Кіріспе
Жапайы құсты жеке анықтау үшін таңбаны бекіту журналы. Bird ringing (Ұлыбритания) немесе Bird banding (АҚШ) – жапайы құстың аяғына немесе қанатына жеке нөмірленген кішкентай металл немесе пластик таңбаны қою арқылы жеке анықтау мүмкіндігін қамтамасыз ету. Бұл құстың қозғалысын және өмір тарихын қадағалауға көмектеседі. Таңбалау кезінде қауырсынды өлшеу, қауырсын тозуын, тері асты майын, жасын және жынысын тексеру әдеттегі жағдай. Кейіннен құсты қайта ұстау немесе табу арқылы көші-қон, ұзақ өмір сүру, өлім-жітім, популяция, аумақтық мінез-құлық, тамақтану және орнитологтар зерттейтін басқа да аспектілер туралы мәліметтер алуға болады. Құстарды таңбалаудың басқа да әдістері қолданылуы мүмкін, олар құсты ұстау қажеттілігінсіз, дала жағдайында анықтауға мүмкіндік береді.
the journal
Bird ringing (UK) or bird banding (US) is the attachment of a small, individually numbered metal or plastic tag to the leg or wing of a wild bird to enable individual identification. This helps in keeping track of the movements of the bird and its life history. It is common to take measurements and examine conditions of feather molt, subcutaneous fat, age indications and sex during capture for ringing. The subsequent recapture or recovery of the bird can provide information on migration, longevity, mortality, population, territoriality, feeding behavior, and other aspects that are studied by ornithologists. Other methods of marking birds may also be used to allow for field based identification that does not require capture.
Тарих
Құстарды таңбалауға жасалған ең алғашқы әрекеттерді римдік сарбаздар жасаған. Мысалы, б.з.д. 218 жылы Пуника соғысы кезінде қоршаудағы гарнизон қағауды босатқан (бұл практиканың қалыптасқандығын көрсетеді). Квинт Фабиус Пиктор құстың аяғына жіп байлап, хабар жіберген. Тарихтан тағы бір мысал келтірсек, Плинийдің (б.з. 1 ж.) заманында көліктік жарыстарға қызығушылық танытқан рыцарь қағауларды 217 шақырым қашықтықтағы Вольтерраға алып барып, жарыс жеңімпаздары туралы ақпаратпен бірге босатқан. Орта ғасырларда соколовшылар өздерінің соколдарына иелерінің мөрі бар тақтайшаларды бекіткен. Англияда шамамен 1560 жылдан бастап, аққуларға аққу белгісі қойылды, яғни, олардың тұмсығында шағын кесік жасалды. 1822 жылы Германияда Африка тайпаларына тиесілі, жебеден жарақат алған ақсақалдар (неміс тілінде pfeilstorch деп аталады) табылған, бұл Еуропа құстарының ұзақ қашықтыққа көшіп-қонуының ең алғашқы дәлелдерінің бірі болды. Солтүстік Америкада Джон Джеймс Одубон мен Эрнест Томпсон Сетон пионер болды, бірақ олардың құстарды таңбалау әдісі қазіргі заманғы сақиналаудан ерекшеленді. Одубон 1805 жылы фермасына қайта оралатын құстарды анықтау үшін жас шығыс фойбаларының аяқтарына күміс жіп байлаған (бірақ бұл даталардың дұрыстығы күмәнді), ал Сетон 1882 жылы Манитобада қарлы кескіштерді бояумен таңбалаған. Құстарды кең ауқымды ғылыми мақсаттарда сақиналауды 1899 жылы Даниялық мектеп мұғалімі Ханс Кристиан Корнелиус Мортенсен бастады, ол Еуропалық майналарды сақиналау үшін алюминий сақиналарын қолданды (Мортенсен 1890 жылы мырыш сақиналарын қолдануға тырысқан, бірақ олар тым ауыр екенін анықтады). Алғашқы сақиналау схемасы 1903 жылы Германияда Иоганнес Тьененман тарапынан Шығыс Пруссияның Балтық теңізі жағалауындағы Росситтен құс обсерваториясында құрылды. Одан кейін 1908 жылы Венгрия, 1909 жылы Ұлыбритания (Абердиндегі Артур Ландсборо Томсон және Англиядағы Гарри Уизерби), 1910 жылы Югославия және 1911-1914 жылдар аралығында Скандинавия елдері осы сақиналау жүйесін қабылдады. Смитсондар институтының ғалымы Пол Бартч АҚШ-та алғашқы қазіргі заманғы сақиналауды жүзеге асырды: ол 1902 жылы 23 қара басты түнгі балықшыны сақиналады. Висконсин университетінің профессоры Леон Коул 1909 жылы Америка құс сақиналау қауымдастығын құрды; бұл ұйым 1918 жылғы көшпенді құстар туралы шартқа сәйкес АҚШ-та (1920) және Канадада (1923) федералдық бағдарламалар құрылғанға дейін сақиналауды бақылады.
Сақиналы шыбықтар
Сақина тағу қысқышы құстың аяғына сақина салуға көмектесетін қажетті құрал. Бұл қысқыштар құстың аяғының қалыңдығына қарай әртүрлі өлшемде болады. Қысқыштардың өлшемдері 0A, 1A, 2–3, 3B, 3A және 4 болып бөлінеді.
Аяқ өлшегіш
Топтың мөлшері аяқ өлшегішті пайдалану арқылы анықталады. Аяқ өлшегіш құстың аяғына оралып, аяқтың шеңберін анықтайды. Топтың мөлшері анықталғаннан кейін, оны аяққа орнату үшін тоқал қолданылады. Көптеген су құстары аяққа белгіленеді, ал кейде су құстарының мойнына мойындық сақина салынады. Австралияда топтардың мөлшері 1-ден 15-ке дейін, сондай-ақ аяқ пішіні ерекше болатын құстар үшін, мысалы, тотықұстар мен пеликандар үшін арнайы мөлшерлер бар.
Қанат басқарушысы
Пайлдың оқулығын қарап шыққанда, кейбір құстарды қанаттың ені бойынша анықтауға болады. Ал келесі қажетті құрал – қанат өлшегіш, ол деректерді жинау, зерттеу мақсатында немесе түрлерді анықтау үшін қанаттың ұзындығын өлшеуге қолданылады. Бұл қиындыққа шешім табу мүмкіндігі түрлерге қарай өзгеше, ал Gang-gang какаду сияқты кейбір түрлерді сақиналауға тырысу өте қауіпті деп белгілі. Жаңа әлемнің құстарында аяқтарына сақина тағуға болмайды, себебі олар аяқтарына зәр тастайды, бұл сақиналардың тозуына себеп болады, тозған сақиналар құстың аяғына жабысып, оны жарақаттайды. Суда жылдам ағынмен қозғалатын құстарды да сақиналау қауіпті, себебі сақиналар судың қарсылығын арттырып, олардың жылдам ағында олжаны ұстауын қиындатады. Қауіпсіз сақиналауға болатын түрлердің арасында Шығыс жарты шардың шөлдеріндегі көшпелі түрлер мен тайга орманды аймақтарындағы кардуэлин тұқымдас құстар арасында маңызды шектеулер бар. Бұл түрлердің өмір салтына тән болжамсыз қозғалыстары, олардың табылу көрсеткіштерінің өте төмен болуына әкеледі, әсіресе олардың мекендейтін жерлерінде халық тығыздығы төмен болғандықтан.
Қанат белгілері
Кейбір зерттеулерде, бүркіт сияқты ірі құстарды зерттеу кезінде, құстардың қанат қауырсындарына жарқын түсті пластик таңбалар бекітіледі. Әр таңбада әріп немесе әріптер болады, ал түс пен әріптердің комбинациясы құстың жеке ерекшелігін анықтайды. Оларды бинокль арқылы даладан оқуға болады, бұл құстарды қайта ұстау қажеттігін жояды. Таңбалар қауырсындарға бекітілгендіктен, құс қауырсыны ауысқанда олар түсіп қалады. Тағы бір әдіс – табиғи қауырсынның орнына жарқын түсті жасанды қауырсынды орнату. Патагиалдық таңба – патагиумнан өткізілген қайрақпен қанатқа бекітілген, тұрақты таңба.
Радио таратушылар және спутниктік бақылау
Егер жеке құстардың қозғалысы туралы толық ақпарат қажет болса, құстарға кішкентай радио хабар таратушы құрылғылар орнатылады. Шағын түрлер үшін хабар таратушы қанаттардың түбіне бекітілген «арқа сөмке» ретінде тағылады, ал ірі түрлер үшін ол құйрық қауырсынына немесе аяқтарына ілінеді. Екі түрі де сигнал қабылдауды жақсарту үшін әдетте кішкентай (10 см) иілгіш антеннамен жабдықталады. Құстың орнын жер бетінен үшбұрыш тәсілімен анықтау үшін екі өрісті қабылдағыш (қашықтық пен бағытты анықтау) қажет. Бұл әдіс, әсіресе тығыз өсімдіктерде (мысалы, тропикалық ормандарда) және ұялшақ немесе анықтау қиын түрлерді іздеу үшін пайдалы, себебі құстарды көру арқылы растамай, қашықтықтан табуға болады. Құстардың қозғалысын бақылау үшін спутниктік хабарлағыштарды қолдану қазіргі уақытта хабарлағыштың мөлшерімен шектеледі – шамамен 400 грамнан асатын түрлерге ғана қолданылады. Оларды көшіп жүретін құстарға (қаздар, аққулар, журавльдар, пингвиндер және т.б.) немесе ұзақ қашықтыққа жүретін пингвиндер сияқты басқа да түрлерге бекітуге болады. Жеке құстарды спутниктер арқылы ұшқыш батареясының қызмет ету мерзімі бойына зор қашықтықта бақылауға болады. Қанаттағы белгілер сияқты, хабарлағыштар құс қауырсындарын жаңартқанда автоматты түрде түсіп қалуы мүмкін; немесе құсты қайта ұстап алу арқылы қалпына келтіруге болады. Motus жабайы табиғатты бақылау желісі – Birds Canada бағдарламасының бір бөлігі, ол 2014 жылы АҚШ және Канадада іске қосылды. 2022 жылға қарай 34 елде 1500-ден астам қабылдау станциялары орнатылды, көптеген қабылдағыштар АҚШ және Канадада шоғырланған.
Өңдеуді оқитын сақиналар
Оқылмалы сақина – әдетте пластиктен жасалған, жарқын түсті, сонымен қатар әріптер және/немесе сандар түрінде айқын белгілері бар сақина немесе сақиналар жинағы. Далалық биологтар бұл сақиналарды құстарды қайта ұстамай, олардың табиғи мінез-құлқына ең аз бұзушылық келтіре отырып, жеке-жеке анықтау үшін пайдаланады. Сандарды тасуға жеткілікті үлкен сақиналар көбінесе ірі құстарға ғана қолданылады, бірақ қажет болған жағдайда, идентификациялық кодты ұстайтын кішкентай қосымшалар (аяқ белгілері) оларды сәл кішірек түрлерге де қолдануға мүмкіндік береді. Шағын түрлер үшін (мысалы, көптеген торғайлар) жеке құстарды әртүрлі түсті кішкентай сақиналардың белгілі бір ретпен оқылатын комбинациясы арқылы анықтауға болады. Мұндай түсті белгілердің көпшілігі уақытша саналады (сақиналар тозады, түсі солғызданады және құстар оларды жоғалтуы немесе өздері шешіп алуы мүмкін), сондықтан құстарға әдетте тұрақты металл сақина да салынады.
Аяқ жалаулары
Түсті сақиналарға немесе жолақтарға ұқсас аяқша белгілері, әдетте Дарвик материалынан жасалады және нөмірленген металл сақиналармен бірге қолданылады. Аяқша белгілерінде кейде жеке кодтар кездеседі, бірақ олардың негізгі мақсаты – құстар сақиналанған орындарды кодтап, осылайша олардың көші-қон жолдары мен тоқтау орындарын анықтау. Түсті аяқша белгілерін пайдалану – 1990 жылы Австралияда Шығыс Азия-Австралиялық көшпенді құстар жолы елдері бастаған, көшіп-қон жасайтын құстар пайдаланатын маңызды аймақтар мен жолдарды анықтауға бағытталған халықаралық бағдарламаның бір бөлігі.
Басқа маркерлер
Бас және мойын маркерлері жақсы көрінеді және аяқтары көрінбейтін түрлерде (мысалы, үйректер мен қаздар) қолданылуы мүмкін. Жылыстауы бар құстардың мұрын тесіктерінен өткізілген ілгек арқылы мұрын дискілері мен мұрындықтарды тұмсыққа бекітуге болады. Егер олар тыныс алуға кедері келтірсе, қолдануға болмайды. Мұзды климатта өмір сүретін құстарға қолдануға болмайды, себебі мұрындыққа мұз жиналуы мұрын тесіктерін бітіп тастауы мүмкін. Үлкен құстарға, мысалы қаздарға, ауыспалы, жылу өткізбейтін пластиктен жасалған мойынға арналған жағалар тиімді.
Білім
Көптеген құстарды сақиналайтын мекемелер жұртшылыққа көрсетулер ұсынады, онда сарапшылар тірі құстарға сақина тағып, процестің қадамдарын түсіндіріп, көрермендердің сұрақтарына жауап береді. Келушілерді осы техника туралы біліммен таныстыру арқылы, дұрыс ақпаратты таратуға көмектеседі. Тірі құстарға сақина тағу – құстарды қорғау жөнінде жұртшылықты білім берудің жалғыз жолы емес, бірақ ол келушілер үшін ерекше қызығушылық тудыратын және бірегей әдіс болуы мүмкін.
Кейбір нәтижелер
Сақина тағу әрекеттерін көбінесе ұлттық агенттіктер реттейді, бірақ сақина тағылған құстар елдер арасында кездесетіндіктен, табылғандарын және есептерін жинауды қамтамасыз ететін консорциумдар бар. Ұлыбританияда құстарды сақинамен тағуды Британдық орнитология қоры ұйымдастырады. Солтүстік Америкада АҚШ Құс сақиналарын зерттеу зертханасы Канада бағдарламаларымен және 1996 жылдан бері Солтүстік Америка сақина салу кеңесімен (NABC) серіктес болып жұмыс істейді. Су құстарын аулаушылар өлтірген немесе байқаған құстың сақина нөмірін хабарлай алады және осы құстың түрі, жасы және сақина тағылған орны сияқты мәліметтерді біледі. Құс сақиналары әлі де сирек кездесетіндіктен, көбінесе құнды сыйлық ретінде қарастырылады. Еуропалық құс сақиналарын зерттеу одағы (EURING) Еуропадағы ұлттық бағдарламалардан алынған сақиналау деректерін біріктіреді. Австралияда Австралиялық құс және жануарлар сақиналарын зерттеу схемасы құс және жануарлар сақиналары туралы барлық ақпаратты басқарады. SAFRING Оңтүстік Африкада құс сақиналау қызметін басқарады. Үндістанда құс сақиналауды Бомбей табиғи тарих қоғамы жүзеге асырады. BirdRing Неотропика және Африкада сақина тағумен айналысады. Ұлттық құс сақтау орталығы (CEMAVE) Бразилияда құс сақиналарын салудың ұлттық схемасын үйлестіреді.