Кіріспе

Ешуа Стилит (шуа стилиті, ешу стилиті, ешу стилиті) – Византия және парсы империялары арасындағы 502 және 506 жылдардағы соғыстың тарихын баяндайтын хрониканың авторы. Бұл еңбек жалпы алғанда сирия тілінде сақталған ең ерте және ең сенімді тарихи құжаттардың бірі саналады. Оның сақталуы Зұқнин хроникасының үшінші бөлігіне енгізілуіне байланысты, және Иоанн Ефестің шіркеу тарихының екінші бөлігінде де орын алған болуы мүмкін, одан (Франсуа Нау көрсеткендей) Псевдо Дионисий өзінің үшінші бөлігіндегі мазмұнның барлығын немесе көп бөлігін көшірген. Хроника авторлығы аталмайды, Наудың көрсетуінше, Амида (Диярбакир) маңындағы Зұқниннен келген монах Джошуаға жатқызылатын көшірмешінің жазбасы, шын мәнінде, бүкіл жұмыстың құрастырушысына қатысты болуы мүмкін. Қалай болғанда да, автор өзі сипаттаған көптеген оқиғалардың куәгері болған, және Рим-парсы соғыстары кезінде ауыр зардап шеккен Эдессада тұрған болуы керек. Ол тарихи себептерге қатысты көптеген замандастарына қарағанда күрделі көзқарасқа ие, ол адамның ниеттерін, экономикалық мүдделерді, тайпалық және императорлық саясатты, сондай-ақ құдайлық құдіреттің күшін ескереді. Осы себепті оны кейбір зерттеушілер сириялық Фукидид деп атайды. Антиохияның Халкедондық патриархы Флавиан II-ні, өзінің ұлы монофизит замандастары Сергдің Якобы мен Маббогтың Филоксени туралы айтқандарына қарағанда, жылырақ тілмен мақтауы, оның ортодоксалды католик болғаны туралы пікірлерге орын берді. Бірақ оның нақты діни бағыты анық емес, себебі ол император Анастасийді діни саясаты үшін мақтады, ол көбінесе монофизиттерге жағымды болды. Хроника алғаш рет Асеманидің латын тіліндегі қысқартылған нұсқасында (B.O. i. 260–83) жарияланды, ал 1876 жылы Паулин Мартин, ал 1882 жылы Уильям Райт (ағылшын тіліне аудармасымен) оны редакциялады. Жазушы досы діни қызметкер Сергийге арнаған арнайы алғы сөзден кейін, 363 жылы Юлианның өлімінен бастап оқиғаларды қысқаша баяндап, парсы патшалары Перроз I (457–484) және Балаш (484–488) билік құрған кезеңдерін толық сипаттайды, содан кейін негізгі тақырыбына кіріседі: Кавад I (489–531) билігінің басталуынан бастап 502–506 жылдардағы Ұлы соғысқа дейінгі парсы және рим империялары арасындағы қарым-қатынастардың тарихы. 494 жылдың қазанынан бастап 506 жылдың соңына дейін бейбітшілік орнағанға дейін автор Месопотамиядағы негізгі оқиғаларды, сондай-ақ парсылардың Амидты қоршауын және басып алуын (502–503), олардың Эдессаны (503) қоршауын, римдіктердің Амиданы қайтаруға жасаған сәтсіз әрекеттерін (504–505) мұқият сипаттайды. Бұл еңбек соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң жазылған болуы мүмкін. Стилі көрнекті және түсінікті, автор жақсы білімді, қарапайым және адал адам болған. 1997 жылы оның қазіргі заманғы неміс тіліне аудармасы, кең көлемді тарихи түсініктемелермен бірге жарық көрді.