Кіріспе

Британдық саясаткер және табиғат зерттеушісі, полковник Уильям Генри Сайкс, FRS (25 қаңтар 1790 – 16 маусым 1872) – Үндістанда британдық әскерде қызмет еткен ағылшын табиғат зерттеушісі. Ол ерекше Үнді армиясында саясаткер, индуист және орнитолог ретіндегі жұмысымен танымал болды. Викториялық статистикалық қозғалыстың пионері, Корольдік статистикалық қоғамның негізін қалаушы, ол сауалнамалар жүргізіп, әскердің жұмысының тиімділігін зерттеді. Үндістандағы қызметтен оралғаннан кейін ол Шығыс Үндістан компаниясының директоры және Абердинді өкілдік еткен парламент мүшесі болды. 1847 жылы ол Абердин округінен парламент мүшелігіне үміткер болуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 1857 жылы ол Джон Фарли Лейтке қарсы либералдық мүдделерді қорғай отырып, қайта үміткерлік етіп, сайланды. Ол бірнеше мерзім бойы осы лауазымды иеленді. 1858 жылы Корольдік Азиялық қоғамның президенті болып сайланды. Ол сондай-ақ Өнер қоғамы мен Британдық Корольдік қауымдастығының мүшесі болды. Ол кітапханалар мен ақпаратқа қолжетімділік мәселесіне ерекше назар бөлді, университет кітапханаларының жұмыс уақытын ұзартуды және қоғамдық кітапханалардың рөлін қолдауды көздеді. Англияның қоғамдық кітапханалардың саны бойынша Еуропадан қалып қойғанын атап өтті, Лондонның 100 тұрғынына 22 кітап шақ тисе, Парижде 160, Флоренцияда 100-ге 317, Дрезденде 490, Мюнхенде 780, ал Копенгагенде 100-ге 467 кітап жетеді. Ол сондай-ақ Мюнхенде 17 қоғамдық кітапхана бар екенін айтты. Лорд-ректор ретіндегі таныстыру сөзінде ол математика, табиғи философия, табиғат тарихы, Библияны сынау және классика саласындағы ең жақсы студенттер үшін, егер олар әскери сурет салу және геология саласында тәжірибелі болса, Үнді армиясында комиссия құруға көмектесе алатынын мәлімдеді. Ол 1835 жылы Корольдік статистикалық қоғамның негізін қалаушы мүшесі және 1863–1965 жылдары президенті болды; ол осы лауазымды екінші рет иеленген, бірақ алғашқысы титул немесе барон емес. 1835 жылдың қыркүйегінде ол құрметті митрополит комиссары атанды. Бронхиттен зардап шегуіне қарамастан, ол парламенттің барлық сессияларына қатысып, 82 жасында Лондондағы Кенсингтонда қайтыс болды.

Үлестер

"Статистикалық хабаршы" ретінде ол Декан аймағын аралап, табиғи тарих үлгілерін жинаудан басқа, халық туралы деректер жинады. Оның статистикалық зерттеулеріне бір әскерге жұмсалатын шығындарды есептеу кірді. Мысалы, ол француз армиясының британ армиясынан әлдеқайда арзан екенін есептеп шығарды, бұл, оның сөзіне сәйкес, француздарға бір "ағылшын" әскерінің құнына екі әскерді ұстауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ол Үндістанның жергілікті әскерлерінің еуропалық әскерлерге қарағанда денсаулығы жақсы екенін және өте төмен сыйақымен үнді әскерлеріне зейнетақы мен сақтандыру ұсынуға болатынын анықтады, бірақ бұл ешқашан іске аспады. Сайкс Үндістандағы метеорологтердің бірі болды, ол тұрақты температура мен атмосфералық қысымды өлшеді; ол күндізгі қысым өзгеруінің тұрақты үлгілерін байқады және диапазонының қыста ең үлкен, ал муссон кезінде ең аз болатынын атап өтті. Сайкстың жануарлар жинағы Декан аймағындағы құстар мен сүтқоректілердің каталогтарын жариялауға әкелді, олардың көптегені Зоологиялық қоғамның еңбектерінде жарияланды. Оның ашқандарына ғылымға жаңа 56 құс, соның ішінде үнді көлді балықшысы кірді. Сайкс сондай-ақ аймақтың балықтарын зерттеді және Үндістанның кескілері мен жартылай табандылары туралы мақалалар жазды. Оның Декан құстарының тізімінде шамамен 236 түр болды. Ол Декан аймағының табиғи тарихы бойынша сарапшы болды және көптеген басқа табиғат зерттеушілерімен хат алмасты. Ол Шығыс Үндістан компаниясындағы лауазымын пайдаланып, ықпалын жүзеге асырды, ал Чарльз Дарвин оған Эдвард Блайтты Қытайға экспедицияға қосу туралы шешімдерге әсер ету үшін хат жазды. Үндістанның Сикс шыршасы (Galerida deva) оның құрметіне аталған. Сонымен қатар, көк басты вагтейлдің (Motacilla flava beema) бір түрі Британ құстары (1907) жинағында Сайкс вагтейлі деп аталды. Сайкс буддизм және оның көнелігі туралы көп жазды. 1842 жылы "Азия қоғамының журналында" жарияланған мақаласында ол брахмандардың Үндістанның түпкілікті тұрғындары емес екенін және пали тілі санскриттен бұрын пайда болғанын айтты. Ол Үндістанның ежелгі тарихында брахманизм емес, буддизм үстемдік еткенін сенді. Сайкс Факсианның саяхаты туралы жақында аударылған жазбасына сілтеме жасап, "сол керемет халықтың – қытайлардың әдебиетіне" Үндістанның өткенін ашып көрсетуге мүмкіндік бергені үшін ризашылық білдірді. Ол "тиісті құралдарды сақтандырып, мейірімділікпен қолданса, индустардың білім деңгейін көтеріп, олардың моральдық және әлеуметтік жағдайын жақсартуға және олардың мәңгілік игілігін дамытуға болады" деп үміттенді. 1856 жылы Бомбей тұрғындары Сайксқа жергілікті білім беру жүйесін қолдағандығы үшін медаль табыс етті. Ол сондай-ақ британдықтарды жергілікті әдет-ғұрыптарға немқұрайлы қарап, 1857 жылғы көтеріліске себепкер болды деп есептеді. Британдық БАҚ көтерілісшілер майланған патрондарды қолданды деп болжағанда, ол олардың барлығы "Көк Бесс" және дәстүрлі мылтық оқ-дәрілерін қолданғанын атап өтті, бұл көтерілістің тікелей себептерінің бірі болды. Ол Бомбей Азия қоғамын құрушылардың бірі болды.

Мұра

Сайкстың маймылы Cercopithecus albogularis оның құрметіне аталған. Сайкстың түнгі құсы немесе Синд түнгі құсы Caprimulgus mahrattensis оның құрметіне аталған. Сайкстың кескілемешісі Iduna rama оның құрметіне аталған.