Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1415 жылы Португалия мен Марокконың Маринидтер арасындағы қақтығыс.
1415 conflict between Portugal and Marinid Morocco
1415 жылдың 21 тамызында Португалия королі I Жоао басқаратын португалдық әскерлер мен Марокконың Маринид сұлтандығы Сеута қаласы үшін шайқасты. Мұқият дайындалған шабуылдан кейін қаланың қорғанысы португалдықтардың бақылауына көшті, ал қаланың табысты жаулап алынуы Португалия империясының басталуын қадағалады.
The Portuguese conquest of Ceuta took place on 21 August 1415, between Portuguese forces under the command of King John I of Portugal and the Marinid sultanate of Morocco at the city of Ceuta. The city's defenses fell under Portuguese control after a carefully prepared attack, and the successful capture of the city marked the beginning of the Portuguese Empire.
Өмірбаян
Сеута – Солтүстік Африка жағалауындағы, Гибралтар бұғазында стратегиялық тұрғыдан орналасқан қала. 711 жылы Солтүстік Африканы арабтар басып алғаннан кейін, қала Омейя әулетінің Испанияны жаулап алуына атқарылатын бағыт ретінде пайдаланылды. Алайда, 740 жылы қала қиратылып, тек 9 ғасырда қайта тұрғызылды және 10 ғасырда Кордова халифатының құрамына өтті. Келесі ғасырларда Альморавидтер, Альмохадтар, сондай-ақ түрлі Андалусия тайпалары осы аймақты басқарды. Содан кейін Сеута Маринидтер империясы мен Гранада Корольдігінің мүдделері арасындағы саяси тұрақсыздық кезеңін бастан кешірді. Малага губернаторы Әбу Саид Фараж жіберген Насрид әскерлері 1306 жылдың мамыр айында Сеутаны Азафидтерден басып алды; кейіннен 1309 жылы қала Арагон флотының қолдауымен Маринидтерге қарасты. Қала Левант, Египет, Ливиямен қарқынды сауда байланыстарында болды, оның төңірегіндегі суларда тунец балықтың мол қоры бар еді, сондай-ақ негізгі экспорт тауары болып табылатын маржан да өндірілді. Бұдан өзге, қала бербер пираттарының олжаларын сататын белгілі пираттар мекені болды, олар Иберия жағалауларына шабуыл жасап, кемелерді тонаған. Сеутаның Гибралтар бұғазына қарап орналасуы оған транс-африкалық Судан алтыны саудасының маңызды бағыттарының бірін бақылауға мүмкіндік берді; сонымен қатар, Португалияға өзінің ең қауіпті қарсыласы Кастилияны айналып өтуге көмектесті. Қала бірнеше ғасырлар бойы түрлі марокколық әулеттер, соңғылары Маринидтер салған қабырғалармен қоршалған, және қорғанын ұстау қиын болған көптеген қақпалары бар еді. 1385 жылы Альжубаррота шайқасында Португалияға басып кірген Кастилия әскерін жеңгеннен кейін, Португалияның жаңадан таққа отырған королі Жоау I 1411 жылы Кастилиямен бейбітшілік шарты жасады. Әлдеқашан көршісімен келісімге қол қоймас бұрын, король Жоау I Сеутаны басып алуды жоспарлап, 1409 жылдан бастап дайындық шараларын қолға алды. Қарыздар алынды, шетелдік кемелер жалданып, галералар жөнделіп, жаңалары салынды, нәтижесінде Португалия адмиралы Карлос Песанья 30 кемеден тұратын флотты құрды, ал шығындар қатаң бақылауда болды. Корольдің бұйрығымен констебль экспедицияға бірінші болып дауыс берді, содан кейін кеңес де бірауыздан мақұлдады. Осы кезде Португалияда құпия мақсатқа қарсы дайындық туралы әңгімелер көптеген көрші мемлекеттерге және олардың билеушілеріне тарады. Кейбір француздықтар Арагон королі Фердинандқа португалдар Францияда ағылшындармен бірге жүз жылдық соғысқа қатысуға дайындалып жатыр деген күдік білдірді. Кастилия королі Жоау II, Арагон королі Фердинанд I және Гранада әмірі Юсуф III король Жоаудың дайындықтарының мақсатын білу үшін португалдық сарайға елшілік жіберді; Кастилия және Арагон елшілері флоттың мақсаты ешқандай корольдікке бағытталмағанына көз жеткізді, бірақ Гранада елшісіне тек жалған жауаптар берілді. Филиппа үш үлкен ұлына асыл тастармен әшекейленген қылыштарды сыйлады, оларды болашақ рыцарлық атақтарында қолданатын болады, және әрқайсысына "сенімдерін сақтауға және өздерінің дәрежесінің міндеттерін орындауға" бұйрық бере отырып, Шынайы айқыштан бір бөлікті берді. Ол оған үйленгісі келмегенмен, король әйелін қатты жақсы көріпті. Оның өлімінен бұрын ол бірнеше діни қызметкерлермен бірге дұға етіп, "жанын жаратушының қолына ешқандай ауыртпалықсыз, азапсыз тапсырды, аузында өмірден безгендей күлімсіреу пайда болды". Авиз орденінің бас шебері корольдің жоқ кезінде Португалияны басқаруға тағайындалды, 23 шілдеде король Жоау патшалық галерасына отырды. Сакавемнен арагондық тыңшы Руй Диас де Вега бірнеше күннен кейін Арагон королі Фердинанд I-ге экспедицияның мақсаты Сеута немесе Гибралтар болуы мүмкін екенін хабарлады.
Ceuta is a north African coastal city strategically located on the Strait of Gibraltar. In 711, shortly after the Arab conquest of North Africa, the city was used as a departure point for in the Umayyad conquest of Hispania. However, the city was destroyed in 740 and only rebuilt in the 9th century, passing to the Caliphate of Córdoba in the 10th century. In the subsequent centuries it was ruled by the Almoravids, the Almohads as well as various Andalusian Taifas. Ceuta then experienced a period of political instability, under competing interests from the Marinid Empire and the Kingdom of Granada. A Nasrid fleet sent by Abu Said Faraj, Governor of Málaga, conquered Ceuta from the 'Azafids in May 1306; later, in 1309, the city was taken by the Marinids with the support of an Aragonese fleet. The city featured rich trade with the Levant, Egypt, Libya, abundant tuna fishing stocks in its surrounding waters as well as coral, which constituted its main export industry, besides being also a notorious pirate haven, where Berber pirates sold their prey after raiding Iberian coasts and shipping. Ceuta's position opposite the straits of Gibraltar gave it control of one of the main outlets of the trans African Sudanese gold trade; and it could enable Portugal to flank its most dangerous rival, Castile. It was defended by a composite system of walls, built and added to by various Moroccan dynasties throughout the centuries, most recently the Marinids, and with a high number of gates which could prove difficult to defend. After defeating a Castillian army that had invaded Portugal in 1385 at the Battle of Aljubarrota, the recently crowned King John I of Portugal signed a peace treaty with Castille, in 1411. Even before signing peace with its only neighbour, King John I cast an eye at gaining Ceuta and began preparations as early as 1409. Loans were taken, foreign ships chartered, galleys repaired and new ones built, until 30 had been assembled by the admiral of Portugal Carlos Pesanha, and expenses closely controlled. By order of the King, the Constable expressed his vote in favor of the expedition first, the council then voting unanimously in favour too. By that point, rumours of the preparations being carried out in Portugal against a secret objective spread to many neighbouring realms and their rulers. Some French wrote to King Ferdinand of Aragon expressing their suspicion that the Portuguese were preparing to participate in the Hundred Years War alongside the English, in France. King John II of Castile, King Ferdinand I of Aragon and the emir of Granada Yusuf III all sent embassies to the Portuguese Court enquiring on the purpose of King John's preparations; the Castilian and Aragonese ambassadors were reassured that the purpose of the armada aimed neither Kingdom, but the ambassador of Granada was only given evasive answers. Philippa presented her three eldest sons with jewel encrusted swords, which they would use in their impending knighthoods, and gave each a portion of the True Cross, "enjoining them to preserve their faith and to fulfil the duties of their rank". Though he had been reluctant to marry her, the king had grown quite fond of his wife, and it is said that he was "so grieved by [her] mortal illness that he could neither eat nor sleep". At her death she prayed with several priests and, "without any toil or suffering, gave her soul into the hands of Him who created her, a smile appearing on her mouth as though she disdained the life of this world". The grandmaster of the Order of Aviz was appointed to administer Portugal in the kings absence on July 23, and that day King John embarked on the royal galley. From Sacavém, the Aragonese spy Ruy Dias de Vega wrote a few days later to the King of Aragon Ferdinand I that the objective of the expedition was rumoured to be either Ceuta or Gibraltar.
Португалия флотының маршруты
Тежу өзенінің сағасынан Португалия флоты Португалияның оңтүстік-батыс жағалауымен оңтүстікке қарай жүзіп, 26 шілдеде Сент-Винсент мүйісін айналып өтті және сол түні Лагосқа тоқтады. Сеутаның қорғанына соншама адам қару алып кірісті, португалдар кейіннен оны 100 000-нан астам күшпен нығайтқандарын мәлімдеді. Король Жоан Испанияның Пунта-Карнеро жағасында кемеде болғанда, өзінің қолбасшыларымен соғыс кеңесін өткізді, бірақ шабуылды тоқтатуды ұсынғандардың пікірін қабылдамады. 20 тамыз күні түнінде португал флоты қайтадан жолға шығып, Сеута портына тоқтады, ал қону келесі күнді жоспарланды.
From the mouth of the Tagus River, the Portuguese fleet sailed south along the south western coast of Portugal and rounded the Cape St. Vincent on July 26, and that night anchored at Lagos. So many took up arms in the defense of Ceuta that the Portuguese would later claim no less than 100,000 had reinforced it. King John then held a Council of war with his command while anchored off Punta Carnero, Spain, but he rejected the opinion of those who suggested calling off the attack. On the night of August 20 the Portuguese fleet set out again, and anchored in the harbour of Ceuta, with the landing scheduled for the following day.
Сеутаға шабуыл
1415 жылы 21 тамыздағы таңертең Португалия королі I Иоанн әскерлердің жағаға түсуіне және қалаға жалпы шабуылға бұйрық берді. Бірақ патша жағаға апаратын қайыққа отырғанда, аяғына жарақат алды. Альваро Ваз де Алмада, Авранш графы, патшаның бұйрығымен Сеута қамалында Лиссабон (немесе Сент-Висент) туын алғаш көтерді. Иоаннның ұлы Генрих Теңізші шайқаста көзге түсіп, қамалдау кезінде жарақаттанды.
On the morning of 21 August 1415, John I of Portugal gave out the orders for the landing of the troops and a general assault on the city. As the king boarded a longboat to be taken ashore however, he was wounded in a leg. Álvaro Vaz de Almada, 1st Count of Avranches was first hoisted the flag of Lisbon (or of Saint Vicent) over the Ceuta castle per orders of the king. John's son Henry the Navigator distinguished himself in the battle, being wounded during the conquest.
Салдары
21 тамызда португалдар қаланың соборына айналдырылған басты мешіттің киелі салтанатын өткізді. Сол түні ерекше сақтықпен және күшті бақылаумен өтті, ал 22 тамыздағы таңертең нөсер жаңбыр мен құрғақ ақжайынмен бұрқылдады. Дом Педроның әкесі 1383-1385 жылдардағы Азамат соғысы кезінде король Жоаоға қарсы Кастилия тарапына шыққан, бұл Дом Педроның осылай ынтасымен ерекшеленуге тырысқан себебін түсіндіруі мүмкін. Патша 3000-ға жуық әскерді гарнизон ретінде қаланың ішінде қалдыруға бұйрық берді. Олардың кейбіреулері, мысалы, қолөнершілер, қалаға ерікті түрде қоныстанып, жасақ құрамына кірді.
On the 21st of August the Portuguese consecrated the main mosque into the city's cathedral. That night was spent in careful watchfullness, and the morning of 22 of August was stormy with rain and hail. The father of Dom Pedro had sided with Castile against King John during the 1383–1385 Civil War, which may explain why Dom Pedro so eagerly sought the distinction. The king ordered nearly 3000 men to stay behind as a garrison. Some willingly settled in the city as militia, such as craftsmen.
Кейінгі тарих
Португалия флоты әскердің көп бөлігін алып, үйіне оралғаннан кейін, айналадағы төбелер мен бау-бақшаларға сиынған Сеута тұрғындары қаланы қайтаруға көп рет тырысты, бірақ олар гарнизонмен дерлік күнделікті шайқаста оңай жеңіліп қайта тартылды. Дом Педро қала төңірегіндегі үйлерді, мұнараларды, бау-бақшаларды және тоғайларды бұздырып, орларды толтырды, қаланың айналасында көру мүмкіндігін ашық қалдырып, шабуылдардың алдын алу үшін. Сеута жаулап алынғаннан кейін Португалияда Сеута үйі құрылды, ол кеңсе қызметкерлері, қазынашылар, қойма басшылары және факторлар, сондай-ақ Лиссабонда, Портуда, Сантаремде және басқа жерлердегі кеңселерден тұратын, қаламен жабдықтауды қадағалаумен айналысатын корольдік мекеме болды. 1419 жылы Марокконың маринид сұлтаны Әбу Саид Усман III, Сеутаны қайтару мақсатымен Гранаданың Насрид әмірі VIII Мұхаммедтің көмегімен қаланы қоршауға алды, бірақ португалдықтар Дом Педро де Менесестің шебер басшылығымен шабуылды сәтті тойтарды. Сұлтан Сеутаны жоғалтқаны үшін кінәлі деп танылды және 1420 жылы Фесте болған төңкеріс кезінде өлтірілді, одан кейін мұрагер ретінде тек баласы қалды. Мароккода тәксіздік пен хаос орнады, өйткені бәсекелес талапкерлер таққа таласты, ал жергілікті губернаторлар өздері үшін аймақтық феодтар құрып, қолдауларын ең жоғары баға бергендерге сатты. Мароккодағы саяси дағдарыс Сеутаға алдағы бірнеше жылға дейін қысым жасады. Уақыт өте келе Сеута мықты әскери базаға айналды, сонымен қатар Батыс Жерорта теңізіндегі христиандық каперлердің маңызды бекінісі болды. Португалдық кемелер Саледен Гранада мен Туниске дейін жау мұсылман кемелеріне шабуыл жасады, бұл іс-әрекет Сеута капитаны Дом Педро де Менесеске және король Иоанн I-ге құнды пайда әкелді. Сонымен қатар, Гибралтар бұғазында христиандық кемелер үшін қауіпсіздік артты. Сеутаға байлық пен даңққа ұмтылған кастильдіктер, арагондықтар, фламандтар, немістер және тіпті поляктар сияқты әртүрлі ұлттардан сарбаздар келді. Генрих хан Сеутада батыл қолбасшы ретінде көзге түсті. Кейіннен Англияның Генрих V, Рим папасы Мартин V, император Сигизмунд және Кастилия королі Иоанн II Генрихке оның беделін естігеннен кейін өз әскерлеріне басшылық етуді ұсынды; бірақ Генрих бұл ұсыныстарды қабылдамады. Иоанн патшаның ұлы Дуарте билікке келгеннен кейін Сеута бекінісі португал қазынасына үлкен салмақ түсірді. Транс-Сахара керуендері енді Танжерге қарай жол тартты. Көп ұзамай Танжер қаласы болмаса, Сеутаның иелігінің мәні жоқ екені анық болды. Эдуард 1437 жылы Португалия тағына отырғаннан кейін Генрих пен Фердинанд оны маринид сұлтанына қарсы жаңа шабуыл жасауға көндірді. Генрих басқарған Танжерге жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. Соңынан жасалған келісім бойынша Генрих өзінің інісі Фердинандты марокколықтарға кепіл ретінде тапсырды және португал әскерінің зардапсыз кетуіне рұқсат бергені үшін Сеутаны маринидтерге қайтарып беруге уәде берді. Сеутаның иелігі португалдықтардың одан әрі кеңеюіне ықпал етер еді. Португалияның осы кездегі негізгі кеңею аймағы Марокконың жағалауы болды, онда астық, мал, қант және мата, сондай-ақ балық, тері, балауыз және бал бар еді. Сеута 43 жыл бойы жалғыз күресуге мәжбүр болды, қаланың орны Ксар-эс-Сегирді (1458), Арзила және Танжерді (1471) басып алумен бекітілді. Алкачовас (1479) және Тордесильяс (1494) келісімдері бойынша қала португалдық иелік ретінде мойындалды.
As soon as the Portuguese fleet returned home with most of the army, the residents of Ceuta who had sought refuge in the surrounding hills and orchards attempted to recover the city numerous times, however they were easily fought back by the garrison in almost daily skirmishes. Dom Pedro had the houses, towers, orchards and groves around the city pulled down and ditches filled up so as to clear the line of sight around the city, and prevent ambushes. After the conquest of Ceuta, the Casa de Ceuta was established in Portugal, being a royal institution with clerks, treasurers, warehouse officials and factors and numerous offices in Lisbon, Porto, Santarém and elsewhere, in charge of overseeing the supply of the city. In 1419, the Marinid Sultan of Morocco Abu Said Uthman III laid siege to Ceuta with the help of the Nasrid Emir of Granada Muhammad VIII in an attempt to recover it, however the Portuguese successfully repulsed the attack under the able command of Dom Pedro de Meneses. Blamed for losing Ceuta, the sultan was later assassinated when a coup took place in Fez in 1420, leaving only a child as his heir. Morocco descended into anarchic chaos, as rival pretenders vied for the throne and local governors carved out regional fiefs for themselves, selling their support to the highest bidder. The political crisis in Morocco released the pressure on Ceuta for the next few years. In time, Ceuta became a formidable military base, and one of the main havens for Christian privateering in the western Mediterranean, and the main base from which Portuguese ships raided hostile Muslim shipping from Salé to Granada and Tunis, an activity which yielded the captain of Ceuta Dom Pedro de Meneses and King John I valuable profits. On the other hand, Christian navigation in the Strait of Gibraltar became safer. Ceuta was sought by soldiers of fortune of various nationalities, such as Castilians, Aragonese, Flemings, Germans and even Poles looking to gain wealth and glory. Prince Henry distinguished himself at Ceuta as a daring commander. Later, Henry V of England, Pope Martin V, Emperor Sigismund and King John II of Castile all offered Prince Henry the command of their armies upon hearing of his reputation; however, Henry turned down these offers. Under King John's son, Duarte, the stronghold of Ceuta rapidly became a drain on the Portuguese treasury. Trans Sahara caravans journeyed instead to Tangier. It was soon realised that without the city of Tangier, possession of Ceuta was worthless. After Edward succeeded king John on the throne of Portugal, in 1437 Henry and Ferdinand persuaded him to launch a new attack on the Marinid sultanate. The resulting attack on Tangier, led by Henry, was a debacle. In the resulting treaty, Henry handed his brother Ferdinand to the Moroccans as a hostage and promised to deliver Ceuta back to the Marinids in return for allowing the Portuguese army to depart unmolested. Possession of Ceuta would indirectly lead to further Portuguese expansion. The main area of Portuguese expansion, at this time, was the coast of Morocco, where there was grain, cattle, sugar, and textiles, as well as fish, hides, wax, and honey. Ceuta had to endure alone for 43 years, until the position of the city was consolidated with the taking of Ksar es Seghir (1458), Arzila and Tangier (1471). The city was recognized as a Portuguese possession by the Treaty of Alcáçovas (1479) and by the Treaty of Tordesilhas (1494).