Кіріспе

Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі оқиғалар фашистік Италияның, нацистік Германияның, Франколық Испанияның және Императорлық Жапонияның соғысқорлық саясатымен, сондай-ақ Ұлы экономикалық дағдарыспен тығыз байланысты. Бейбітшілік қозғалысы бағыныштылық саясатына және қарусыздануға соқтырды.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыс, көбінесе Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан туындаған деп есептеледі, онда Вильгельм II басқарған Германия империясы және оның Орталық державалары, негізінен Ұлыбритания, Франция және АҚШ-қа қарсы жеңіліске ұшырады. Жеңімпаздар Германияны соғысқа және оның барлық нәтижелеріне толығымен кінәлады; Германия Бельгия арқылы Францияға шабуыл жасау арқылы тиімді түрде соғысты бастады. Франция 1871 жылы Франко-прусс соғысында жеңіліс тартқан болатын және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде туған қаржылық қиындықтар үшін өтемақы талап етті, бұл әртүрлі бейбіт келісімдер, әсіресе Версаль келісімшартының Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияға қатаң қаржылық соғыс өтемақысын және шектеулерді жүктеуіне әкелді. Австрия-Мажарстанның тарауы және Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында 1917–1923 жылдардағы төңкерістер Орталық және Шығыс Еуропада Екінші Польша Республикасы, Бірінші Чехословакия Республикасы және Югославия Корольдігі сияқты көптеген жаңа ұлттық мемлекеттердің құрылуына да себеп болды. Германия осы жаңа елдерге аумақтық жеңілтулер жасауға мәжбүр болды, Познань, Батыс Пруссия және Үстіңгі Силезияның шығыс аумақтарының бір бөлігін Польшаға берді. Оған сондай-ақ бұрынғы неміс тілді Аустрия-Мажарстан аймақтарынан құрылған Неміс Австрия Республикасымен бірігуге тыйым салынды. Келісімшарт бойынша Эльзас-Лотарингия Францияның үшінші республикасына, Эупен-Мальмеди Бельгияға, Солтүстік Шлезвиг Данияға, Хюльчин ауданы Чехословакияға берілді және Саар аймағын Ұлттар Лигасының аумағы ретінде оккупациялауға рұқсат берілді. Немец ирредентистері жаңа Орталық және Шығыс Еуропа ұлттық мемлекеттерінің заңдылығын мойындаудан бас тартты және Германияның жоғалған аумақтарын қайтаруды талап етті. Императорлық Германияның қарулы күштерінің толық жеңілісі неміс жеңілістерінің цензуралануына байланысты күтпеген болып келді. Соғыстан кейін неміс ұлтшылдары Германия империясы майдан даласында жеңілген жоқ, ал социалистер мен еврейлер сияқты «қараша айының қылмыскерлері» сатқындық жасады деген миф құрды. Ұлыбританияның Германияға қатысты теңіздік блокадасы 1919 жылғы маусымның соңында келісімге қол қойылғанға дейін күшінде болды.

Фашизмнің өрлеуі

Бірнеше либералды үкіметтер бұл қауіптерді бағындыра алмағаннан кейін, ал фашистер әлеуметтік қауіпті жою үшін көрсетілген жазалау экспедициялары арқылы өзінің беделін арттырды. Италия королі Виктор Эммануэль III 1922 жылғы 29 қазанда Бенито Муссолиниді үкімет құруға шақырды. Фашистер қарулы жарымәскери күштерді сақтап, оларды анархистермен, коммунистермен және социалистермен күресу үшін пайдаланды. Бірнеше жылдың ішінде Муссолини диктаторлық билікті бекітіп, Италия полициялық мемлекетке айналды. 1935 жылғы 7 қаңтарда ол және Франция сыртқы істер министрі Пьер Лаваль Франко-итальян келісіміне қол қойды, бұл оған Гитлерге қарсы одақ құру үшін Эфиопия империясымен Абиссиния дағдарысында еркін қол берді. Халықаралық наразылық аз болды. Одан кейін ол Эфиопиямен шектес екі итальяндық колонияға – Эритрея мен Итальяндық Сомалиге үлкен күштерін жіберді. Ұлыбритания бейбітшілікке делдалдық жасауға тырысты, бірақ сәтсіз болды; Муссолини жаулап алуға бекінді. Ұлыбритания Италия мен Эфиопияға қару-жарақ эмбаргосын жариялады, бірақ Жерорта теңізінен соғыс кемелерін шығарып алып, Италияға кедергісіз өтуге мүмкіндік берді. Ұлттар Лигасы Валвал оқиғасында екі тарапты да кінәсіз деп тапқаннан кейін көп ұзамай Италия Эфиопияға шабуыл жасап, Екінші итало-абиссиния соғысына себеп болды. Италия Эфиопияны жаулап алғаннан кейін көп ұзамай, көптеген адамдар Екінші дүниежүзілік соғыстың сынақ алаңы деп есептеген Испания азамат соғысы басталды. Германия Франсиско Франконың ұлтшылдарына әскер, қару-жарақ және басқа да көмек берді. Италия да әскер жіберді. 1939 жылғы 7 сәуірде Италия Албанияға басып кірді. Ұзаққа соқпаған шабуылдан кейін Албания Корольдігі басылып алынып, Италиямен жеке одақ құрды.

Нацистік Германияның өрлеуі

Адольф Гитлер басқарған нацистік партия Германия экономикасының қирауына Версаль келісімінің қаталдығын, демократияның кемшіліктерін және «арқадан шабуыл» туралы аңызды жапты. Германияда, Австро-Венгриядағы Австрия сияқты, азаматтар соғысқа дейінгі авторитарлық билік жылдарын гүлденген кезең деп еске алды, ал соғыстан кейінгі жылдарды әлсіз демократиялық билік тұсында хаостық және экономикалық апатты деп санады. Нацизм әлемнің тұрақты этникалық соғыстағы түрлі нәсілдерден тұратынын, ал Германиядағы арий нәсілінің өмір сүруі үшін Орталық және Шығыс Еуропадағы жаңа егістік жерлерді жаулап алу қажеттігін айтты. Гитлер еврейлер мен славяндардың коммунизм мен Кеңес Одағын құруға жауапты деп санады және олардың Германияның нәсілдік тазалығына қауіп төндіріп, жойылмалы екеніне сенді. 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан кейін дүниежүзілік экономикалық дағдарыс жағдайды одан әрі ушықтырды. Рейхстагтағы – Германия парламентіндегі – сол және оң қанатты демократияға қарсы партиялар парламенттік жұмысты кедергіге келтірді, ал түрлі кабинеттер Веймар конституциясының 48-бабына сүйене отырып үкімет жүргізуге көшті. Бұл президент пен министрлер кабинетіне парламенттің бақылауынсыз әрекет етуге мүмкіндік берді. Ұлы депрессияның салдарынан нацистердің беделі артты, ал президент Пол фон Гинденбург 1933 жылдың қаңтарында Гитлерді Германияның канцлері етіп тағайындап, оның билікке келуін аяқтады. Көптеген мемлекеттер, атап айтқанда Ұлыбритания мен Франция, Испания азамат соғысына араласудан бас тартқанмен, Гитлер мен Муссолини испан ұлтшылдарына, оның ішінде фашистік көзқарастағыларға көмек көрсету үшін әскер жіберді. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған көптеген тактикалар мен әдістердің алғы күші болды, мысалы, азаматтық аймақтарды бомбалаудың тиімділігін анықтау мақсатындағы Герниканы бомбалау. Франконың Испаниясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтарап болды, бірақ испан еріктілері Шығыс майданда соғысты, алайда фашизм мен демократия және коммунизм арасындағы азамат соғысының қақтығысы қайталанды.

Неміс экспансионизмі

Осы арада Германияда саяси консолидация (Gleichschaltung) орнағаннан кейін нацистер шетелдік саясатқа бірнеше рет батыл қадамдар жасады. Нацистер Версаль келісімінде белгіленген шектеулерден асып, Вермахтты күшейту үшін ауқымды қаруландыру бағдарламасын іске қосты. 1935 жылғы 16 наурызда Гитлер Версаль келісімін елемеп, Германияға қайта қарулануға бұйрық берді және әскери шақыруды қайта енгізді. Келісім Германияның Рейхсверін 100 мыңға дейін, азат теңіз күштерімен шектеді. Бұл қадамдар Ұлыбритания мен Франция тарапынан ресми наразылықтарды ғана тудырды; олар келісімнің әскери шектеулеріне қарағанда экономикалық шараларын орындауға көбірек мән берді. Көптеген британдықтар Версальде Германияға таңылған шектеулердің тым қатал болғанын ойлады және Гитлердің мақсаты келісімнің асыра сілтемелерін түзету ғана еді, одан әрі бармау деп сенді. Бұл пікір Англия-Германия теңіз келісіміне қол қою арқылы нығайтылды, ол Германияға Корольдік теңіз күштерінің үштен бір бөлігіне тең флот құруға рұқсат берді. Гитлер 1936 жылғы 7 наурызда Рейнландқа әскерлер енгізді. Бірақ, бұрынғыдай, Гитлердің бұл әрекетіне Польшаның Франция-Польша әскери одағын қолдану туралы ұсынысына қарамастан, ешқандай шара қабылданбады. 1936 жылы Гитлер британдық тарихшы, тарих философиясының маманы, Лондон экономика мектебі мен Лондон университетінің халықаралық тарих профессоры және көптеген кітаптардың авторы Арнольд Тойнбимен жеке кездесуді сұрады. Ол сол кезде нацистік құқықтану қоғамына сөз сөйлеу үшін Берлинге келген еді. Тойнби келісім берді. Кездесуде Гитлер Ұлы германдық империя құруға бағытталған, шектеулі экспансиялық мақсатын және британдықтардың түсіністігі мен ынтымақтастығын қалауын баса айтты. Тойнби Гитлердің шыншылдығына көз жеткізіп, оның хабарын британ премьер-министрі Стэнли Болдуин мен сыртқы істер министрі Энтони Иденге жолданған құпия хатта қолдады. Германияның бірінші зорлықсыз басып алуы – Австрия Федералдық мемлекеті болды. 1934 жылы нацистер сәтсіз төңкеріс жасауға тырысып, канцлер Энгельберт Доллфусты өлтіруге қол жеткізді. Италия Германияға Антикоминтерн пактісіне қосылып, Австрияны қосып алудың (Аншлюс) негізгі кедергісін жылдам жойғаннан кейін, Германия 1938 жылғы 12 наурызда Аншлюсті жариялады, осылайша оны қазіргі Ұлы Германияның Гау Остмарк провинциясы етіп белгіледі.

Чехословакия

Австрияны қорғап алған соң Гитлер назарын Чехословакияның Судет аймағындағы неміс тілді халыққа бұрды. Чехословакияда үлкен және заманауи армиясы болды, ол қуатты қару-жарақ өнеркәсібімен қамтамасыз етілген еді, сонымен қатар Франция және Кеңес Одағымен әскери одақтары бар еді. Ұлыбританиямен де бейресми байланыстары болды, себебі Ұлыбритания Франциямен әскери одақта болғандықтан. Дегенмен, Гитлер, Еуропаның ірі державаларының Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі келісімдерді бұзуына тоқтау салуға құлшынбауынан жігер алып, соғысқа барарға дайын еді. Ол Франция Чехословакияға қатысты міндеттемелерін орындамай, қайтадан бас тартады деп сенді. Оның бірінші бұйрығы – Германиямен бірігу құқығына негізделген Судет аймағын басып алу болды. Бұл аймақ территориясы, халқы және экономикасы тұрғысынан Богемияның (Батыс Чехословакияның) үштен бірін құрады және Чехословакияның өмір сүруі үшін өте маңызды деп есептелді. Австрия неміс қолында болғандықтан, Чехословакияның бұл бөлігі – қорғаныс жүйесі Мажино сызығынан да күшті болған – Германиямен толық қоршалғандай болды. Ұзақ келіссөздер мен Гитлердің ашық соғыс қаупінен кейін, Ұлыбритания премьер-министрі Невилл Чемберлен мен француз басшылары Гитлерді жұмылдыруға тырысты. 1938 жылдың 30 қыркүйегіндегі Мюнхен келісімінде ірі еуропалық державалар «біздің уақытымыздың бейбітшілігі» үшін неміс әскерлеріне Судет аймағын басып алуға рұқсат берді. Чехословакия бір миллионнан астам адамды жұмылдырып, тәуелсіздік үшін күресуге дайын тұрған, бірақ оған конференцияға қатысуға мүмкіндік берілмеді. Француз және британдық келіссөзшілер Чехословакия өкілдерін келісім туралы хабардар еткенде, егер Чехословакия оны қабылдамаса, Франция мен Ұлыбритания Чехословакияны соғысқа жауапты деп есептейтінін мәлімдеді, сол кезде президент Эдвард Бенеш қарсылық танысқан жоқ. Неміс әскерлері Судет аймағына қарсылықсыз енді, жергілікті неміс халқы оларды құрметпен қарсы алды. Одан кейін поляк және венгр әскерлері де Чехословакияның бір бөлігіне басып кірді. Польша Транс-Ольза аймағын аннексиялады. Гитлер Чехия үкіметіне қысымды күшейтті. 14 наурызда Словакия Жозеф Тисо басшылығымен тәуелсіздігін жариялады, оны Франция, Ұлыбритания және басқа да маңызды державалар мойындады. Келесі күні Эмиль Хаха Чехияның қалған бөліктерін неміс оккупациясына келісім берді. Прага қамалынан Гитлер Богемия мен Моравия протекторатын жариялады.

Балтық елдері

1920 жылдан бері Германиядан бөлініп, Литваға қосылған Мемель аймағы, 1939 жылғы Литваға неміс үлтиматумынан кейін жасалған неміс-литвалық шарт бойынша Германияға қайтарылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық экономикалық жағынан да жүзеге асырылды, себебі Германия үкіметі нашар үкіметтерге өз экономикаларын неміс соғыс машинасының қызметіне бағынуға қысым көрсетті. Мұндай жағдайдың бір мысалы – 1939 жылғы 23 наурыздағы Германия мен Румыния арасындағы экономикалық келісім.