына айырбастағысы келді. Джейкобс Шмидтқа хатты шығыстағы коллекционерден алғанын, оны Марк Хофман ұсынғанын айтты. Кейін Джейкобс ұсынысын Өсиеттер кітабының көшірмесімен сауда жасауға өзгертті. Бұл ұсыныстан да бас тартылды. Джейкобс Брент Эшворттың оған қызығушылық танытуы мүмкін екенін айтты, бірақ Хофман оның көшірмесін оған көрсеткен еді және ол оны жалған деп мәлімдеген. Хаттың мазмұны LDS Church тарихи бөліміндегі басқаларға Хоудың «Мормонизм ашылды» деген кітабына тым ұқсас көрінді. Сондай-ақ, бұл хатты Мормонизмді сынаған Джеральд пен Сандра Таннер сияқты басқа да қызығушылық танытқан тараптарға ұсынды. Хаттың шынайылығы Таннерлердің шіркеуге қарсы дәлелдерін күшейтер еді, бірақ олар оның нақтылығына күмән келтірді. LDS Church-пен келісімге қол жеткізілген жоқ. Хофман ақыры 1984 жылғы 6 қаңтарда хатты Стивен Ф. Кристенсенге 40 000 долларға сатты. Кристенсен оны сараптап, содан кейін LDS Church-ке сыйлауды жоспарлады. 1985 жылғы 28 сәуірде Church News-та LDS Church «саламандра хатының» мазмұнын жариялады. Бірінші Президенттіктің мәлімдемесі де жарияланды, онда Гордон Б. Хинклидің сөздері келтірілді: «Әрине, Мартин Харрис осы құжатты жазды деп ешкім сенімді түрде айта алмайды. Дегенмен, қазіргі уақытта біз сарапшының пікірін қабылдаймыз, ол оның жалған екеніне ешқандай дәлел көрсетпейді. Бұл шіркеудің көптеген жауы болған кезде оның жасалған болу мүмкіндігін жоққа шығармайды. Дегенмен, бұл сол заманның қызықты құжаты». Шамамен осы уақытта шіркеу жоғары мектеп семинариясының жастар бағдарламасына хат жіберді, онда семинария мұғалімдері «саламандра хаты» туралы пікірталас тудырмауды, бірақ тақырып бойынша нақты сұрақтарға сыпайы жауап беруді ұсынды. FARMS (мормон ғалымдарынан құралған зерттеу тобы) «саламандра хаты» туралы бірнеше мақала жариялады, мысалы, «1830 жылы адам неліктен періште мен саламандраны байланыстыра алады?»

Ұзаққа созылатын әсерлері

Жиырма жылдан астам уақыт өткен соң да, хаттың әсері әлі де сезіліп тұрды. Бұл хатқа мормондар да, мормонизмді сынаушылар да зерттеулерінде сілтеме жасады. Хаттың түпнұсқалығы туралы болжамдарға негізделген жарияланымдар әлі де қолжетімді және «терең мормондық ілім» туралы ақпарат іздеушілердің пікірлеріне әсер етуі мүмкін, сондай-ақ мормонизмнің немесе Джозеф Смиттің табиғи немесе мистикалық тарихи көзқарасын қолдау үшін дәлел ретінде пайдаланылуы мүмкін. «Мормонның шығу тегіне ішкі көзқарас» кітабының авторы Грант Палмер өзінің еңбегіне оның пікірін қолдайтын саламандра хатын дұрыс деп қабылдауының әсер еткенін мәлімдеді. Палмер «саламандра хаты» оны Джозеф Смиттің «мистикалық санасын» зерттеуге итермелегенін айтты. Саламандра хаты мормонизмді әшкерелеу мақсатында түсірілген «Құдай жасаушылар II» фильмінің мазмұнына да әсер етті. Фильмде Джозеф Смит ағасы Альвиннің денесін қазып, оның бір бөлігін Құмора төбесіне алып барып, Мормон кітабының аудармасы айтылған алтын тақталарды алуға мәжбүр болғаны көрсетіледі. Джеральд пен Сандра Таннер бұл ұсынысты жоққа шығарып, мұндай талаптың жалғыз белгілі көзі саламандра хаты болуы керек деген қорытындыға келді.