Кіріспе

Аристолохид қышқылдары (/lang/ə/,/r/ɪ/s/t/ə/'/l/oʊ/k/) – гүлді өсімдіктер тұқымдасы (Aristolochiaceae) арасында кеңінен таралған канцерогенді, мутагенді және бүйрекке зиянды фитохимиялық заттардың тобы. Аристолохид қышқылы (АА) I ең көп кездесетін түрі. Aristolochiaceae тұқымдасына Aristolochia және Асарум (жабайы имбирь) туыстары кіреді, олар дәстүрлі қытай медицинасында жиі қолданылады. Бұл заттар бүйрек ауруларымен, бауыр және несеп жолдарының рагымен байланысты болғанымен, АА-ны қамтитын өсімдіктерді емдік мақсаттарда қолданудың ұзақ тарихы бар. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) АА-ны қамтитын қосымшалардың қолданылуына қатысты ескерту жариялады.

Медициналық қолданылуы

Birthwort өсімдіктері және олардың құрамындағы аристолохикалық қышқылдар ежелгі грек және рим медициналық мәтіндерінде кеңінен таралған, б.з.д. V ғасырға дейін бұл өсімдіктердің қолданылуы жақсы орнатылған. Birthwort өсімдіктері б.з. 400 жылы аюрведалық мәтіндерде, ал V ғасырдың соңында қытай мәтіндерінде кездеседі. Ежелгі заманда олар бүйрек және зәр жолдары ауруларын, подаграны, жылан шағуды және басқа да көптеген ауруларды емдеу үшін қолданылған. Сондай-ақ, бұл өсімдіктер тиімді контрацептив ретінде де қарастырылған. Көптеген жағдайларда, birthwort өсімдіктері майлар немесе жақпалар жасау үшін қолданылатын көптеген ингредиенттердің бірі ғана болған. Бірінші ғасырдың басында римдік мәтіндерде аристолохикалық қышқылдар алғаш рет астма, ісік, спазм, ауырсыну және босанғаннан кейін ішек тазалану сияқты жағдайларды емдеу үшін жиі ішілетін дәрілердің құрамында айтылған. Бұл нефрит салмақ жоғалтуға арналған қосымшаның шығу тегіне байланысты «қытай шөптері нефропатиясы» (CHN) деп аталды. 1950 жылдары Оңтүстік-Шығыс Еуропада алғаш сипатталған және бұрын Балқан эндемиялық нефропатиясы (BEN) деп белгілі болған ұқсас жағдай, кейіннен аристолохикалық қышқылды (AA) тұтынудың салдары екені анықталды. BEN, CHN-де байқалатын нефритке қарағанда баяу дамиды, бірақ бұл төмен деңгейлі AA әсерінен туындауы мүмкін, мысалы, бидай ұнының тұқымдарының birthwort тұқымдасына жататын Aristolochia clematitis өсімдігімен ластануынан. CHN және BEN қазір аристолохикалық қышқыл нефропатиясы деп аталатын, AA улануының ең көп кездесетін белгісі болып табылады.

Биосинтез

Аристолохик қышқылы деп аталатын дәрілік өсімдік, көптеген құрылымдық жағынан ұқсас нитрофенантрен карбоксил қышқылдарының қоспасын қамтиды, олар әдетте екі негізгі қосылыстан тұрады: I (АА I) және II (АА II) аристолохик қышқылы. Бұл қосылыстардың биосинтезіне қызығушылықтың себебі – олардың құрамындағы арил карбоксил қышқылы және арил нитро тобы (табиғи заттарда сирек кездесетін) апорфин алкалоидтарымен генетикалық байланысты болуы мүмкін екендігі. Бұл байланыс, сондай-ақ, норлауданозолин (тетрагидропапаверолин) немесе тирозиннен (2) туындаған бензилизохинолин прекурсорларымен биосинтетикалық байланыстың болуын ұсынады. [3 14C] тирозин, [2 14C] дофамин және [2 14C] дигидроксифенилаланин қолданылып, тәуелсіз түрде жүргізілген тамақтандыру зерттеулері әр жағдайда [14C] АА I-ді бөліп алуға мүмкіндік берді, бұл апорфин алкалоид стефаниннің (11) АА I-нің алғыр заттарының бірі болуы мүмкін екенін көрсетті, себебі тирозин, L-DOPA (3) және дофамин (4) норлауданозолиннің белгілі алғыр заттары болып табылады: тирозин (2) L-DOPA-ға (3) айналады, ол дофаминге (4) айналады, ал дофамин 3,4-дигидроксифенилацетальдегидке (DOPAL) айналады; осы екі қосылыстың циклизациясы норлауданозолиннің түзілуіне әкеледі. (±)-[4-14C] норлауданозолин қолданылған келесі тамақтандыру зерттеулері де 14C-белгіленген АА I-дің түзілуіне әкелді, бұл норлауданозолин мен стефаниннің (11) АА I биосинтезінде аралық заттар болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бөліп алынған 14C-белгіленген АА I-дің ыдырау зерттеулері норлауданозолиннің бензилтетрагидроизохинолин сақинасының C4 позициясындағы көміртек атомы АА I-дің карбоксил тобында ғана кездесетінін көрсетті. Бұл зерттеу [4-14C] тетрагидропапаверин қолданылып қайталанғанда, таңбаланған АА I бөліп алынбады; бұл АА I-дің норлауданозолиннен биосинтезі үшін фенолдың тотығу реакциясы қажет екенін көрсетті, сонымен қатар апорфин аралықтарының аралық ролін растады. (A. sipho) (±)-[3-14C, 15N] тирозинмен тамақтандыру және оқшауланған екі рет таңбаланған АА I-дің ыдырауы АА I-дің нитро тобы тирозиннің амино тобынан шығатынын көрсетті. (±)-[5’,8-3H2; 6-метокси-14C] норориенталинмен тамақтандыру зерттеулері екі рет таңбаланған АА I-ді бөліп алуға әкелді. Метилдиокси тобының бөлінуі және 14C-белгіленген формальдегидті ұстау, бұл топтың норориенталиннің тетрагидроизохинолин сақинасының о-метоксифенол бөлігінен түзілгенін растады. (±)-[5’,8-3H2]-Ориенталина да АА I-ге енгізілді. Бұл байқаулар апорфин престефанинінің (10) биосинтезде міндетті аралық зат екенін көрсетті, ол бензилтетрагидроизохинолиндердің апорфиндерге айналуы үшін белгілі молекулалық диенон-диенол фенол тізбегі арқылы проапорфиндер ориенталинон (8) және ориенталинол (9) аралықтарын қамтиды. Ориенталиннен (7) престефанинге (10) айналудағы CYP80G2 цитохром P450-нің, бірнеше бензилтетрагидроизохинолиндердің молекулалық C-C фенол бірігуін катализдейтін рөлі ұсынылған. (±)-[арил-3H]-Престефанин АА I-ге енгізілді, бұл оның биосинтездегі аралық ролін растады; сондай-ақ (±)-[арил-3H]-стефанин АА I-ге енгізілді және ол уротелиялық қатерлі ісіктерге байланысты. Аристолохик қышқылы мутагендік қасиеттеріне байланысты уақыт өте келе зақым келтіреді. Пациенттерде көбінесе аристолохик қышқылының нефропатиясы (ААН) диагнозы қойылады, бұл тез прогрестейтін бүйрек ауруы, бүйрек жетіспеушілігіне және уротелиялық қатерлі ісіктерге әкелуі мүмкін. Алайда, уротелиялық қатерлі ісік тұтынудан ұзақ уақыт өткен соң ғана байқалады. Бір зерттеуде, орташа есеп бойынша, күнделікті аристолохик қышқылын тұтыну басталғаннан кейін он жыл өткен соң қатерлі ісік анықталады.

Абсорбция, бөліну, метаболизм және секреция

Ауызға түскен I аристолохид қышқылы асқазан-ішек жолы арқылы қан ағынына сіңіріледі, содан кейін зәрмен шығарылады. Аристолактам I-нің O-деметилденуі нәтижесінде негізгі метаболиті – аристолактам Ia пайда болады. Сонымен қатар, нитроредукция процесі N-ацилнитриний ионының түзілуіне алып келеді, ол ДНК негіздерімен қосылыстар құрап, I аристолохид қышқылына мутагендік қасиеттер береді. Аристолохид қышқылдары мен олардың метаболиттері зәр арқылы шығарылады. Агенттік аристолохид қышқылы бар өнімдерді тұтыну "бүйрекке қайтымсыз зақым келтіріп, кейде бүйрек жетіспеушілігіне әкеліп соғады, бұл бүйрек диализі немесе бүйрек трансплантациясын қажет етеді" деп ескертті. Бұған қоса, кейбір науқастарда несеп жолдарында қатерлі ісіктер дамиды. Бұл канцерогендік әсерге дейін табылған ең күшті әсер болып табылады, темекі шегуден туындаған өкпе қатерлі ісігі мен ультракүлгін сәулеленуге байланысты меланомадағы мутациялар мөлшерінен де асып түседі. Аристолохид қышқылының әсері бауырдың да түрлі қатерлі ісіктеріне себеп болуы мүмкін.