Кіріспе
Б.з.д. 4 ғасырдағы афиналық мемлекет қайраткері және генерал Фокион (Φωκίων; б.з.д. шамамен 402 – б.з.д. шамамен 318 ж.), «Жақсы» деген лақап атымен белгілі (ὁ χρηστός), афиналық мемлекет қайраткері және стратег болған, сондай-ақ Плутархтың «Параллель өмірлер» еңбегіндегі кейіпкерлердің бірі. Фокион Афинаның табысты саясаткері болды. Ол, ең жоғары үнемшілдік – ізгіліктің шарты деп сенді және осы қағида бойынша өмір сүрді; нәтижесінде, ол халық арасында «Жақсы» деп танылды. Сонымен қатар, Фокион Афина ассамблеясының ең адал мүшесі деп есептелді. Алайда, осы ассамблеяда Фокионның қатаң оппозицияға бейімділігі оны бүкіл саяси элитаға қарсы жалғыз тұруға мәжбүр етті. Дегенмен, жеке беделінің және Хабриас жанында алған әскери тәжірибесінің арқасында Фокион көп рет стратег болып сайланды, рекордтық 45 мәрте қызмет етті. Осылайша, өмірінің 84 жылының көп бөлігінде Фокион Афинаның ең маңызды лауазымдарын атқарды. 320-ші жылдардың соңында, Македония Афинаны толық бақылауға алғанда (Антипатрдың басшылығымен), Фокион қала мен оның азаматтарын қорғады, бірақ толығымен мойынсұнбады. Ол тіпті дұшпандардың арсыз талаптарын орындаудан бас тартты. Алайда, оның осы позициясы Фокионды Македонияның регенті Полиперхонмен де, көптеген афиналықтармен де қарсы-қарастырды. Полиперхон оны Афинаға қайтарды, онда сол кезде қайта құрылған халық жиналысы оны мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен өлім жазасына кесті.
Phocion ('/f//oʊ//ʃ//i//ən//, // /,/ɒ//n/; wikt:Φωκίων#Ancient Greek (Φωκίων]] Φώκου Ἀθηναῖος) Phokion; c. 402 – c. 318 BC), nicknamed The Good (ὁ χρηστός, was an Athenian statesman and strategos, and the subject of one of Plutarch's Parallel Lives. Phocion was a successful politician of Athens. He believed that extreme frugality was the condition for virtue and lived in accord with this; consequently, he was popularly known as "The Good." Further, people thought that Phocion was the most honest member of the Athenian Assembly. However, within this chamber, Phocion's tendency to strong opposition relegated him to a solitary stand against the entire political class. Nonetheless, by both his individual prestige and his military expertise, which was acquired by the side of Chabrias, Phocion was elected strategos numerous times, with a record 45 terms in office. Thus, during most of his 84 years of life, Phocion occupied the most important Athenian offices. In the late 320s, when Macedon gained complete control of Athens (under Antipater), though somewhat compromised, Phocion defended both the urban center and its citizens. He even refused to comply with some dishonorable requests of the enemy. However, his stance put Phocion in opposition to both Polyperchon, the regent of Macedon, and most free Athenians. Polyperchon sent him back to Athens, where he was sentenced to death for treason by the then restored popular assembly.
Ерте өмір
Фокионның әкесі, б.з.д. 411 жылы Киносема шайқасында қаза тапқан триерх Фокион болған болуы мүмкін. Жастық шағында Фокион бостандыққа ұмтылған ойларды зерттеуге тырысты. Ол Платонның шәкірті және Ксенократтың досы болды. Осындай философиялық білімнің нәтижесінде Фокион ізгі мінезді, ақылға қонымды кеңес беретін адамға айналды. Бұл академиялық оқыту оның бойына сіңіп, бірақ оны алғаш рет философ емес, әскер ретінде таныстырды. Фокионның бірінші әйелінің әкесі саз балшықтан мүсін жасаған. Оның екінші әйелі Афина қаласында көңілжайлылығымен белгілі болды. Бір күні ол өзінің жалғыз сәні – Фокионның жиырмасыншы стратегтік тағайындалуы екенін айтты. Фокионның ұлы Фокус есімді болды. Ол жастық кезінде жаман әдеттерге, той-думан мен шарапқа құмарланып, Фокион оны қарапайым өмір салтымен танымал Спартаға біраз уақытқа жіберді.
Полиперхонның дағдарысы
319 жылға дейін, өлімі алдында Антипатр өзінің ұлы Кассандрдың орнына генерал Полиперхонды келесі македондық билеуші етіп таңдады. Бірақ, көп ұзамай Кассандр Полиперхонға қарсы қастандық жоспарлай бастады. Осылайша, Кассандр Мюникияда Никанорды Мениллдің орнына тағайындап, Атиканы басқаруды тапсырды. Афинада Фокион Кассандрдың құпия жоспарларына көмектескен деп айыпталды, сондай-ақ Никанорға қарсы әскери қимылдарды қасақана кешіктіріп, Никанордың Пирейді басып алуына жағдай жасады, бірақ ол бұл қаңқуларға мән бермеді. Фокион афиналықтарға мейірімділік тілеу үшін Никанормен кездесті. Сонымен қатар, Фокион Никанорды жергілікті ойындарды өткізуге көндірді. Македониялық бұл шараға жомарт түрде қаржы жұмсады. Афиналықтар екі топқа бөлінді. Фокион бай азшылықтың олигархиялық партиясына жатты, ол Кассандрдың жағында болды. Алайда, азаматтардың көпшілігі Полиперхонды қолдады, себебі ол демократияны қайта орнатуға, Ламиан соғысына дейін Афинадан қуылғандардың (афиналық азаматтардың 60 пайызы) оралуына және македондық гарнизонды таратуға уәде берді. Стратег ретінде Фокион Никанорды ашық қолдады. Ол Никанордың Афинаға шабуыл жасауы мүмкін деген қаңқуларды жоққа шығарды. Пирейде Никанормен кездесу кезінде афиналық сарбаздар македондық генералдың тұтқынға алынуына тырысты. Фокион оның қашуына көмектесті, былай деді: "Ол Афинаға зиян келтірмейді деп сенемін, бірақ егер ол бізге зиян келтірсе, оны қорғаймын". Содан кейін Афина ассамблеясы Фокионға Мюникияда Никанорға шабуыл жасауға бұйрық берді. Бастапқыда Фокион бас тартты. Содан кейін Никанор македондық гарнизонның әскерлерін Пирейді басып алу үшін пайдаланды, Фокионның келісімімен. Фокион оларға шабуыл жасауға шешім қабылдаған кезде афиналық сарбаздар оның стратег ретіндегі бұйрығына қарсы бүлік көтерді. 318 жылы Полиперхон афиналық саясатты өз мүддесіне қарай өзгертуді шешті. Халықтық партияны қолдап, барлық еркіндіктерді қайта орнатты. Оның ұлы Александр македондық әскермен Афинаға келді, ал Афинадан қуылғандар (барлық азаматтардың жартысынан астамы) демократияға сатқындық жасаған саясаткерлерден кек алуды күтіп үйлеріне оралды. Полиперхон Фокионның қаладан кетуге мәжбүр болады деп күтті. Сонымен қатар, македониялықтар Афинаны толық бақылауға алатын еді. Фокион бірден бейресми жиналыста стратег лауазымынан алынды.
Өлім
Афиналық оратор Агнонид Фокионды сатқындықпен айыптады, өйткені ол Никанорға шабуыл жасаудан бас тартып, сосын оны кешіктірді. Фокион Полиперхонмен жеке кездесуге шешім қабылдады. Фокион македондық билеушіге жақын саясаткерлерден тұратын сүйемелдеушілер тобын жинады. Бірақ, олардың біреуінің ауруы саяхатты кешіктірді. Осы уақытта Агнонид Фокионды регент алдында ресми айыптау үшін тағы бір елшілік ұсынды, және Афина Ассамблеясы бұл ұсынысты қабылдады. Екі делегация да бірдей уақытта Фокиске келді. Фокион сөйлеген кезде Полиперхон оны үзіліспен тоқтатып, Фокион таяғымен еденге соғып, тағы бір сөз де айтпады. Полиперхон Фокион мен оның серіктерін қамауға бұйрық берді, бірақ олардың көпшілігі қашып кетті. Полиперхон хат арқылы тұтқындарды Афина халқының соттауы керектігін жариялады. Фокион афиналықтардың жиналысына әкелінді. Афина архонттары сот процесін жүргізді, ал Плутарх жиналғандардың арасында құлдар, шетелдіктер және бұрын құқықтарынан айырылғандар болғанын айтады. Полиперхонның хаты оқылды, сонда бүкіл көпшілік олигархтарға қарсы шу көтерді. Сонда Фокион: «Сіздер бізді әділ соттағыңыз келе ме? Онда біздің қорғанысымызды тыңдауыңыз керек» деді, содан кейін: «Мен саяси ісім үшін кінәлі екенімді мойындаймын және жазаға лайықпын. Бірақ, басқа адамдар олай емес» деді. Кейбіреулер: «Олар оның достары болғандықтан жазаланғандары жөн» деді. Сосын Фокион бас тартты. Агнонид айыптау туралы ұсынысты оқыды, ол ынтамен қабылданды. Осылайша Фокион мен оның он танысы гемолокты ішіп өлтірілуге үкім шығарылды. Олар 318 жылдың 19 мамырында өлім жазасын орындау үшін түрмеге жеткізілді. Плутархтың айтуынша, у бітіп қалған, және жаза орындаушы одан да көп у дайындау үшін 12 драхма төленбесе, бас тартты. Фокион: «Афинада адам тіпті өлу үшін де ақы төлеуі керек екен» деді. Оның досы жаза орындаушыға оның орнына қосымша ақы төледі, Фокион уын ішіп, қайтыс болды. Оның денесін Аттикада жерлеуге не өртеп жіберуге тыйым салынды. Жалданған адам оны Мегария шекарасы арқылы алып өтіп, денесін өртеді. Фокионның әйелі бос қабір салғаннан кейін, түнде Фокионның сүйектері мен жүрегін үйіне алып келіп, сол жерге жерледі. Біраз уақыттан кейін Кассандр қаланың билігін алып, жаңа олигархия құрды, ол Фокионның сүйегін мемлекеттік қаражат есебінен қайта жерледі және оның қоладан жасалған мүсінін орнатты. Олигархтар Агнонидты өлімге жіберді, ал Фокионның ұлы Фокус қаладан қашып кеткен оның тағы екі айыптаушысын өлтірді.
"Жақсы" Фонион
Фонионның тазалығы мен адалдығы оған "Жақсы" деген лақап ат берді. Фокион кеңсесіндегі қызметі немесе басқарған жоғары комиссиялары арқылы зор байлыққа ие болуы мүмкін еді. Бірақ, ежелгі дереккөздерде оның сыбайлас жемқорлыққа бой алдырмағандығы және қарапайым өмір сүргендігі айтылады. Плутархтың сөзінше, ол сырттай тартымды болған, оны ешқашан күліп не жылап көрген ешкім жоқ. Ол өте қатал көрінетін, алғашқы кездескендер одан қорқып жүретін. Фокионның пікірінше, қарапайымдық – оның өзінің қадір-қасиетін көрсетеді. Ол ешқашан қоғамдық моншаларда болған емес. Афина көшелерінде де, әскерде де ол қарапайым тоны киіп, аяқ киімсіз жүрген. Тек суық күндері ғана жамылғы киер еді, сол себепті басқа сарбаздар Фокион ауа райының көрсеткіші сияқты екенін айтқан. Оның әйелі күнделікті нанды пісіріп, тамақ дайындаса, ал Фокион өзі су тартқан. Плутарх македониялық басшылардың Фокионға пара беруге тырысып, бірақ оның бас тартқан бірнеше оқиғасын баяндаған. Филипп II оған көп ақша ұсынды, ал македониялық елшілер оның ұлдарының болашақтағы қажеттіліктері туралы айтты. Фокион: "Егер ұлдарым маған ұқсас болса, менің шаруашылығым, қазіргі мәртебем оларға жеткілікті болады. Егер олар тұрмысқа құмар болып бұзылса, мен оған кінәлі болмаймын" деді. Александр Фокионға 100 талант ұсыну үшін елшілік жіберді, бірақ Фокион: "Мен ар-ұяқты адаммын. Мен Александрдың да, өзімнің де абыройына нұқсан келтіргім келмейді" деп бас тартты. Содан кейін патша оған Киос, Миласа және Элаэя қалаларын басқаруды ұсынды. Фокион қарсылық білдірді, бірақ Сардис қаласында құлдыққа түскендерді босатуды сұрады, олар дереу босатылды. Біраз уақыттан кейін Александр қайтыс болды (б.з.д. 323 ж.). 322 жылы Харпал Азиядан Афинаға пана іздеп келді. Ол Фокионға 700 талант беруге тырысты, бірақ ол бұл ұсыныстан бас тартты. Фокион Харпалдың Афинаны бұзуға тырыспауын ескертті, әйтпесе жазаға тартылатынын айтты. Нәтижесінде, ашуланған Харпал өзінің парасымен бүкіл жиналысты Фокионға қарсы қойды. Бірақ Фокион оған көмектесіп жүргеніне қарамастан (жақсы ниетпен, бірақ этикалық шектеулерді сақтап), Харпал Фокионның күйеу баласы Хариклмен достық қарым-қатынас орнатты. Харикл Харпалдың сүйіктісіне қабір салуға қымбат тапсырыс алды, содан кейін сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар екені үшін тергелді. Фокион сотта оған көмектесуден бас тартты: "Мен сені тек адал мақсаттармен күйеуімнің баласы етіп таңдадым". Фокион Менилдің сыйлықтарынан да бас тартты: "Сен Александрдан артық емессің, сондықтан сыйлықтарыңды қабылдауға еш себеп жоқ". Содан кейін Менил Фокусқа дос болып кетті.
Бағалау
Георг Гроте Фокионды қатаң сынады: Гректердің еркіндік күйінен, ал Афинаның биліктен және еркіндіктен абсолютті құлдыққа түсуі, дәл Фокионның саяси және әскери ықпалы зор болған елу жылдың ішінде болды. Егер осы зор қоғамдық апаттың кінәсі бір адамға жүктелсе, онда ол Фокионнан басқа ешкімге жатпайды. Егер ол өз халқының қарулы күш-жігерін бағыттап, ықпалын қолданғанда, Македония патшаларын өз шектерінде ұстап тұруға болар еді, және Грекия тарихының болашағы мүлдем басқаша болар еді. Ол Филипптің қалауынсыз-ақ, Демосфеннің күш-жігерін жоққа шығарып, оны сықақтап, оның барлық тілегін орындады. Халықтың оған деген қаһарлы, бірауыздан туған ашуы – оның саяси бағытына қарсы бағытталған. Бұл – жойылған грек еркіндігінің соңғы наразылығы, ол тірідей дауыстап, құрқылдай күркіреген дауыспен сөйледі.