Кіріспе

Ie (家) – жапон тіліндегі термин, тікелей «үй шаруашылығы» деп аударылады. Ол физикалық үйді немесе отбасының әулетін білдіруі мүмкін. Көбінесе ол «дәстүрлі» отбасы құрылымы ретінде қолданылады. Ie-нің физикалық мағынасы – үй, күріш егістіктері, көкөніс бақтары және жергілікті зираттағы жеке бөлігінен тұратын мүлік. Ал символдық мағынасы – туыстық қатынастардың физикалық процестері, мысалы, жұптасу мен көбею үшін мәдени орта ретінде қарастырылады. Дегенмен, символдық ie тек қана қандық байланыс емес, сонымен қатар отбасы ішінде жүзеге асырылатын экономикалық және әлеуметтік-діни функцияларды да қамтиды.

Отбасының тіркелуі және мәртебесі

Бұл патриархалдық үй және оның құрамына әже-шеше, олардың ұлы, оның әйелі және балалары кіреді деп есептеледі. «Дәстүрлі» жапон үйінде үлкен ұл үй мүлкін мұраға алады, сондай-ақ қартайған ата-анасын күту жауапкершілігі де оған жүктеледі. Үлкен ұл ата-анасы қартайғанда олармен бірге тұруға міндетті. Бүгінде барлық үйлер өздерінің ақпаратын косеки – отбасылық тіркеу жүйесінде тіркеуге міндетті, ол отбасы құрамындағы және жеке басының кез келген өзгерісін тіркеп сақтайды. Косеки сонымен қатар үйдің басшысын тағайындауды талап етеді. Әйел де үйдің басшысы бола алады, бірақ көбінесе еркектер (үйлердің 98 пайызы еркекті үйдің басшысы етіп сайлайды) тағайындалады. Басшы таңдалғаннан кейін үйдің басқа мүшелері өздерінің тегін басшының тегіне өзгертуі керек. Жапон заңнамасы бойынша, күйеу мен әйелдің тегі бірдей болуы тиіс. Таңдалған тегі әйелдің тегі де болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. 2015 жылы Жапония Жоғарғы соты әйелдердің өздерінің бойжеткен кездегі тегін бейресми түрде қолдана алатынын атап, заңның конституциялық екенін растады және күйеу мен әйелдің жеке тегі туралы жаңа заңнаманы қабылдау туралы шешімді заң шығарушы органға қалдырды. Косеки жойылған жағдайда да, егер отбасы жүйеде оның косекиінің бір бөлігі ретінде тізімделген болса, олар өз атын сақтайды. Косекиге бір-екі буын, яғни жұбайлар мен олардың балалары кіре алады. Егер үйде әже-шешелер мен балалар болса, онда әже-шешелер өздерінің косекиін ашуы керек. Бұл жүйе косеки қолдайтын әкелік құрылымға сәйкес келмейтін отбасыларды қатаң түрде алып тастайтындықтан, ерекше қатаң екені айтылады. И-нің тағы бір маңызды аспектісі – қайтыс болған ата-бабалардың рөлі. Қайтыс болған ата-бабаларды екі санатқа бөлуге болады: «буынның қайтыс болғандары» және «жас қайтыс болғандары». «Буынның қайтыс болғандары» – тірі кезінде үйдің басшысы болған күйеу мен әйел жұптары. Бұл ата-бабалар и-нің тарихын көрсетеді және и-нің тірі мүшелеріне олардың тарихымен және ата-бабаларымен байланысу құралын ұсынады. Олар көптеген жапон үйлерінің күнделікті өмірінде маңызды рөл атқарады, оларға үлкен құрмет көрсетілуі керек және буддалық рәсімдер арқылы еске алынады. Керісінше, егер ата-баба «буынның қайтыс болғандары» санатына жатпаса, онда олар «жас қайтыс болғандары» деп есептеледі және оларды ұмытуға тиіс.

Үйлену тойы

Некелік және туыстық байланыстар жеке бастың кімдігі үшін маңызды болғандықтан, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Жапонияда құдалық некесі кең таралған. Зерттеулер көрсеткендей, орта және жоғарғы таптағы отбасылар төменгі таптағылардан гөрі құдалық некесіне көбірек бейім, себебі олар отбасының қауіпсіздігіне аса мән береді және "романтикалық махаббат, ренай, сенімді емес" екенін түсінеді.

Үй шаруасы

Бұл көбінесе отбасыдағы жыныстық рөлдермен анықталады. Бұл рөлдерді әдетте әрбір отбасы мүшесі орындауы тиіс деп есептелетін шаруашылық міндеттері көрсетеді. Жақында ғана әйелдер тамақ дайындау, үйді тазалау және балаларды тәрбиелеумен айналысса, ал әйелдердің күйеулері жалақы алып, отбасының кірісін қамтамасыз ететін. Бұл отбасылық құрылым әлі де сақталып тұрғанымен, қортынды жұмысқа қатысатын әйелдердің саны артуына байланысты өзгеріске ұшырауда. Төменгі топтағы қоғамда экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізген және жақсы мансаптық мүмкіндіктерге ие болған әйелдердің саны артып келеді, бұл дәстүрлі патриархалдық қоғамда өзгерістерге алып келуде. Бүгінде Жапония үкіметі жұмыс істейтін әкелерді Икумен (үй шаруасын жүргізетін әке) болуға шақырып отыр. 1992 жылы Жапония үкіметі жаңа туған баланың анасы мен әкесіне де демалыс беруге мүмкіндік беретін заң қабылдады.