Кіріспе
Орталық Америкадағы этникалық топ – Гарифуна халқы (/ɡ/ɑːr/iː/'/f/uː/n/ə/ GAReeFOOnə немесе ɡa'ɾifuna; көпше түрі Garínagu тілінде) – Кариб теңізіндегі Сент-Винсент аралында пайда болған, арауака тілі мен винсенттік креол тілінде сөйлейтін, африкалық және американдық түпкі халықтардың араласу нәтижесінде құрылған халық. Гарифуналар – аравак, калинаго (Арал карибтері) және афро-кариб халқының ұрпақтары. Орталық Америка диаспорасының негізін қалаушы топ, шамамен 2500-5000 адам, Британдық Вест-Индия аралдарындағы Сент-Винсент аралынан Орталық Америка жағалауына көшірілді, бұл арал Гаринуға Кіші Антиль аралдарындағы Желді аралдардағы Юрумейн деп белгілі болды. Сент-Винсент және Гренадин аралдарында әлі де шағын Гарифуна қауымдастықтары бар. Гарифуна халқы Гондурас, Белиз және АҚШ-та да таралған.
The Garifuna people (,/ɡ//ɑːr//iː/'/f//uː//n//ə/ GAReeFOOnə or ɡa'ɾifuna; pl. Garínagu in Garifuna) are a people of mixed free African and Amerindian ancestry that originated in the Caribbean island of Saint Vincent and speak Garifuna, an Arawakan language, and Vincentian Creole. The Garifuna are the descendants of indigenous Arawak, Kalinago (Island Carib), and Afro Caribbean people. The founding population of the Central American diaspora, estimated at 2,500 to 5,000 persons, were transplanted to the Central American coast from the British West Indies island of Saint Vincent, which was known to the Garinagu as Yurumein, in the Windward Islands of the Lesser Antilles. Small Garifuna communities still live in Saint Vincent and the Grenadines. The Garifuna diaspora abroad includes communities in Honduras, in the United States, and in Belize.
Атауы
Гарифуна тілінде Гари́нагу деген сөз бүкіл халықты білдірсе, ал Гарифуна деген сөз жеке адамды, мәдениетті және тілді білдіреді. Гарифуна және Гаринагу терминдері Калинаго тіліндегі Карифуна және Калинаго сөздерінің африкалық өңделісі ретінде пайда болған. Гарифуна халқы бұл терминдерді өзіне қатысты 17 ғасырдың ортасынан бері қолданып келген болуы мүмкін. 18 ғасырдағы ағылшын деректерінде тері түсіне қарай ұқсас мәдениетке ие екі топты ажырату үшін "Қара карибтер" және "Сары немесе Қызыл карибтер" деген терминдер қолданылған, бірақ бұл ажырату шамалы бельгісіздік тудырған.
Кариб тегі
Кариб халқы шамамен 1200 жылы Оңтүстік Америкадан Кариб аймағына көшіп келген, мұны заттардың радиокөміртектік талдауы көрсетіп тұр. Олар сол кезде аралдарда тұрған таино немесе игнери тайпаларын көптеп ығыстырып, қырып тастап, сіңіріп алған.
17 ғасыр
Француз миссионері Реймонд Бретон 1635 жылы Кіші Антиль аралдарына келді және 1653 жылға дейін Гваделупа мен Доминикада өмір сүрді. Ол осы аралдардың, соның ішінде қысқа ғана уақытқа барған Сент-Винсент аралының жергілікті халқы туралы этнографиялық және тіл білімі жазбаларын жасады. 1635 жылы карибтер француз әскерлерінің, басшысы орысша "әуескер" мағынасындағы Пьер Белен д’Эснабюк пен оның жүрегі жақын туысы Жак Диель дю Парке басқаруымен жеңіліске ұшырады. Олар француз отаршылдық үкімді орнатып алды. Францияның кардиналы Ришелье аралды өзі акционерлік үлесіне ие болған Compagnie de Saint Christophe компаниясына тапсырды. Кейіннен компания Compagnie des Îles de l'Amérique болып қайта ұйымдастырылды. Француз отаршылары тұрғындарға француз заңдарын таңды, ал иезуит миссионерлері оларды католик дініне өткізу үшін келді. Кариб халқы француздар Кариб теңізінде дамыта бастаған қант пен какао плантацияларын салуға және күтіп ұстауға еңбек етуге қарсылық көрсеткендіктен, 1636 жылы Франция королі Людовик XIII «Қаралар туралы шартыны» жариялады. Бұл Сахара астындағы Африкадан құлдарды ұстауға және сатып алуға, сондай-ақ оларды Мартиникаға және Француздық Батыс Индияның басқа да аймақтарына жұмыс күші ретінде тасымалдауға рұқсат берді.
Қазіргі заманғы тарихнама
Қазіргі зерттеушілердің көпшілігі Янгтың теориясын қабылдамайды. Олардың пікірінше, Сент-Винсентке келген құлдардың басым бөлігі басқа Кариб аралдарынан келген және құлдықтан қашу үшін Сент-Винсентке қоныстанған, сондықтан марундар жақын аралдардағы плантациялардан шыққан. Көптеген құлдар Барбадостан келгенімен, аралға келгеннен кейін оларды карибтер қабылдады, оларға қорғаныс ұсынды, құл етіп алды және ақырында олармен араласты. Африкалық босқындардан өзге, карибтер британдықтар мен француздықтарға қарсы күрескен кезде көршілес аралдардан құлдарды тұтқынға алды (бірақ олардың арасында ақ адамдар мен өз карибтерін де құл ретінде ұстады). Тұтқынға алынған құлдардың көпшілігі олардың қауымдастықтарына қосылды (мұндай жағдай Доминика сияқты аралдарда да болды). Итараланың сөзінше, африкалықтар карибтерге қарсы көтерілістен кейін тауларға қашқаннан кейін, африкалық еркектердің көп болуына байланысты немесе басқа тағам іздеу үшін таудан төмен түсіп, американдық әйелдермен жыныстық қатынасқа түскен. Ал Себастьян Р. Каетано «африкалықтар аралдардағы кариб әйелдеріне үйленген, нәтижесінде гарифуна халқы пайда болды» дейді. Чарльз Гуллик болса, кейбір карибтер марундармен бейбіт түрде араласқан, ал кейбіреулері араласпаған, соның салдарынан екі топ құрылды: қара карибтер және сары карибтер, олар 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың басында бірнеше рет соғысқан. Итараланың айтуынша, көптеген аборигендер мен африкалықтар аралас некелерге тұрған, осының нәтижесінде қара карибтер пайда болған. 1748 жылы Ұлыбритания мен Франция өзара талаптарынан бас тартып, Сент-Винсентті еуропалық мемлекеттердің билігіне бағынбаған бейтарап арал деп жариялады. Алайда, осы кезеңде аралда, әсіресе Ливард жағында, француздықтардың ресми емес қоныстануы жүрді. Африкадан қашқан адамдар Сент-Винсентке келуін жалғастырды, ал карибтермен одақ құру арқылы аралас нәсілді халық қалыптасты. Карибтер британдықтарға қарсы күресті. Көрінетін болса, 1779 жылы карибтер британдықтарды соншалықты қорқытқан, француздарға бас ию, олармен шайқасқа түсуден артық болды. Кейін, 1795 жылы карибтер тағы да британдықтардың аралды бақылауына қарсы көтеріліс жасап, Екінші кариб соғысын тудырды. Қарсылық көрсеткеніне қарамастан, карибтер Кингстаун маңындағы аумақтан басқа аралдың көп бөлігін бақылауға алды, ол бірнеше рет британдық күштердің уақтылы келуінің арқасында тікелей шабуылдан құтылды. Британдықтардың аралдың ішкі және желді жағына ену және оны бақылауға алу әрекеттері нашар басқару, аурулар және тиімді кариб қорғанысымен тоқтап қалды, содан кейін француз әскерлерінің келуімен күшейтілді. 1796 жылы генерал Ральф Аберкромби басқарған ірі әскери экспедиция карибтердің қарсылығын жеңуде сәтті болды. Соғыс аяқталғаннан кейін және карибтер бас иегеннен кейін, британдық билік Сент-Винсенттегі карибтерді депортациялауды шешті. Бұл карибтердің Сент-Винсентте құлдардың көтерілісін тудырмауы үшін жасалды. 1797 жылы африкалық сипаттары бар карибтер көтерілістің себебі деп саналғандықтан депортацияланды және бастапқыда Ямайкаға экспортталды, содан кейін Гондурастың Роатан аралына жеткізілді. Ал американдық сипаттары жоғары болған қара карибтерге аралда қалуға рұқсат берілді. 5000-нан астам қара кариб депортацияланды, бірақ 1797 жылдың 12 сәуірінде Роатанға келген депортацияланғандардың арасында тек 2500-ге жуық адам сапардан аман қалды. Гондураста қоныстанғаннан кейін олар Орталық Американың Кариб теңізі жағалауында таралып, солтүстікте Белиз бен Гватемалаға, оңтүстікте Никарагуаға дейін жетті. Уақыт өте келе Орталық Америка құрлығындағы қара карибтер өздерін «гарифуна» деп атады.
Демография
2011 жылы АҚШ-тағы Гарифуна ұйымдары Гарифуна халқының шамамен 400 000 адамнан тұратынын, олардың басым бөлігі Гондурас пен АҚШ-та тұратынын бағалады. 1844 жылғы Сент-Винсенттегі халық санағында 273 "Қара кариб" тіркелген. 1960 жылғы халық санағы Сент-Винсентте 1265 "Қара кариб" тұратынын көрсетті.
Орталық Америка
1981 жылға қарай, Гватемала, Белиз және Никарагуадағы 54 балықшылар ауылында шамамен 65 000 гарифуна тұрды.
Тағам
Гарифуна халқының тағамдары алуан түрлі, соның ішінде ереба (кассава наны) – юка тамырынан қыртылғаннан дайындалатын тағам. «Эреба» жасау процесі Гарифуна халқының ең маңызды дәстүрі саналады. Кассава Гарифуна мәдениетімен тығыз байланысты, сондықтан Гарифуна атауының өзі карибтерден бастау алады, олар бұрын «Карифуна» тайпасы деп аталған және кассаваға байланысты болған. Кейін олар «Гарифуна» деген атауды қабылдады, яғни «кассава жейтін халық» деген мағынаны білдіреді. «Эреба» жасау – ұзақ және еңбекті талап ететін процесс, көбінесе Гаринагу әйелдері мен балалары оған қатысады. Кассава көбінесе Гаринагу шаруаларының жерлерінде өсіріледі. Ораққа дайын болған кезде, көбінесе көп мөлшерде (әдетте бірнеше ондаған фунт) жиналып, ауылға жеткізіледі. Тамыр жуылып, қабығы аршылып, ағаш тақтайшаларға бекітілген ұсақ, өткір тастармен қыртылады. Бұл қиын және уақытты көп алатын жұмыс, сондықтан әйелдер жұмыстың бірқалыптылығын бұзу үшін ән айтады. Қыртылған кассава «ругума» деп аталатын үлкен, цилиндр пішіндес тоқылған қапқа салынады. «Ругума» ағашқа ілінеді және түбіне ауыр тастар қойылып, қыртылған массадан уы бар сұйықтық пен крахмал сығылып алынады. Кейде «ругума» түбіне ағаш бұтағымен тесік жасалып, бір немесе екі әйел бұтаққа отырып, қарсы салмақ түсіреді. Салмақ қамтамасыз етілу тәсіліне қарамастан, нәтижесі бірдей болады. Содан кейін кассавадан ұн дайындалады. Қалған масса бір түнге кептіріліп, кейін дөңгелек пішіндес тостар арқылы (хибизе) ірі темір табада (комал) пісірілетін ұнға айналдырылады. Эреба балықпен, мачукамен (жасыл және піскен бананнан жасалған) немесе ласусу (соус) – көбінесе «Худут» деп аталатын балық сорпасымен бірге жейді. Басқа қосымша тағамдарға: бундига (жасыл банан ласусу), мазапан (бұқа жемісі) және бимекакуле (тәтті жабысқақ күріш), сондай-ақ қызыл бұршақ қосылған кокос күріші жатады. Нигериялықтар да кептірілген, қыртылған кассава ұнынан «эба», «гари» және «фуфу» жасайды, сондай-ақ «эфо риро» (шпинат жапырақтарынан жасалған) немесе «эгуси» (бұршақ тұқымдарынан жасалған) сияқты ұқсас қосымша тағамдармен бірге береді. Алкогольдік сусын – гифити көбінесе үйде жасалады, ол тамырлар мен шөптерді ромға малып дайындалатын ащы сусын.
Музыка
Қазіргі Белизде Энди Паласио, Мохубб Флорес және Аурелио Мартинес сияқты музыканттар арқасында Гарифуна музыкасы қайта жанданып келеді. Бұл музыканттар дәстүрлі Гарифуна музыкасының көптеген элементтерін алып, оларды қазіргі заманғы дыбыстармен үйлестірді. Пунта-рок пен паранданың қоспасы ретінде сипатталатын бұл музыка Энди Паласионың "Watina" альбомында және "Umalali: The Garifuna Women's Project" альбомында жарқын көрініс тапқан. Бұл екі альбом да белистік "Stonetree Records" лейблынан шықты. Канадтық музыкант Дэнни Мишель де Гарифуна музыканттарының тобымен бірлесіп "Black Birds Are Dancing Over Me" альбомын жазды. Музыканттар дәстүрлі би және музыка арқылы бірігіп, ЖИТС/АИДС туралы халықтың білуін арттыруға үлес қосуда.
Руханилық
Гаринага халқының көпшілігі, Батыс Үндістан мен Орталық Америкадағы иезуиттермен, доминикандықтармен және түрлі католиктік отаршылдық державалармен (әсіресе француз және испанмен) тарихи қарым-қатынас жасағаннан бері католик дінін ұстанады. Олардың дәстүрлі дінінде жеке адамдар мен топтардың ата-бабаларына және Бунгиуға (Құдайға) немесе Сунти Габафуға (Барлық Құдіреттіге) құрмет көрсету үшін күрделі амалдар жиынтығы бар. Гарифуна халқының барлық дәстүрлі амалдарының басшысы – буйе деп аталатын бақсы. Гаринага халқының рухани амалдары африкалық тайпалардың вуду (еуропалықтардың айтуынша) рәсімдеріне ұқсас. Гарифуна халқы арасында мистикалық амалдар мен Dugu рәсімі және чугу сияқты іс-шараларға қатысу кең таралған. Кейде дәстүрлі діндер өз қауым мүшелеріне осы немесе басқа да рәсімдерге қатысуға тыйым салады.
Қоғам
Ғарифуна қауымдастықтарындағы гендерлік рөлдер әркімге қолжетімді жұмыс мүмкіндіктерімен тікелей байланысты анықталады. Ғарифуна халқы бұрын тұрақты табыс көзі ретінде егіншілікке сүйенген, бірақ 20-шы ғасырда осы жерлердің көп бөлігі жеміс компанияларына өткен. Бастапқыда бұл компаниялар жергілікті қауымға кіріс әкелгендіктен құтқарылған, бірақ бизнес төмендеген кезде олар жерді сатып жіберді, ал оның орнына метис шаруалар қоныстанды. Осыдан кейін ғарифуна халқы шетелдік компанияларда жұмыс іздеуге және саяхаттауға мәжбүр болды. Ғарифуна халқы тұрақты жұмыс орындары үшін негізінен экспорттық бизнеске тәуелді, алайда әйелдерге қатысты кемсітушілік жоғары, сондықтан олар көбінесе осы жұмыстарға қол жеткізе алмайды. Ерлер әдетте шетелдік компанияларда жұмыс істейді, ағаш және чикл (chicle) жинап экспорттайды немесе балықшы болып жұмыс істейді. Ғарифуна халқы матрилокальдық қоғамда өмір сүреді, бірақ әйелдер отбасын асырау үшін тұрақты табысқа ие болу үшін ерлерге тәуелді болуға мәжбүр, себебі қолда бар аз жұмыс орындары – үй шаруасы және қолмен жасалған заттарды сату – күнкөріске жетерлік табыс әкелмейді. Әйелдер үй ішінде билікке ие болғанымен, олар күйеулерінің табысына зор тәуелді. Ерлер жұмыстан ұзақ уақытқа кетсе де, олар әлі де ер мен жаңа туған ұлы арасындағы байланыстың мықты екеніне сенеді. Ғарифуна халқы ұл мен әкесінің арасында ерекше байланыс бар, олар рухани тұрғыдан жақын деп санайды. Араласу деңгейі аралдық және Орталық Америка ғарифуна қауымдастықтары арасында әртүрлі. Мысалы, Белиздің Стайн Крик қауымдастығында 79,9% африкалық, 2,7% еуропалық және 17,4% американдық текті адамдар бар, ал Сент-Винсенттің Сэнди Бэй қауымдастығында 41,1% африкалық, 16,7% еуропалық және 42,2% американдық текті адамдар өкілдік етеді.
Африкалық шығу тегі
Ауызша дәстүрлерге сүйенсек, кейбір авторлардың пікірінше, гарифуналар – африкалық текті карибтердің ұрпақтары. Олардың арасында Эфик (Нигерия және Камерун тұрғындары), Ибо (Игбо) (Нигерия, Камерун, Экваториалдық Гвинея), Фон (Бенин мен Нигерия арасындағы аймақтарда тұратындар), Фанте және Ашанти (Гананың орталық бөлігіндегі Ашанти аймағынан), Йоруба (Того, Бенин, Нигерия тұрғындары) және Конго (Конго, Демократиялық Конго Республикасы және Ангола) тайпаларынан шыққандар бар. Бұл адамдар Батыс және Орталық Африканың жағалау аймақтарында испан және португалдық құл саудагерлері арқылы алынған. Олар басқа Кариб аралдарына сатылып, кейін Сент-Винсентке көшірілді немесе тұтқынға алынды (өздері немесе олардың ұрпақтары). Антрополог және гарифуна тарихшысы, белиздік Себастьян Р. Каетано гарифуналардың африкалық ата-бабаларының этникалық жағынан Батыс Африкаға, атап айтқанда, қазіргі Гана, Нигерия және Сьерра-Леонеде тұратын йоруба, ибо және ашанти тайпаларына жататынын айтады. Роджер Бастидке сәйкес, Солтүстік-Шығыс Сент-Винсенттегі гарифуна бекінісіне йоруба, фон, фанти, ашанти және конго босқындары үнемі келіп қосылған. Бұл африкалық тегі, кемінде, еркектерге қатысты рас. Ал әйелдердің тегі қара құлдар мен карибтердің араласуынан туындаған. 18 ғасырдың басында Сент-Винсент халқының көп бөлігі қара нәсілді болды. Осы ғасыр ішінде қара нәсілді адамдар мен кариб үндістері араласқанмен, "Қызыл карибтер" деп аталатын, қара карибтерден ерекшеленетін карибтер тобы әлі де сақталды.