Кіріспе

Пинки шайқасы, сондай-ақ Пинки Клю шайқасы (/lang//k//lʌ//f/ KLUF, ) деп белгілі, 1547 жылдың 10 қыркүйегінде Шотландияның Муссельбург қаласына жақын Эск өзенінің жағасында болды. Корольдер одағына дейінгі Шотландия мен Англия арасындағы соңғы ірі шайқас, ол "Қатаң күйеу жібу" деп аталатын қақтығыстың бір бөлігі болды. Бұл Шотландия үшін ауыр жеңіліс болды, онда ол "Қара сенбі" деп танылды. Шабуылдың куәгері Уильям Паттен жазған шайқас пен науқан туралы өте толық және суреттелген ағылшынша еңбек шайқастан кейін төрт ай өткен соң Лондонда насихат ретінде жарияланды.

Өмірбаян

Патшалық билігінің соңғы жылдарында Англия королі Генрих VIII Шотландия королевасы Мэридің кішкентай ұлы Эдуард VI-ға үйлену арқылы Шотландиямен одақ құруға тырысты. Дипломатия сәтсіз аяқталып, Шотландия Франциямен одақтасуға жақын болғанда, ол Шотландияға қарсы соғыс бастады, ол "Қатаң іздеу" (Rough Wooing) деп белгілі болды. Соғыстың діни жағы да болды; кейбір шотландтар ағылшын үлгісіндегі діни реформаны әкелер одаққа қарсы болды. Шайқас барысында шотландтар ағылшын сарбаздарын "ақмақтар" ("loon" – шотланд және дорик тілінде ер бала), "tykes" және "мәжбүрлілер" деп қорлады. Ангус графы, "Інжілді уағыздаушылар" деп аталатын монахтармен, төмендіктердің сегіз мыңдай сарбазымен бірге бастап келді. 1547 жылы Генрих VIII қайтыс болғанда, Эдуард VI-ның анасының інісі Эдвард Сеймур Лорд-протектор және Сомерсет герцогы болды, (бастапқыда) күші даусыз еді. Ол Шотландиямен күштеп одақтасу саясатын жалғастырды, Мэридің Эдуардқа үйленуін және Шотландия шіркеуіне Англия реформасын енгізуді талап етті. Қыркүйек айының басында ол үлкен флоттың қолдауымен жақсы жабдықталған әскерді Шотландияға бастап әкелді. Сол кездегі шотландтық регент Арран графына, Англияның соғысқа дайындықтарын байқаған Лондондағы өкілі Адам Оттерберннің хаттары арқылы ескертілді. Оттерберн Николас Беллин мен Ханс Хантердің шеберханаларында жасалған былғары жылқы қаруларын көрген болуы мүмкін.

Император елшісінің шайқас туралы мәліметтері

Император елшісі Франсуа ван дер Делфт Уильям Пейджеттен шайқастың жаңалықтарын тыңдау үшін Оутлендс сарайындағы король Эдуард VI сотына барды. Ван дер Делфт 19 қыркүйекте Венгрияның жесір ханымы Марияға жаңалықтардың өз нұсқасын жазып жіберді. Ол шайқас алдындағы күні ат әскерінің қақтығысын сипаттады. Ол ағылшын әскері шотландтық әскермен кездескен күні шотландтық атты әскердің аттан түсіп, найзаларын қиыстырып, оларды тік қатарда тұрған сүңгілер сияқты қолданғанын естіген. Ван дер Делфке Уорвик графының шотландтарға артынан шабуыл жасауға тырысқаны айтылды. Шотландияның артқы сапқа шабуыл жасағанда, шотландтар, көрінеу, Сомерсеттің қорғанымен келісімге келгендердің кейбіреулерін ілесіп, қашып кетті. Шотландия әскерінің қалған бөлігі де даладан қашуға тырысты. Ван дер Делфт 21 қазанда ханзада Филипке қысқаша сипаттама жазды. Бұл хабарламада ол шотландтардың орналасқан жерін өзгертуге тырысқанына ерекше назар аударды. Ол шотландтардың өзеннен өтіп, екі армияның қанатын қорғайтын екі төбені басып алғанын айтты. Шотландия әскері "ешқандай себепсіз үрейге ұшырап, қашқа құлақ болды". Бұл шайқас туралы жаңалықты Джон Хупер Швейцариядағы реформатор Генри Буллинджерге жіберді. Хупер шотландтардың Уорик графының басқаруындағы садақшылардың салдарынан артиллериясын тастауға мәжбүр болғанын және шотландтар орналасқан жерін өзгерткенде күн олардың көзіне түскенін хабарлады. Оған 15 мың шотландтық қаза тапқан, 2 мың адам тұтқынға алынған деген мәлімет берілді. Шайқасқа 17 мың ағылшын, 30 мың шотланд әскері аттанды. Хупердің хатында күні көрсетілмеген, бірақ ол Мэри Гиздің шайқастан кейін Сомерсетке жеке басына бағынғандығы туралы бұрмаланған хабарламаны қамтиды. Бұл хабарламалар, шайқастан кейінгі күндері және шайқас алаңынан алыс жерде жауынгер емес адамдар жинаған және жазған болса да, тарихшы үшін және оқиғаларды қайта құру үшін маңызды деректер болып табылады, оларды Паттеннің баяндамасымен және археологиялық дәлелдермен салыстыруға болады.

Салдары

Шотландия үкіметі күйреуге ұшыраса да, мойынсұнудан бас тартты. Кішкентай Мэри патшайым Францияға құпия түрде шығарылып, Францияның болашақ дофині Францискке күйеуге берілуі үшін жіберілді. Сомерсет бірнеше шотланд бекінісін және Жазықтар мен Шекараның үлкен бөлігін басып алды, бірақ бейбітшілік болмағандықтан, бұл гарнизондар қазынаны теріс әсер ететін, пайдасыз шығынға ұшыратты.

Талдау

Шотландтар жеңіліске сатқыштарды кінәлағанмен, қайта өрлеу дәуірінің әскері ортағасырлық әскерді жеңді деу әділ болар еді. Генрих VIII Сомерсетке жеңіс сыйлаған флот пен армияның ядросын құрайтын тұрақты теңіз және құрлық әскерлерін құруға қадам жасады. Дегенмен, әскери тарихшы Герваз Филлипс шотландтық тактиканы қорғап, Арранның Эск өзені маңындағы бастапқы орнынан ағылшынның теңіз және құрлықтағы маневрлеріне берілген рационалды жауап ретінде қозғалыс жасағанын көрсетті. 1877 жылы майор Садлер Стоуни шайқас туралы есебінде: «Кез келген әуесқой жаудың алдында майданды өзгертудің қауіпті операция екенін біледі» деп түсіндірді. Джон Нокс сияқты алғашқы баяндама жасаушылар көшуді жеңілістің себебі деп қарастырып, бұл бұйрықтың жергілікті жер иелері Джордж Дюри, Данфермлайн аббаты және Карберридің Хью Ригінің ықпалынан туғанын айтты. Маркус Мерриман шотландтықтардың алғашқы лагерін Шотландиядағы ең күрделі лагерь деп санайды, бірақ олардың атты әскерінің жеткіліксіз саны олардың күшін әлсіретті. Герваз Филлипс жеңіліс ағылшын атты әскерінің шабуылынан кейін моральдық құлдыраудың салдары болуы мүмкін екенін айтады және Уильям Паттеннің Ангус графының пикемендерін жоғары бағалағанын атап өтеді. Мерриман Сомерсеттің Эдинбург пен Лейтті басып алудан бас тартуын «тамаша мүмкіндіктің жоғалтылуы» және соғысқа қатысқан «үлкен қате» деп бағалады. 1548 жылы шотландтық артиллерия шебері лорд Метвен шайқастың жеңіліске ұшырауының себебі Шотландияда ағылшын саясатына қолдаудың артуы және шотландтық армияның сол күні дұрыс емес ұйымдастырылуы мен асығыстығы болғанын мәлімдеді. Теңіз шабуылы шайқастың маңызды бөлігі болды. Англия теңіз флотына лорд Клинтон басшылық етті, оның құрамында 34 соғыс кемесі мен 26 көмекші кеме болды. Уильям Паттен Ричард Броктың басқаруындағы «Галле Сюттл» кемесін шайқастағы кемелердің бірі ретінде атап көрсетті және оны Мюссельбургке жақын жердегі ағаш кескінінде бейнелеген жоспарына қосты. Англия флотындағы кемелердің қару-жарағы тізімге енгізілді. «Галле Сюттл» екі қолалық қос зеңбірек, екі қолалық Фландриялық қос зеңбірек, артқы жүктемелі темір қос бас және бір бас зеңбірек тасыды. Галлереялар өз ескекшілерінің көмегімен жағаға жақындатылуы мүмкін еді. Шайқас аяқталғаннан кейін Эндрю Дадли мен Майкл Дурхам «Галле Сюттл» кемесімен Броути қамалына жүзіп барып, үш оқ атты және оның тапсырылуын қамтамасыз етті.

Шотландияның артиллериясы

Ағылшын әскерінің жақындап келе жатқаны туралы ескертілген Шотландия артиллериясы Эдинбург қамалында дайындыққа келтірілді. Қосымша пушкашылар жұмысқа алынды және 140 жұмысшы, яғни шеберлер, Дункан Дундас тарапынан пушкаларды тасымалдау үшін жұмысқа алынды. 2 қыркүйекте пушкаларды, шотланд шатырларын және шатыршаларын Муссельбургке тасымалдау үшін арбалар жалданып алынды. Жылқылар да, Элфинстон бароны бұқаларды да ұсынды. Шотландия артиллериясының бас шебері Джон Драммонд Милнаб арба керуенін басқарды. Жаңа боялған ту болды, ал алдында бір бала "свэше" деп аталатын, адамдарды ескерту үшін қолданылатын барабанды ойнады. Уильям Паттен 11 қыркүйек жексембі күні әртүрлі жерлерде қалған 30 шотланд пушкасын алып шыққаннан кейін, орнаменттің ағылшын офицерлерін сипаттады. Олар бір мыс кулверин, 3 мыс сакер, 9 кішкентай мыс зеңбірек және тіреуіштерге орнатылған 17 темір пушка тапты. Осы пушкалардың кейбіреулері 1547–48 жылдарғы ағылшын корольдік тізімінде, Лондондағы мұнарада тіркелген, он алты шотланд мыс пушкасы ретінде кездеседі. Олар: жартылай пушка, 2 кулверин, 3 сакер, 9 фальконет және бір робинет.

Ағылшын армиясының қазынашысы

Ральф Садлер 1547 жылдың 1 тамызынан 20 қарашасына дейін Сомерсеттің Шотландиядағы экспедициясының қазынашысы болды. 22 тамызда ол Шрусбери графына кемелердің Аберладиге азық-түлікпен жүзуге дайын екенін хабарлады. Солтүстікке сапардың шығыны 7468 фунт стерлинг 12 шиллинг 10 пенни, ал кері сапардың шығыны 6065 фунт стерлинг 14 шиллинг 4 пенни болды. Әскерлердің жалақысы 26 299 фунт стерлинг 7 шиллинг 1 пенниді құрады. Садлер өзінің шығындары үшін 211 фунт стерлинг 14 шиллинг 8 пенни, ал жабдықтары мен аудитор шығындары үшін 258 фунт стерлинг 14 шиллинг 9 пенни алды. Жақсы қызмет көрсеткен тыңшыларға, шотландтық жетекшілерге және басқаларға, сондай-ақ испан жалдамалы әскерлерінің капитанына бірнеше арнайы сыйлықтар берілді. Шотландияның соғыс алаңындағы жаршысына 100 шиллинг берілді. 1547 жылдың желтоқсанында Садлердің есебі тексерілгенде, Садлердің VI Эдуардқа 546 фунт стерлинг 13 шиллинг 11 пенни қарызы бар екені анықталды, ол оны уақтылы қайтарды.

Бүгін

Ұрыс алаңы енді Шығыс Лотианда орналасқан. Шабуыл, бастысы, Инвереск шіркеуінің оңтүстік-шығысында, Шығыс жағалау темір жолының негізгі желісінен оңтүстікке қарай болған. Аймақты көру үшін екі үздік көзқарас бар. Фэсайд қамалы Уолифорд ауылынан жоғары, ағылшын позициясының артында орналасқан. Бинокль көмегімен келушілер шайқас алаңын жақсы көре алады, бірақ шотланд позициясы қазір ғимараттармен жасырылған. Олардың орналасқан жері туралы ең жақсы түсінік Еск өзенінің батысындағы, B6415 тас жолынан жақын орналасқан гольф алаңынан алынады. Шотландиялық орталық клуб үйінен бірнеше метр батысқа қарай жерді иеленген. Шабуыл кезінде маңызды тактикалық мақсат болған Инвереск биіктігі қазір салынған, бірақ одан Эскке түсіп, жағалау бойымен біршама жүруге болады. Бұл серуен шотландтық позицияның бір бөлігін көруге мүмкіндік береді, бірақ Муссельбург қаласы қазір сол жақтан толығымен көрінеді. 2011 жылы шабуыл алаңы Шотландиядағы тарихи шабуыл алаңдарының тізіміне қосылды. Шабуылды еске алу үшін Уолифорд ауылының жанында, Солтерс жолы мен А1 тас жолының қиылысына жақын жерде тас орнатылды. Тасқа Әулие Андрейдің кресі, ағылшын гүлі, шотландтық қызылқияғы және шабуылдың аты мен күні бейнеленген. Ол үйге апаратын жолдың солтүстік жағында, қиылыстың солтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Координаттары: 55.9302992°N 3.0210942°W. 2017 жылдың қыркүйегінде Шотландия шабуыл алаңдары қоры Ньюхайлс үйінің аумағында шабуылдың алғашқы ірі қайта жандандырылуын ұйымдастырды. Мұндай қайта жандандырулар үш жылдық циклмен жалғастырылуы жоспарланған.

Шығындар

Жарақат алған сарбаздардың кейбіреулерін Дунбардан келген шаштараз-хирург Локхарт емдеді. Дэвид Х. Колдуэлл былай деп жазды: "Англиялық есептер бойынша, 15 000 шотландтық қаза тауып, 2 000 адам тұтқынға алынған, бірақ Хантли графының 6 000 қаза болғаны туралы мәліметі шындыққа жақын болып көрінеді." Колдуэлл ағылшын әскерінің жоғалтулары туралы: "Ресми түрде 200 адам қаза тапқан деп хабарланды, бірақ армиядан келген жеке хаттардың әсерімен ағылшын сарайында 500 немесе 600 адам қаза тапқан болуы мүмкін деген әңгіме тарады."

Негізгі дереккөздер

Уильям Паттен, Шотландияға жасалған кешкі экспедиция (1548), А. Э. Поллард, Тюдор трактаттары (Лондон, 1903), 53–157 беттер. Джозеф Бэйн, Мемлекеттік қағаздар тізімі, Шотландия, 1 том (Эдинбург, 1898). Теулет, А., ред., Франция мен Испанияның Шотландиямен XVI ғасырдағы саяси қарым-қатынастары, 1 том (1862) 124–158 беттер, Уильям Паттеннің латынша баяндамасы бойынша. Артур Клиффорд, Садлер мемлекеттік құжаттары, 2 том (Эдинбург, 1809) 353–364 беттер, ағылшын армиясының қазынашысының есебі. Дэвид Констебл, Жан де Бертевильдің «Шотландияға 1546 жылғы экспедициясы және Масклбург шайқасы» (Баннатин клубы: Эдинбург, 1825), ағылшын жағында соғысқан француз куәгерінің баяндамасы. Филип де Малпас Грей Эгертон, Уильям, Уилтон лорды Грейдің қызметтері мен міндеттері туралы түсіндірме, оның ұлы Артур Грей, Камден қоғамы (1847).

Екіншілік көздер

Дэвид Х. Колдуэлл, "Пинки шайқасы", Норман Макдугалл, "Шотландия және соғыс, 79–1918" (Эдинбург, 1991), 61–94 беттер. Филипс, Герваз, "Флодденнің көлеңкесі: тактика, технология және 1513–1550 жылдардағы шотланд әскери тиімділігі", "Шотланд тарихи шолуы", 77-том, 204-санның 2-бөлімі, EUP (қазан, 1998), 162–182 беттер. Филипс, Герваз, "Англо-шотланд соғыстары: Пинки Клеу шайқасы", "Әскери тарих", тамыз (1997). Ф. Садлиер Стоуни, "Ральф Садлиердің өмірі мен заманы" (Лонгман: Лондон, 1877), 107–114 беттер. Шығыс Лотианда туған халық әншісі және ән жазушы Алекс Ходжсон, Пинки Клеу шайқасына құрмет ретінде өзінің екінші альбомындағы "Doon Pinkie Cleugh" әні арқылы тарту етеді. Альбом "The Brig Tae Nae Where" деп аталады және шотланд халықтық музыкасын жазатын Greentrax Recordings лейблінде жарық көрді.