1523 жылғы оқиғалар

Кіріспе

1522 1523 1524

1523 жыл (MDXXIII) – юлиан күнтізбесі бойынша бейсенбіде басталатын кәдімгі жыл.

Қаңтар-наурыз

20 қаңтар – Кристиан II Дания және Норвегия королі лауазымынан күштеп бас тартуға мәжбүр болды, себебі Виборгтағы гердегтің ақсүйектері оның інісі, Холштейн герцогы Фредерик пайдасына адалдықтарын жоққа шығарды. Кристиан сәуір айында Нидерландыға жер аударылды. 15 ақпан – Португалия басқыншылары Индонезиядағы Тернате аралында Кастела бекінісін салуды аяқтады, соның нәтижесінде Португалия Малакка аралдарын (қазіргі Малуку аралдары) өзіне қаратып алды. 25 ақпан – Арабия түбегіндегі әл-Шихр шайқасы (қазіргі Йемен): Португалия әскерлері Әмір Мүтран бин Мансур басқаратын Катири сұлтандығына қарсы шайқасты. Бір күндік шайқастан кейін португалдықтар астананы – Аль-Шихрді басып алып, Үнді мұхитында порт құрды. 27 ақпан – Капитан Антон Майор Испания үшін қазіргі Никарагуаны ресми түрде талап етеді, ол Андрес Нино және басқа испан әскерлерімен бірге Орталық Америка жағалауындағы Эль Реалехоға келгеннен кейін. 8 наурыз – Испанияның Валенсия Корольдігінде Майорка Бауырластығының көтерілісі екі жылдан кейін басылды, көтерілісшілер өздерінің астанасы Пальма де Майорканы испан және неміс әскерлеріне тапсырды. 26 наурыз – Фредерик I Виборгта Дания королі деп жарияланды, бірақ Копенгагендегі адалдары оның таққа талап етуін мойындаудан бас тартты. Кристиан II, 1481–1559, регент 1513–1523 жылдары.

Сәуір-маусым

4 сәуір – Қарындас Катарина фон Бора және протестант реформаторы Мартин Лютер ұйымдастырған жоспар бойынша балық саудагері Леонард Кёппе Гримма мен Лейпциг маңындағы Германиядағы Нимбшен аббатханасынан фон Бора мен басқа да цистерциандық католик монахтарды құтқаруға көмектеседі. Пасхаға бір күн қалғанда, Кёппе монастырға абыстайға ет және басқа да тағамдар жеткізіп беру сылтауымен келеді, содан кейін бос бочкаларды пайдаланып, монахтарды Виттенбергке жасырын түрде әкеледі. Кейіннен фон Бора Лютердің әйелі болады. 12 сәуір – Никарагуаның испан жаулауы жалғасуда, Гил Гонсалес Давила мен тағы 17 сарбаз Никарагуа көліне келіп, оны испан тәжінің иелігіне ие етіп, тұщы су көзін Мар Дульсе деп атайды. Гонсалес пен оның 100 адамын аймақты зерттеу үшін Никарао халқының достық басшысы Макуилмиквицли Никарао қарсы алады. 14 сәуір – 1514 жылдан бері Персияның Ұлы визирі Мырза Шах Хоссейн Қазвинде (қазіргі Иранда) Қызылбаш сектасының шиит ақсүйектері өлтіріп, оның орнына Жалал әл-Дин Мұхаммед Табризи тағайындалады. 15 сәуір – Католиктік әлеуметтік философ және 1516 жылғы «Утопия» романының авторы Томас Мор король Генрих VIII 1515 жылдан бері алғашқы парламенттік сессияда Англия Алаш палатасының спикері етіп тағайындайды. Ол 15 тамызда Парламент отырысы тоқтатылғанға дейін қызмет етеді. 17 сәуір – Никарагуада, Хоротега тілінде сөйлейтіндердің билеушісі Дирианген Гонсалес Давила бастаған испан басқыншыларына шабуыл жасайды. 24 сәуір – Венгрияның парламенті, король Лайош II Венгрия Корольдігінің парламенті, корольдіктегі Мартин Лютердің барлық ізбасарларын мүлкіне тәркілеуді және өлім жазасын беруді бұйырған жарлық шығарады. 6 мамыр – Германиядағы Рейнландта 27 тамыздан бастап Франц фон Сиккинген басқарған рыцарлар соғысы, ақыры, Ландштульде Нанштейн қамалы құлаған кезде Киелі Рим империясының әскерлері тоқтатылады. Соңғы шайқаста жараланған Сиккинген келесі күні жараларынан қайтыс болады. 5 мамыр – Польша королі Сигизмундқа қарсы қастандық жасалады, ол Краковқа қарап тұрған Вавель қасабасындағы резиденциясынан тыс жерде жүргенде атып өлтіріледі. 20 мамыр – Антонио Гримани қайтыс болғаннан кейін 13 күннен кейін Андреа Гритти Венеция Республикасының жаңа дожы болып сайланады. 27 мамыр – Швед азаттық соғысы: Дания әскерлері басып алған Швециядағы Кальмар қаласы, қала әкімдері қаланың солтүстік қақпасын ашық қалдыруға келіскеннен кейін, Арвид Весгёте бастаған швед армиясының қолына түседі. Кальмар қамалы 4 маусымда беріледі. Кальмардың құлауынан кейін тек Стокгольм ғана Данияның басқыншылығының орны ретінде қалады. 31 мамыр – Қытай империясы мен Португалия Корольдігінің кемелері арасындағы теңіздегі Синкуван шайқасынан кейін Қытайдағы малай елшісі Гуанчжоудан Малакка сұлтандығының португал губернаторларына хаттар тапсырып, сөккен сұлтанды қалпына келтіруді талап етеді. Португалдықтардың жазалауынан қорқатын хабаршылар кетуіне рұқсат етіледі. Олар қыркүйекте Еуропалықтардың шабуылға ұшыраған территориясы бар Малай сұлтанының көмегін сұрап оралады. Мамыр – Нингбо оқиғасы: Қытайдың Нингбо қаласында Жапониядан келген екі бәсекелес сауда делегациясы қақтығысып, қаланың тоналып, талан-таражға ұшырауына әкеледі. 3 маусым – Португалиялық зерттеушілер Мадрастағы (қазіргі Ченнаи) елші Томастың қабірінің үстінде Сантхоме шіркеуін құрады. 6 маусым – Густав Ваза Швецияның патшасы болып сайланады, бұл Швецияның Даниядан толық тәуелсіздігін орнатады, бұл Кальмар одағының аяқталуын білдіреді. Бұл оқиға дәстүрлі түрде қазіргі заманғы швед ұлтының құрылуы деп саналады. 10 маусым – Фредерик Данияның астанасы Копенгагенді 8 күндік қоршауға алады. Қала 1524 жылы 6 қаңтарда беріледі. 17 маусым – Швед азаттық соғысы: Данияның Стокгольмді берілуін Швеция королі Густав Ваза қабылдайды. Ол 1536 жылы кенеттен тұтқындалып, өлім жазасына кесілгенге дейін 13 жыл бойы Осман империясының әкімшісі болып қызмет етеді.

April 4 – Under a plan organized by Sister Katharina von Bora and Protestant reformer Martin Luther, fish merchant Leonhard Köppe helps carry out the rescue of Von Bora and other Cistercian Catholic nuns from the Nimbschen Abbey in Germany near Grimma and Leipzig. On the day before Easter, Köppe arrives at the convent under the pretext of bringing delivering herring and other foods to the Abbey, then uses empty barrels to smuggle the nuns to Wittenberg. Von Bora will later become Luther's wife. April 12 – The Spanish conquest of Nicaragua continues as Gil González Dávila and 17 other soldiers arrive at Lake Nicaragua and claim it for the Spanish crown, calling the freshwater source the Mar Dulce. Gonzalez and 100 men with him have been welcomed by Macuilmiquiztli Nicarao, leader of the friendly Nicarao people, to explore the area. April 14 – Mirza Shah Hossein, Grand Vizier of Persia since 1514, is assassinated in Qazvin (now in Iran) by Shia nobles of the Qizilbash sect, and replaced by Jalal al Din Mohammad Tabrizi. April 15 – Sir Thomas More, noted for being a Catholic social philosopher and author of the 1516 novel Utopia, is appointed by King Henry VIII as the Speaker of the English House of Commons for the first parliamentary session since 1515. He serves until the Parliament adjourns on August 15. April 17 – In Nicaragua, Diriangén, ruler of the Chorotega speakers, stages an attack on the Spanish invaders led by González Dávila. April 24 – The Diet of Hungary, parliament for the Kingdom of Hungary under King Lajos II, passes a decree ordering the confiscation of property and execution of all followers of Martin Luther within the Kingdom. May 6 – In the Rhineland in Germany, the Knights' War, led by Franz von Sickingen since August 27, is finally put down at Landstuhl by troops of the Holy Roman Empire as the Nanstein Castle falls. Sickingen, mortally wounded in the final battle, dies of his wounds the next day. May 5 – An assassination attempt is made against King Sigismund of Poland, who is shot at while walking outside his residence at Wawel Castle overlooking Kraków. May 20 – Andrea Gritti is elected as the new Doge of the Republic of Venice, 13 days after the death of Antonio Grimani. May 27 – Swedish War of Liberation: The city of Kalmar in Sweden, occupied by troops of Denmark, falls to a Swedish Army force led by Arvid Västgöte after the city's magistrates agree to leave the northern gate of the city open. Kalmar Castle surrenders on June 4. With the fall of Kalmar, only Stockholm remains as a site of the Danish occupation. May 31 – Following the Battle of Sincouwaan at sea between the ships of the Chinese Empire and the Kingdom of Portugal, the Malay ambassador to China reluctantly departs from Guangzhou to present letters to the Portuguese governors of the occupied Malacca Sultanate, demanding the restoration of the deposed Sultan. Though fearing execution by the Portuguese, the messengers are allowed to leave. They return in September with a plea for help from the Malay Sultan, whose territory is under attack from the Europeans. May – The Ningbo Incident: Two rival trade delegations from Japan feud in the Chinese city of Ningbo, resulting in the pillage and plunder of the city. June 3 – Santhome Church is established by Portuguese explorers over the tomb of Saint Thomas the Apostle at Madras (now Chennai) in India. June 6 – Gustav Vasa is elected king of Sweden, finally establishing the full independence of Sweden from Denmark, which marks the end of the Kalmar Union. This event is also traditionally considered to be the establishment of the modern Swedish nation. June 10 – Frederick begins the 8 day siege of Copenhagen, the capital of Denmark. The city surrenders on 6 January 1524. June 17 – Swedish War of Liberation: The surrender of Stockholm by Denmark is accepted by Sweden's King Gustav Vasa. He will serve as the Ottoman administrator for almost 13 years until his sudden arrest and execution in 1536.

шілде-қыркүйек

1 шілде – Ян ван Эссен мен Хендрик Вос Лютеран дінінің алғашқы шейіттері болып, Брюссельдегі Грот-Маркт алаңында өртке салынып жазаланды. 29 шілде – Венеция Республикасы мен Киелі Рим империясы екі жылдан бері соғысып жатқан Италия соғысынан Венецияны шығару үшін Вормс шартын жасасты. Шілде айының басында – Мартин Лютердің Пятикнижиесін неміс тіліне аудармасы (Das allte Testament Deutsch) Виттенберг қаласында Мелхиор Лоттер кіші басып шығарды. 22 тамыз – Монаконың иесі Люсьен Гримальдиді оның жүрек туысы хан сарайында өлтіреді. Люсьеннің әпкесі Франческаның ұлы Бартоломео Дориа ди Дольчеква, ағасын өлтіріп, содан кейін оның адамы монархтың денесін қорқып қарап тұрған халықтың алдында сарайдың баспалдақтарынан сүйреп түсіреді, осылай Дориа әулетін кішкентай княздықтан қуғынға жібереді. Люсьен 1505 жылы ағасы Жан II-ні пышақтап өлтіргеннен кейін билікке келді. Люсьеннің мұрагері – оның 8 айлық ұлы Оноре; Люсьеннің інісі Августин Гримальди Оноре еңбекке жарамды болғанша регент болады. 14 қыркүйек – Рим католик шіркеуінің басшысы болған соңғы голландтық Папа Адриан VI 21 айлық билігінен кейін 64 жасында қайтыс болды. Келесі 455 жыл бойы барлық Папалар итальяндық кардиналдар болып сайланады, 1978 жылы поляк Карол Войтила Папа Иоанн Павел II болып сайланғанға дейін. 22 қыркүйек – Никарагуаның испандықтармен жаулануы: Педрариас Давила ұйымдастырған Никарагуаға конкистадорлардың жорық экспедициясы туралы келісім жасалды. 23 қыркүйек – Малайзиядан португал әскерлерінің Малайзия түбегіндегі Патани сұлтандығына және Малакка сұлтандығына шабуыл жасағаны туралы хабарды алғаннан кейін, Қытай императоры Чжэнде Португалиядан келген барлық адамдарды жоюға бұйрық береді, Португалиядан келген 23 елші өлтіріліп, мүшелері кесіледі. 27 қазан – Осман империясының Дамаск әкімшілігінің генерал-губернаторы (оның құрамына Сирия, Израиль, Иордания және Палестинаның бір бөлігі кіреді) Хюррем-паша Ливан арқылы Шуф друздарына қарсы жазалау жорығын бастайды. Бірінші жорықта Хюрремнің әскерлері 43 ауылды өртеп, кем дегенде 400 друзданы өлтіреді. 19 қараша – 14 қыркүйекте Папа Адриан VI қайтыс болғаннан кейін, кардинал Джулио де Медичи 219-шы Папа Климент VII болып сайланды. Кардинал Медичидің сайлануы келесі 455 жыл бойы қатарынан 44 итальян Папасының билігін бастайды. 26 қараша – Санта-Марияда Виа-Латада кардинал Марко Корнаро Римдегі Виа-Латадағы Санта-Мария шіркеуінде Папа Клименттің тәж кигізу рәсімін өткізеді. 6 желтоқсан – Мексиканың ацтек астанасы Теночтитланнан 550 испан сарбазы мен 120 атымен шыққан Педро де Альварадо и Контрерас Гватемаланың испандықтармен жаулануын бастайды.

July 1 – Jan van Essen and Hendrik Vos become the first Lutheran martyrs, burned at the stake in Brussels at the Grote Markt. July 29 – The Republic of Venice and the Holy Roman Empire conclude the Treaty of Worms to remove Venice from the Italian War that has gone for two years. c. July – Martin Luther's translation of the Pentateuch into German (Das allte Testament Deutsch) is published by Melchior Lotter Jr. in Wittenberg. August 22 – Lucien Grimaldi, Lord of Monaco, is assassinated by his nephew at the Prince's Palace. Bartolomeo Doria di Dolceaqua, the son of Lucien's sister Francesca, kills his uncle and then has his men drag the monarch's body down the palace stairs in front of a horrified crowd, who drive the Doria family out of the small principality. Lucien had become the ruler in 1505 after stabbing to death his brother, Jean II. Lucien's heir is his 8 month old son, Honoré; Lucien's brother Augustine Grimaldi becomes the regent during Honoré's minority. September 14 – Pope Adrian VI, the last Dutch person to serve as head of the Roman Catholic Church, dies at age 64 after a reign of 21 months. For the next 455 years, all Popes elected will be Italian cardinals until the election of Karol Wojtyla of Poland in 1978 as Pope John Paul II. September 22 – Spanish conquest of Nicaragua: An agreement is made for an expedition by conquistadores into Nicaragua organized by Pedrarias Dávila. September 23 – After receiving word from Malaya that Portuguese forces were attacking the Sultanate of Patani and the Malacca Sultanate on the Malaysian peninsula, the China's Emperor Zhengde orders extermination of all persons from Portugal, 23 envoys from Portugal are executed and mutilated. October 27 – Hürrem Pasha, the Ottoman Empire's Governor General of the Damascus Eyalet (which includes parts of what will become Syria, Israel, Jordan and Palestine) begins a punitive expedition through Lebanon against the Druze of Chouf. During the first campaign, Hürrem's troops burn 43 villages and kill at least 400 Druze. November 19 – Following the September 14 death of Pope Adrian VI, Cardinal Giulio de' Medici is elected 219th pope as Clement VII. The election of Cardinal Medici begins an unbroken reign of 44 consecutive Italian Popes over the next 455 years. November 26 – At Santa Maria in Via Lata, Cardinal Marco Cornaro carries out the coronation of Pope Clement at the church of Santa Maria in Via Lata in Rome. December 6 – Setting off from the Mexican Aztec capital of Tenochtitlan with an army of 550 Spanish soldiers and 120 horses, Pedro de Alvarado y Contreras begins the Spanish conquest of Guatemala.

Күні белгісіз

Мин әулетінің Қытай әскери-теңіз флоты португалдық зеңбіректерді (culverins) тасымалдаған екі батыс кемесін жаулап алады, қытайлар оларды fo–lang–ji (франк зеңбірегі) деп атайды. Мин Шиде айтылғандай, бұл зеңбіректерді Ван Хун Жяцзин императорына сыйлайды, ал олардың конструкциясы 1529 жылы көшіріледі. Солтүстік Италияда Гвийом Гуфьер басқаратын француз армиясы Миланды қайтаруға тырысады, бірақ испан, императорлық және ағылшын әскерлерінің қарсы шабуылына ұшырап, қарашаның ортасында шегінуге мәжбүр болады.