Кіріспе
француз ақыны Жак Делиль (dəlil; 22 маусым 1738 жылы Оверньдегі Эгеперс қаласында дүниеге келген – 1 мамыр 1813 жылы Парижде қайтыс болған) – Вергилийдің «Георгикаларын» аударғаннан кейін ұлттық даңққа ие болған және бау-бақша өнері туралы дидактикалық өлеңімен халықаралық атаққа қол жеткізген француз ақыны. Ол Франция революциясының қанаушылығынан мүжілген, бірнеше жыл Франциядан тыс жерде, соның ішінде үш жыл Англияда өмір сүрген. Отанына оралғаннан кейін жариялаған абстрактілі тақырыптағы өлеңдері бұрынғыдай жақсы қабылдамады.
Jacques Delille (dəlil; 22 June 1738 at Aigueperse in Auvergne – 1 May 1813, in Paris) was a French poet who came to national prominence with his translation of Virgil’s Georgics and made an international reputation with his didactic poem on gardening. He barely survived the slaughter of the French Revolution and lived for some years outside France, including three years in England. The poems on abstract themes that he published after his return were less well received.
Өмірбаян
Делиль – анасының жағынан Мишель де л’Оспитальден тараған заңсыз туған бала. Ол Париждегі Лизие колледжінде білім алып, бастауыш мектеп мұғалімі болды. 1769 жылы Вергилийдің «Георгикаларын» аударғаннан кейін атақты болды, оған дейін ол бірнеше шағын туындыларын жариялап, ақын ретінде таныла бастаған еді. Вольтер Делильді Француз академиясының бос орнына ұсынғанда, ол бірден мүше болып сайланды, бірақ патшаның қарсылығынан кейін 1774 жылға дейін қабылдау рәсімі болған жоқ, себебі оны тым жас деп есептеді. «Бақшалар, немесе ландшафттарды әдемілеу өнері» (1782) атты еңбегінде ол өзінің ерекше ақын екенін дәлелдеді. 1786 жылы Делиль елші М. де Шоизёль Гуфьердің сүйемелдемесімен Константинопольға сапар жасады. Ол Франция революциясы басталғанда кедейлікке ұшырады, бірақ Collège de France-те латын поэзиясынан профессор болып қызмет етті және Abbé de Saint Sévrin атағын алды. Ол революциялық идеяларды қолдау арқылы өмірін сақтап қалды, бірақ ақырында Парижтен кетіп, әйелінің туған жері Сен-Ди-де-Вожеге зейнетке шықты, онда «Энеиданы» аударумен айналысты. 1794 жылы Делиль алдымен Базельге, содан кейін Швейцариядағы Глайресске көшті. Мұнда ол «Елді мекеннің адамы» (Homme des champs) және «Табиғаттың үш патшалығы» (Trois règnes de la nature) атты өлеңдерін аяқтады. Оның келесі панасы Германияда болды, онда ол «Шайқаныс» (La Pitié) атты шығармасын жазды; соңында ол Лондонда (1799–1802) біраз уақыт өткізді, көбінесе «Жоғалған жұмақты» (Paradise Lost) аударумен шұғылданды. Ол жерде Девоншир герцогинясы Джорджиана Кавендиштің қамқорлығында болды, оның «Сен-Готхард тауынан өту» (The Passage of the Mountain of Saint Gothard) атты сипаттамалық өлеңі 1802 жылы, Францияға оралған жылы Делильдің аудармасында жарияланды. Парижге оралғаннан кейін Делиль профессорлық қызметін және Француз академиясындағы өзінің орнын қайтадан иеленді, бірақ көзі нашарлағандықтан, көптеген уақытын зейнеткерлікте өткізді. Қалған өмірінде ол жер аударылу кезінде бастаған өлеңдері мен аудармаларын, сондай-ақ кейінірек жазған шығармаларын жариялады, бірақ олардың ешқайсысы оның ерте туындыларындай танылмады. Өлгеннен кейін Делиль Франция колледжінде лавр гүлдерімен безендіріліп, Анна Луи Жироде де Русси Триосон салған суретіне түскен. Оған еске алу рәсімі өткізіліп, Пэр-Лашез зиратында жерленді, онда Бонапартистік саясаткер граф Регна де Сент-Жан д’Ангели оның қабірі басында сөз сөйледі. 1814 жылы Арлесхайм Эрмитажында «Виргилий Делиль» есімімен ескерткіш орнатылды. 1817 жылы оның жинақталған шығармалары жиынтық түрде жариялана бастады, ал 1821 жылы Луи Мишель Петит ақынның портреттік басын Ұлы француздар қола медальдар сериясы үшін жасады.
Табиғаттың мерекесі
1800 жылы Делиль өзінің француздық «Георгикаларында» тағы бір Виргилийлік импровизациясын жариялады – «L'Homme des champs, ou les Géorgiques françaises». Өлең негізінен сипаттамалық, бірақ табиғатты дәріптейді, иелікті дамыту үшін шетелдік және экзотикалық түрлерді енгізуді, ал өзін-өзі жетілдірудің жолы ретінде елде өмір сүруді ұсынады. Оның жарық көргенін құптаған «Айлық шолу» журналы алғашқы екі аптада 30 000 дана сатылғанын хабарлады. Сондай-ақ, бірінші жырда «әртүрлі ағылшын ақындарынан алынған алпыс тармақ бар екені, бірақ олар тікелей аударма емес, көбінесе еліктеу арқылы жазылған» делінген. Мақалада өлеңнен француз тіліндегі түпнұсқа үзінділер де, рецензенттің жеке аудармасы да келтірілді, Делильдің «L'Homme des Champs» шығармасы «Ауылдық жұбай» деп аударылды. Бірақ келесі жылы Джон Маунде осы туындыны толық аударма ретінде «Ауыл философы» немесе «Француздық Георгикалар» деген атпен жариялады, ол да жоғары бағаланды. Делильдің еңбегі басқа да түрлі поэтикалық жауаптарға да шабыттандырды. :fr:Жозеф Бершо 1801 жылы жеңіл және танымал «Гастрономия немесе шарапшы адам» (Тағамдық үстел) төрт жырдан тұратын шығармасын дидактикалық қосымша ретінде жариялады. Одан кейін агроном :fr:Жан Батист Ружие де Ла Бержери 1804 жылы он екі жырдан тұратын «Француздық Георгикаларын» жариялады, онда соғыстан оралған әскерлерге ауыл шаруашылығымен айналысу ұсынылды. Делильдің өлеңінің тағы екі аудармасы болды: Виллем Бильдердейк голланд тіліне аударған «Het Buitenleven» (1803); және J. B. P. Dubois латын тіліне аударған «Ruricolae seu Ad Gallos Georgicon» (1808).
Кейінгі еңбектері
Делиле жер аударылған жылдары, жер аударылудан оралғаннан кейін тұрақты түрде жарық көрген көптеген еңбектерінің дайындығымен айналысты. Олардың біріншісі – «Шайқас» («La Pitié») поэмасы, оның мәтіні оның енді қаншалықты саяси сақтық танытуға тиіс екенін көрсетеді. Тақырыбын тарихи тұрғыдан суреттеу үшін, ол Лондоннан кеткеннен кейін жарық көрген түпнұсқа нұсқасында монархиялық көзқарастарды білдірді және жаңа француз үкіметін сынады. Бірақ Париж басылымында, оралғаннан кейін көп ұзамай, Делиль кейбір бөлімдерді қайта жазу қажет деп тапты. Нәтижесінде, кейінгі сыншының пікірінше, 1802 жылы жарық көрген екі басылым «каналдың қай жағынан қарасаңыз, мүлдем басқаша нәрсе – екі беті бар мүсіндей» болды. Бірақ барлық сақтығына қарамастан, поэма тез арада сынға (және саяси шабуылға) ұшырады. «Табиғаттың үш патшалығы» (1808) атты еңбегіндегі амбициялы табиғаттану сабақтары ағылшын сыншыларын да күдікке түсірді. «The Monthly Review» журналында оның ұйымдастырылуы, жаңалықтары және кейде тіпті ақыл-ойының жетіспеуі айтылды. «Эдинбург ревью» ақынды «ескіше, жасанды өлең жазатын шебер» деп атады және оның «Табиғаттың үш патшалығында» Эразм Дарвиннің «Өсімдіктер махаббаты» еңбегіндегі танымал ғылымды еске түсіретін «плагиаттардың әртүрлі қоспасын» ғана тапты. Сол сыншы үшін, Делильдің 1800 жылдан бері жариялаған барлық еңбектері қанағаттандырмас болды. Оның өлімінен кейін жазу стиліне деген талғам өзгерген соң, ағылшын сыншылары Делильге көз жұмып қарауды бастады. Уолтер Савидж Ландор өзінің «Қиял әңгімелері» (1824) кітабында ақынға арнап жазғанда, оны «Париждегі шулы, әсем ортада, әділдік пен елдің сұлулығына жылай алатын ең бақытты жаратылыс» деп сипаттады. Одан кейінгі тең емес диалог барысында Делильдің рөлі француз өлеңіндегі жасандылық пен артық сөздерді басқа әдебиеттердегі ең жақсы үлгілерден қорғаумен шектелді. Кейіннен «Британ энциклопедиясындағы» мақаласында Делильдің бастапқыдағы үміттерінен кейін оның жетістіктеріне жетпегені айтылды; және «өзінің әдемі өлеңдерімен және кейде сөздерінің шеберлігімен қатар, ол, әсіресе кейінгі еңбектерінде, проза мен поэзия арасындағы шекараны түсінбейтінін көрсетеді».