Екінші дүниежүзілік соғысы мен Польшаның трагедиясы

Кіріспе

Нацизм және нацистік Германияның әрекеттері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, соғыс кезінде және одан кейін көптеген елдерге, қоғамдарға және адамдарға әсер етті. Нацистік Германияның нацистік идеология бойынша «адамнан төмен» деп есептелген бірнеше топты жоюға жасаған тырысы, Ұлыбритания, Кеңес Одағы және АҚШ жетекшілік еткен одақтас елдердің бірлескен күштерімен тоқтатылды.

Яһуди халқы

1939 жылы әлемдегі 18 миллион яһудидің үштен бірінен астамы Холокост кезінде қаза болды. Еуропалық еврей мәдениетінің ортасы болған Польшадағы үш миллион яһудидің 60 мыңнан азы ғана аман қалды. Шығыс және Орталық Еуропада қалған яһудилердің көп бөлігі босқындарға айналды, Советтік құыршақ мемлекеттеріне айналған елдерге немесе нацистерге оларды сатып берген елдерге қайтуға мүмкіндігі болмады немесе қаламады.

Польша

Нацистер поляк ұлтын толығымен жоюды көздеді. 1941 жылы нацистік басшылар Польшаны 10–20 жыл ішінде этникалық поляктардан толық тазартуды және Lebensraum саясатын одан әрі жүзеге асыру үшін неміс отарлаушыларымен қоныстандыруды шешті. Оккупация басталғаннан бастап Германияның саясаты – Польша аумағын тонап, пайдалану және оны «Untermenschen» деп есептелген поляктар үшін алып концентрациялық лагерьге айналдыру болды. Польшаның қалған өнеркәсіптері көбінесе жойылды немесе соғыстан кейін кеңес әскерлерімен Ресейге тасымалданды. 1947 жылы польша үкіметінің соғыс жоғалғандары туралы ресми есебінде 27 007 мың поляк пен еврей халқының ішінде 6 028 000 адам қаза тапқандығы көрсетілді. Саяси себептерге байланысты, есепте кеңес Одағына және украин және белорус текті поляк азаматтарына келген шығындар ескерілмеді. Польшаның шығыс шекарасы батысқа қарай Керзон сызығына қарай айтарлықтай жылжытылды. Нәтижесінде 188 000 км² аумақ жоғалды (бұрын 5,3 миллион этникалық поляк тұрған), ол Одер-Найссе сызығының шығысына орналасқан 111 000 км² бұрынғы неміс аумағымен (бұрын 11,4 миллион этникалық неміс тұрған) өтелді. Германия поляк балаларын ұрлап, неміс қаны бар деп саналғандарын алып кетті; шамамен 20 000 поляк баласы ата-аналарынан айырылды. Қайтарылғандардың үлесі тек 10–15% құрады. Польша элитасы жойылды, ал поляк зиялыларының жартысынан астамы өлтірілді. Кейбір мамандықтар мүшелерінің 20–50% жоғалды, мысалы, поляк заңгерлерінің 58%, дәрігерлердің 38% және университет қызметкерлерінің 28% нацистер тарапынан жойылды. Польша астанасы Варшава неміс күштерімен қиратылды, ал оның ескі және жаңадан алынған қалаларының көпшілігі қирады (мысалы, Вроцлав) немесе кеңес Одағына қарасты (мысалы, Львов). Бұған қоса, Польша кеңес сателлит мемлекетіне айналды және 1989 жылға дейін кеңес бақылауындағы коммунистік үкіметтің билігінде болды. Ресей әскерлері Польшадан 1993 жылға дейін, 1991 жылы кеңес Одағының ыдырауынан кейін ғана шықты.

The Nazis intended to destroy the Polish nation completely. In 1941, the Nazi leadership decided that Poland was to be fully cleared of ethnic Poles within 10 to 20 years and settled by German colonists to further their policy of Lebensraum. From the beginning of the occupation, Germany's policy was to plunder and exploit Polish territory, turning it into a giant concentration camp for Poles who were to be exterminated as "Untermenschen". Remaining Polish industry was mostly destroyed, or transported to Russia by Soviet forces after the war. The official Polish government report of war losses prepared in 1947 reported 6,028,000 war victims out of a population of 27,007,000 ethnic Poles and Jews alone. For political reasons, the report excluded the losses to the Soviet Union and the losses among Polish citizens of Ukrainian and Belarusian origin. Poland's eastern border was significantly moved westwards to the Curzon Line. The resulting territorial loss of 188,000 km2 (formerly populated by 5.3 million ethnic Poles) was to be compensated by the addition of 111,000 km2 of former German territory east of the Oder–Neisse line (formerly populated by 11.4 million ethnic Germans). Kidnapping of Polish children by Germany also took place, in which children who were believed to hold German blood were taken away; around 20,000 Polish children were taken away from their parents. Out of the abducted only 10–15% returned home. Polish elites were decimated and over half of the Polish intelligentsia were murdered. Some professions lost 20–50% of their members, for example 58% of Polish lawyers, 38% of medical doctors and 28% of university workers were exterminated by the Nazis. The Polish capital Warsaw was razed by German forces and most of its old and newly acquired cities lay in ruins (e. g. Wrocław) or lost to the Soviet Union (e. g. Lwów). In addition Poland became a Soviet satellite state, remaining under a Soviet controlled communist government until 1989. Russian troops did not withdraw from Poland until 1993, after the collapse of the Soviet Union in 1991.

Орталық Еуропа

Соғыс пен кеңестік оккупацияның салдарынан Орталық Еуропа елдері "Советтік ықпал аймағына" (Ялта конференциясында келісілгендей) қарады. Соғыстан кейін осы елдердің барлығында совет үлгісіндегі социалистік үкіметтер орнатылды және соғысқа дейін болған батыс үлгісіндегі демократияның барлық түрлері жойылды. Варшава шартының Маршалл жоспарына қатыспауымен қатар, өнеркәсіптік инфрақұрылымды кеңестіктер алып кеткені экономикалық жаңғыруды айтарлықтай баяулатты.

Кеңес Одағы

Нацистердің Кеңес Одағына басып кіруі салдарынан шамамен 26 миллион совет азаматы қаза тапты, оның ішінде Гитлер әскерлеріне қарсы шайқаста немесе тұтқын лагерьлерінде қаза тапқан шамамен 10 651 000 сарбаз болды. Ресейлік тарихшы Вадим Эрликманның айтуынша, соғысқа байланысты советтердің жоғалтулары 26,5 миллионға жетті. Миллиондаған бейбіт тұрғындар да аштықтан, суықтан, зұлымдықтардан және қырғыннан қайтыс болды, ал Кеңес Одағының үлкен аумағы Мәскеу маңы мен Волга өзенінен бастап батыс шекараға дейін қирады, халық саны азайды және уран-бұран болды. Сол жердегі жаппай өлім мен жойылу Кеңес экономикасына, қоғамына және ұлттық санасына ауыр соққы берді. Өлім-жітім көрсеткішіне шамамен 1,5 миллион совет еврейі неміс басқыншыларының қолынан қаза тапты. Жаппай қырып-жою және жаппай өлтіру Кеңес Одағының Орталық Еуропада марионеттік мемлекеттер құруының бір себебі болды; үкімет бұл елдерді батыстан болатын кез келген жаңа шабуылға қарсы қорғаныс аймағы ретінде пайдалануды жоспарлаған. Бұл Кеңес Одағы мен Батыс одақтастары арасындағы соғыс одағының ыдырауына ықпал етті, нәтижесінде 1989 жылға дейін, Кеңес Одағының 1991 жылы тарауына екі жыл қалғанда созылған Суық соғыс басталды. 1950 жылдардағы Кеңес мәдениеті Ұлы Отан соғысының нәтижелерімен қалыптасты. Еуропадағы соғыста қаза тапқандардың шамамен 60 пайызы – Кеңес Одағынан. 10,6 миллион әскери жоғалтудың ішінде 7,6 миллионы қаза тапқан немесе хабарсыз жоғалып кеткен, 2,6 миллионы тұтқын лагерьлерінде қайтыс болған, сондай-ақ 400 мың жартылай әскери және совет партизандық отрядтарының жоғалтулары бар. Азаматтық қаза болғандардың саны 15,9 миллионға жетті, оның ішінде 1,5 миллионы әскери әрекеттер нәтижесінде қаза тапты. 7,1 миллион адам нацистік геноцид пен жазалаудың құрбаны болды; 1,8 миллионы Германияға мәжбүрлі еңбекке айдалды; 5,5 миллионы аштықтан және аурудан қайтыс болды. 1946-1947 жылдары аштықтан қайтыс болғандардың саны 1 миллионға жуық. Бұл жоғалтулар КСРО-ның барлық аумағына, соның ішінде 1939-1940 жылдары қосылған аумақтарға қатысты. Солтүстікте неміс әскері 1941 жылдың тамызында Ленинградқа (Санкт-Петербург) жетті. Қала 8 қыркүйекте қоршауға алынды, бұл 900 күндік қоршаудың бастамасы болды, оның барысында шамамен 1,2 миллион азамат қаза тапты. Соғыстың соңында неміс тұтқынына алынған 5,7 миллион совет әскерінің 3,5 миллионнан астамы неміс тұтқынында қайтыс болды. 1945 жылдың 11 ақпанында Ялта конференциясының қорытындысы бойынша АҚШ және Ұлыбритания КСРО-мен репатриациялау туралы келісімге қол қойды. Осы келісімнің түсіндірілуі нәтижесінде барлық совет азаматтары, тілектеріне қарамастан, күштеп елге қайтарылды. Германияға жеткізілген миллиондаған совет тұтқындары мен мәжбүрлі жұмысшылар КСРО-ға оралғанда сатқын, қорқақ және дезертир деп қарастырылды деп есептеледі (№270 бұйрыққа қараңыз). Перестройкадан кейін қолжеткізілген совет мұрағаттарынан алынған статистикалық деректер 1945-1946 жылдары ГУЛАГ тұрғындарының санының айтарлықтай өспегенін және тек 272 867 репатриацияланған совет әскери тұтқындары мен азаматтық адамдар (4 199 488-дің ішінде) тұтқындалғанын көрсетеді.

About 26 million Soviet citizens perished as a result of the Nazi invasion of the Soviet Union, including around 10,651,000 soldiers who died in battle against Hitler's armies or died in POW camps. According to Russian historian Vadim Erlikhman, Soviet losses amounted to 26.5 million war related deaths. Millions of civilians also died from starvation, exposure, atrocities, and massacres, and a huge area of the Soviet Union from the suburbs of Moscow and the Volga River to the western border had been destroyed, depopulated, and reduced to rubble. The mass death and destruction there badly damaged the Soviet economy, society, and national psyche. The death toll included c. a. 1.5 million Soviet Jews killed by the German invaders. The mass destruction and mass murder was one of the reasons why the Soviet Union installed satellite states in Central Europe; as the government hoped to use the countries as a buffer zone against any new invasions from the West. This helped break down the wartime alliance between the Soviet Union and the Western Allies, setting the stage for the Cold War, which lasted until 1989, two years before the dissolution of the Soviet Union in 1991. Soviet culture in the 1950s was defined by results of the Great Patriotic War. Close to 60% of the European war dead were from the Soviet Union. Military losses of 10.6 million include 7.6 million killed or missing in action and 2.6 million POW dead, plus 400,000 paramilitary and Soviet partisan losses. Civilian deaths totaled 15.9 million which included 1.5 million from military actions. 7.1 million victims of Nazi genocide and reprisals; 1.8 million deported to Germany for forced labor; and 5.5 million famine and disease deaths. Additional famine deaths which totaled 1 million during 1946–47 are not included here. These losses are for the entire territory of the USSR including territories annexed in 1939–40. To the north, the Germans reached Leningrad (Saint Petersburg) in August 1941. The city was surrounded on 8 September, beginning a 900 day siege during which about 1.2 million citizens perished. Of the 5.7 million Soviet prisoners of war captured by the Germans, more than 3.5 million had died while in German captivity by the end of the war. On 11 February 1945, at the conclusion of the Yalta Conference, the United States and United Kingdom signed a Repatriation Agreement with the USSR. The interpretation of this Agreement resulted in the forcible repatriation of all Soviets regardless of their wishes. Millions of Soviet POWs and forced laborers transported to Germany are believed to have been treated as traitors, cowards and deserters on their return to the USSR (see Order No. 270). Statistical data from Soviet archives, that became available after Perestroika, attest that the overall increase of the Gulag population was minimal during 1945–46 and only 272,867 of repatriated Soviet POWs and civilians (out of 4,199,488) were imprisoned.

Беларусь

Беларусь соғысқа дейінгі халқының төрттен бір бөлігін, оның ішінде барлық зиялы элитасын және еврей халқының 90 пайызын жоғалтты. Қазалы қоршау шайқастарынан кейін, 1941 жылдың тамыз айының соңына қарай қазіргі Беларусьтің барлық аумағы немістер тарапынан басылып алынды. Нацистер қатыгездікпен үкім сүрді, 380 мың жас адамды құлдық еңбекке депортациялады және жүздеген мың бейбіт тұрғынды өлтірді. Нацистер кем дегенде 5295 белорусьтік елді мекенді қиратты және олардың бір бөлігі немесе барлық тұрғындары өлтірілді (Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Беларусьте өрттелген немесе басқаша қиратылған 9200 елді мекеннің ішінде). Хатын сияқты 600-дан астам ауыл тұрғындарының барлығымен бірге өртеліп кетті. 270-тен астам қала мен ауылдың (барлығы 209) қирағаны белгілі. Гиммлер белорустардың 3/4 бөлігін «жоюға» белгілеп, нәсілдік тұрғыдан таза (көк көзді, ашық шашты) 1/4 бөлігіне немістерге құл ретінде қызмет етуге рұқсат беретін жоспарды жариялады. Соңғы бағалаулар бойынша, соғыста қаза тапқан белорустардың саны бұрынғы 2,2 миллионнан айырмашылығы 3 миллион 650 мың адамға жетті. Яғни, әр төртінші тұрғын емес, соғысқа дейінгі белорусь халқының шамамен 40 пайызы қаза тапты (Беларусьтің қазіргі шекараларын ескере отырып). Бұл Польшаның соғыстан кейінгі шекараларындағы 15 пайызымен, Украина халқының соғыстан кейінгі шекарадағы 19 пайызымен және соғыстан кейінгі шекаралардағы Чехословакия халқының 2 пайызымен салыстырылады.

Украина

Украинадағы халықтың жоғалғандары 7 миллионнан 11 миллионға дейін бағаланады. 700-ден астам қала және қалашық, сондай-ақ 28 мыңнан астам ауыл қиратылды.

Югославия

1941 жылдан 1945 жылға дейін Югославиядағы Екінші дүниежүзілік соғыста 1 700 000-ға жуық адам қаза тапты. Босния мен Хорватияда тұратын сербтер, еврейлер мен рома халқы аса ауыр қатысуларға ұшырады, сондай-ақ, жауласушылармен ынтымақтаспаған барлық басқа да халықтардың арасында да көп шығын болды. 1941 жылдың жазында Германияның КСРО-ға шабуылы кезінде сербтер көтеріліс жасады. Нацистердің жауабы – әрбір қаза тапқан неміс әскеріне 100 серб азаматын, әрбір жараланған неміс әскеріне 50 серб азаматын жазалау болды. Югослав партизандары Остік күштерге қарсы партизандық соғыс жүргізді, сонымен қатар четниктерге қарсы азаматтық соғысқа да қатысты. Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті нацистік құыршақ мемлекет ретінде құрылды, оны фашистік Усташе жасағы басқарды. Осы кезеңде Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті антифашистер, коммунистер, сербтер, мұсылмандар, ромалар мен еврейлерге арналған жойқын лагерьлер салды, олардың ең танымал лагері – Ясеновац концлагері еді. Осы лагерьлерде, көбінесе сербтер, көптеген ерлер, әйелдер мен балалар өлтірілді.

Батыс Еуропа

Соғысты жеңіп шыққан Ұлыбритания мен Франция соғыстан шаршап, қаржылық қиындыққа ұшырады, ал Ұлыбритания жоғарғы держава статусын жоғалтты. Германия мен Жапония да қирағаннан кейін әлемде екі үлкен күш – АҚШ пен КСРО қалды. Батыс Еуропадағы экономикалық және саяси жағдай көп ұзамай Еуропалық отаршылдық империяларды, әсіресе Африка мен Азияда таратуға мәжбүр етті. Батыс Еуропадағы нацистік тәжірибенің ең маңызды саяси салдары – жаңа саяси одақтардың құрылуы болды, олар кейіннен Еуропалық Одаққа және Еуропа елдерінің халықаралық әскери одағы – НАТО-ға айналды, бұл КСРО-ның Варшава шартына қарсы салмақ ретінде құрылды және Шығыс Еуропада коммунистік үкімет аяқталысқан 1980-жылдардың соңына дейін сақталды. Коммунистер соғыстан жеңіске жеткен Кеңес әскерінің беделін бөлісіп, Франция, Италия және Грецияда билікті алуға тырысуы мүмкін болды. Батыс бұған жол бермеу үшін жылдам әрекет етті, осылайша "суық соғыс" басталды.

Грекия

Грекияда неміс оккупациясы (1941 жылдың сәуірі – 1944 жылдың қазаны) соғыс өтемақылары, елдің ресурстарын тонау және жоғары инфляция арқылы экономиканы қиратты. Сонымен қатар, 1944 жылы неміс әскері шегінген кезде елдің инфрақұрылымының көп бөлігі қирады. Одақтастардың блокадасы және жергілікті қажеттіліктерге немқұрайлылық танытуының салдарынан оккупацияның алғашқы қысында негізгі қалалық орталықтарда кең ауқымды ашаршылық болды, нәтижесінде 300 000-ға жуық азамат аштықтан қайтыс болды. Аштықтың осы деңгейі келесі жылдары қайталанбаса да, нашар тамақтану оккупация кезеңінде кең таралды. Бұған қоса, мыңдаған адамдар партизандық қызметтері үшін неміс әскерлерімен жазаланды. Холокосттың бір бөлігі ретінде Грекияның еврей қауымы, әсіресе Салоникидің ірі сефард қауымы дерлік жойылды. Бұл қала "Израильдің анасы" деген лақап атқарып, 16 ғасырдың басында сол кездегі билеуші Осман империясының шақыруымен алғаш рет қоныстанған. Барлығында, Грекияның соғысқа дейінгі еврей халқының кем дегенде 81% (шамамен 60 000 адам) қаза тапты. Неміс оккупациясының ең ауыр және ұзаққа созылған салдары – ол тудырған әлеуметтік дүрбелең болды. Ескі саяси элиталар ысырылды, ал Остік күштерге қарсы қарсылық қозғалысы елдің алғашқы нағыз халықтық қозғалысы саналған солшыл Ұлттық Азаттық фронтын (ҰАФ) алға шығарды, онда коммунистер маңызды рөл атқарды. Оның өсіп келе жатқан ықпалына қарсы тұру үшін немістер соғысқа дейінгі консервативті топтарды оған қарсы тұруға ынталандырды және қарулы жасақтар құруға рұқсат берді. Шығыс Еуропаның басқа аймақтарындағыдай, Грекияда оккупацияның соңғы жылында жағдай ҰАФ пен басқа күштер арасындағы азаматтық соғысқа ұқсас болды. Бұл айырылыс 1944 жылдың желтоқсанында Афинада ҰАФ пен британ қолдауындағы үкімет қақтығысқа түскенде және 1946 жылдан 1949 жылға дейін толыққанды азаматтық соғысқа дейін мәңгілікке бекітілді.

Германия

Екінші дүниежүзілік соғыста 8 миллионнан астам неміс, оның ішінде 2 миллионға жуық бейбіт тұрғын қаза тапты (Дүниежүзілік соғыстағы қазалар туралы қараңыз). Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін одақтастардың оккупациясы кезінде және одан кейінгі халықты қоныс аудару кезінде қосымша шығындар туды. Соғыстан кейін неміс халқы көбінесе жек көрумен қарастырылды, себебі басқа еуропалықтар оларды нацистік қылмыстар үшін кінәлады. Шетелге саяхаттаған немістер, әсіресе 1950-1960 жылдары, жергілікті тұрғындардан және қатыгездіктерде туыстарын немесе достарын жоғалтқан шетелдіктерден ұятқа қалды. Бүгінде Еуропа мен бүкіл әлемде (әсіресе Остік державаларға қарсы соғысқан елдерде) немістерді Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік немістердің зұлымдықтарын көрген егде жастағы адамдар кемсіртуі мүмкін. Бұл көптеген немістер үшін наразылық тудырып, соғыстан кейінгі Батыс Германиядағы ғалымдар мен саясаткерлер арасында көптеген пікірталастар мен жанжалдарға әкелді (мысалы, 1980-ші жылдардағы "Historikerstreit" [тарихшылардың дауы] және қайта бірігуден кейін). Мұнда талқылау негізінен біріккен Германияның әлемде және Еуропада атқаратын рөлі туралы болды. Бернард Шлинктің "Оқырман" романы соғыстан кейінгі немістердің бұл мәселеге қалай қарағанын көрсетеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін одақтастар нацизмді жою бағдарламасын бастады, бірақ суық соғыс күшейген сайын бұл күш-жігер батыста шектелді. Германияның өзі және оның экономикасы қирады, көптеген ірі қалалар одақтас күштердің бомбалауынан қирады, одақтастар егемендікті алып тастады және одақтастар Совет Одағы мен Польшаға қосылуға шешім қабылдаған бұрынғы шығыс провинциялардан келген миллиондаған босқындармен толтырылған аумақ, шығыс Германия шекарасын батысқа қарай Одер-Найс желісіне жылжытып, Германияның ауданын шамамен 25%-ға қысқартты (Потсдам конференциясын да қараңыз). Германияның қалған бөліктері одақтастар арасында бөлініп, британдықтар (солтүстік-батыс), француздар (оңтүстік-батыс), американдықтар (оңтүстік) және совет әскерлері (шығыс) басып алды. Шығыстағы жоғалған аймақтардан (Германияның бұрынғы шығыс аумақтары), Судеттенландтан және Шығыс Еуропаның басқа жерлерінен немістерді қоныс аудару бірнеше жыл бойы жалғасты. Германиядан қоныс аударғандардың саны шамамен 15 миллионға жетті. Қоныс аударумен байланысты өлім-жітімнің саны 500 000-нан 3 миллионға дейін бағаланады. Ұзақ уақыттан кейін одақтастар идеологиялық мәселелер (коммунизмге қарсы капитализм) бойынша келіспей, екі тарап та өздерінің ықпал ету аймақтарын құрды, бұл Германияда бұрын болмаған шығыс пен батыстың арасындағы бөліністі тудырды (бұл бөлініс негізінен Германияда 100 жылдан аз уақыт бұрын Бисмарктің бірігуінен бұрын болған мемлекеттердің шекарасына сәйкес келді). 1949 жылдың 30 мамырында Шығыс Германияның конституциясы жасалды. Совет секторында Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДП) мен Германияның Коммунистік партиясының (КДП) күштері бірігіп құрылған Германияның Социалистік бірлік партиясының (ГСБП) жетекшісі Вильгельм Пик Германия Демократиялық Республикасының бірінші президенті болып сайланды. Батыс Германия, ресми атауы Германия Федеративтік Республикасы (ГФР), 1949 жылы жартылай егемендік алды, сондай-ақ Grundgesetz (Негізгі заң) деп аталатын конституцияға ие болды. Бұл құжат ресми түрде Конституция деп аталмады, себебі осы кезде екі неміс мемлекеті жақын арада қайта бірігеді деп үміттенілді. Батыс Германияда алғашқы еркін сайлау 1949 жылы өтті, оны Германияның Христиандық-демократиялық одағы (ХДО, консерваторлар) аздап жеңді. ХДО мүшесі Конрад Аденауэр Батыс Германияның алғашқы канцлері болды. Екі Германия мемлекеті де 1948 жылы өздерінің ақшаларын енгізді, олар батыс маркасы және шығыс маркасы деп аталды. Шетелдік әскерлер әлі күнге дейін Германияда, мысалы, Рамштейн әуе базасында орналасқан, бірақ әскерлердің көпшілігі суық соғыстың аяқталуынан кейін кетті (Совет әскерлері үшін 1994 жылға дейін, Германияға қатысты Ақырғы реттеу туралы шарт бойынша мандатталды және батыс күштері үшін 1990 жылдардың ортасында). 2004 жылы АҚШ-тағы Буш әкімшілігі алдағы жылдары Германиядан қалған американдық әскерлердің көпшілігін шығаруға ниетті екенін мәлімдеді. 1950-2000 жылдары Германияда 10 миллионнан астам АҚШ әскери қызметкерлері орналасты. Батыс Германия экономикасы 1950 жылдардың ортасына қарай қайта құрылды, бұл 1947 жылдың ортасында Моргентау жоспарының соңғы қалдықтарын тоқтатуға және Батыс Германияға таңылған соғыс өтемақының азаюына байланысты болды (Экономикалық кереметті де қараңыз). Біріккен штабтардың басшылары, және генералдар Клей мен Маршалл лоббилеуінен кейін Трумэн әкімшілігі Еуропадағы экономикалық жаңару Германияның индустриалдық базасын қайта құрусыз жүзеге аспайтынын түсінді. 1947 жылдың шілдесінде президент Гарри С. Трумэн "ұлттық қауіпсіздік негіздерімен" зауыттарды бөлшектеуді тоқтатты.

More than 8 million Germans, including almost 2 million civilians, died during World War II (see World War II casualties). After the end of the war in Europe additional casualties were incurred during the Allied occupation and also during the population expulsions that followed. After the war, the German people were often viewed with contempt because they were blamed by other Europeans for Nazi crimes. Germans visiting abroad, particularly in the 1950s and 1960s, attracted insults from locals, and from foreigners who may have lost their families or friends in the atrocities. Today in Europe and worldwide (particularly in countries that fought against the Axis), Germans may be scorned by elderly people who were alive to experience the atrocities committed by Nazi Germans during World War II. This resulted in a feeling of controversy for many Germans, causing numerous discussions and rows among scholars and politicians in Post War West Germany (for example, the "Historikerstreit" [historians' argument] in the 1980s) and after Reunification. Here, the discussion was mainly about the role that the unified Germany should play in the world and in Europe. Bernard Schlink's novel The Reader concerns how post war Germans dealt with the issue. Following World War II, the Allies embarked on a program of denazification, but as the Cold War intensified these efforts were curtailed in the west. Germany itself and the German economy were devastated, with great parts of most major cities destroyed by the bombings of the Allied forces, sovereignty taken away by the Allies and the territory filled with millions of refugees from the former eastern provinces which the Allies had decided were to be annexed by the Soviet Union and Poland, moving the eastern German border westwards to the Oder Neisse line and effectively reducing Germany in size by roughly 25% (see also Potsdam Conference). The remaining parts of Germany were divided among the Allies and occupied by British (the north west), French (the south west), American (the south) and Soviet (the east) troops. The expulsions of Germans from the lost areas in the east (see also Former eastern territories of Germany), the Sudetenland, and elsewhere in eastern Europe went on for several years. The number of Germans expelees totaled roughly 15,000,000. Estimates of number of deaths in connection with expulsion range from under 500,000 to 3 million. After a short time, the Allies broke over ideological problems (Communism versus Capitalism), and thus both sides established their own spheres of influence, creating a previously non existent division in Germany between East and West (although the division largely followed the borders of states which had existed in Germany before Bismarck's unification less than 100 years before). A constitution for East Germany was drafted on 30 May 1949. Wilhelm Pieck, a leader of the Socialist Unity Party of Germany (SED) party (which was created by a forced merger of the Social Democratic Party of Germany (SPD) and Communist Party of Germany (KPD) in the Soviet sector), was elected first President of the German Democratic Republic. West Germany, officially the Federal Republic of Germany (FRG), received de facto semi sovereignty in 1949, as well as a constitution, called the Grundgesetz (Basic Law). The document was not called a Constitution officially, as at this point, it was still hoped that the two German states would be reunited in the near future. The first free elections in West Germany were held in 1949, which were won by the Christian Democratic Union of Germany (CDU, conservatives) by a slight margin. Konrad Adenauer, a member of the CDU, was the first Bundeskanzler (Chancellor) of West Germany. Both German states introduced, in 1948, their own money, colloquially called West Mark and Ost Mark (Western Mark and Eastern Mark). Foreign troops still remain in Germany today, for example Ramstein Air Base, but the majority of troops left following the end of the Cold War (By 1994 for Soviet troops, mandated under the terms of the Treaty on the Final Settlement With Respect to Germany and in the mid 1990s for Western forces). The Bush Administration in the United States in 2004 stated intentions to withdraw most of the remaining American troops out of Germany in the coming years. During the years 1950–2000 more than 10,000,000 U. S. military personnel were stationed in Germany. The West German economy was by the mid 1950s rebuilt thanks to the abandonment in mid 1947 of some of the last vestiges of the Morgenthau Plan and to fewer war reparations imposed on West Germany (see also Wirtschaftswunder). After lobbying by the Joint Chiefs of Staff, and Generals Clay and Marshall, the Truman administration realized that economic recovery in Europe could not go forward without the reconstruction of the German industrial base on which it previously had been dependent. In July 1947, President Harry S. Truman rescinded on "national security grounds"

The dismantling of factories in the western zones, for further transport to the Soviet Union as reparations, was in time halted as frictions grew between East and West. Limits were placed on permitted levels of German production in order to prevent resurgence of German militarism, part of which included severely restricting German steel production and affected the rest of the German economy very negatively (see "The industrial plans for Germany"). Dismantling of factories by France and Great Britain as reparations and for the purpose of lowering German war and economic potential under the "level of industry plans" took place (halted in 1951), but to nowhere near the scale of the dismantling and transport to the Soviet Union of factories in the eastern zone of occupation. The Eastern Bloc did not accept the Marshall Plan, denouncing it as American economic imperialism, and thus it (East Germany included) recovered much more slowly than their Western counterparts. German political and economic control of the Ruhr area was for a time under international control: the International Authority for the Ruhr (IAR) was created as part of the agreement negotiated at the London Six Power Conference in June 1948 to establish the Federal Republic of Germany. In the end, German control of the Ruhr was restored, with the start of the Cold War and the establishment of the European Coal and Steel Community (ECSC). The ECSC led to the pooling of German coal and steel markets within a multinational community in 1951. The neighboring Saar area, containing much of Germany's remaining coal deposits, handed over by the U. S. to French economic administration as a protectorate in 1947 and did not politically return to Germany until January 1957, with economic reintegration occurring a few years later. Upper Silesia, Germany's second largest center of mining and industry, had been handed over to Poland at the Potsdam Conference. The Allies confiscated intellectual property of great value, all German patents, both in Germany and abroad, and used them to strengthen their own industrial competitiveness by licensing them to Allied companies. Beginning immediately after the German surrender and continuing for the next two years the U. S. pursued a vigorous program to harvest all technological and scientific know how as well as all patents in Germany. John Gimbel comes to the conclusion, in his book Science Technology and Reparations: Exploitation and Plunder in Postwar Germany, that the "intellectual reparations" taken by the U. S. and the UK amounted to close to $10 billion. During the more than two years that this policy was in place, no industrial research in Germany could take place, as any results would have been automatically available to overseas competitors who were encouraged by the occupation authorities to access all records and facilities. Meanwhile, thousands of the best German researchers were being put to work in the Soviet Union and in the U. S. (see also Operation Paperclip)

For several years following the surrender German nutritional levels were very low, resulting in very high mortality rates. Throughout all of 1945 the U. S. forces of occupation ensured that no international aid reached ethnic Germans. It was directed that all relief went to non German displaced persons, liberated Allied POWs, and concentration camp inmates. In Norway the last available casualty record, from 29 August 1945, shows that by that time a total of 275 German soldiers died while clearing mines, while 392 had been maimed. Death rates for the German civilians doing forced labor in the Soviet Union ranged between 19% and 39%, depending on category. (see also Forced labor of Germans in the Soviet Union). Norman Naimark writes in The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949, that although the exact number of women and girls who were raped by members of the Red Army in the months preceding and years following the capitulation will never be known, their numbers are likely in the hundreds of thousands, quite possibly as high as the 2,000,000 victims estimate made by Barbara Johr, in Befreier und Befreite. Many of these victims were raped repeatedly. Naimark states that not only had each victim to carry the trauma with her for the rest of her days, it inflicted a massive collective trauma on the East German nation (the German Democratic Republic). Naimark concludes "The social psychology of women and men in the soviet zone of occupation was marked by the crime of rape from the first days of occupation, through the founding of the GDR in the fall of 1949, until – one could argue – the present." The post war hostility shown to the German people is exemplified in the fate of the War children, sired by German soldiers with women from the local population in nations such as Norway where the children and their mothers after the war had to endure many years of abuse. In the case of Denmark the hostility felt towards all things German also showed itself in the treatment of German refugees during the years 1945 to 1949. During 1945 alone 7000 German children under the age of 5 died as a result of being denied sufficient food and denied medical attention by Danish doctors who were afraid that rendering aid to the children of the former enemy would be seen as an unpatriotic act. Many children died of easily treatable ailments. As a consequence "more German refugees died in Danish camps, "than Danes did during the entire war."" During the Cold War, it was difficult for West Germans to visit East German relatives and friends and impossible vice versa. For East Germans, especially after the building of the Berlin Wall on 13 August 1961 and until Hungary opened up its border to the West in the late 1980s, thus allowing hundreds of thousands of vacationing East Germans to flee into Western Europe, it was only possible to get to West Germany by illegally fleeing across heavily fortified and guarded border areas. 44 years after the end of World War II, the Berlin Wall fell on 9 November 1989. The East and West parts of Germany were reunited on 3 October 1990. Economic and social divisions between East and West Germany continue to play a major role in politics and society in Germany at present. It is likely the contrast between the generally well off and economically diverse West and the weaker, heavy industry reliant East will continue at least into the foreseeable future.

Шығыс пен Батыс арасындағы шиеленіс күшейген сайын, Совет Одағына өтемақы ретінде батыс аймақтарындағы зауыттарды бөлшектеп, тасымалдау тоқтатылды. Германияның милитаризміне қайта оянудың алдын алу мақсатымен, оның ішінде неміс болат өндірісін қатты шектеу және Германия экономикасына кері әсер ететін, неміс өндірісінің рұқсат етілген деңгейіне шектеулер қойылды ("Германияның индустриалдық жоспарларын қараңыз"). Франция мен Ұлыбританияның өтемақы ретінде және Германияның соғыс және экономикалық әлеуетін төмендету мақсатымен зауыттарды бөлшектеуі ("индустрия деңгейі жоспарлары") жүзеге асырылды (1951 жылы тоқтатылды), бірақ Совет Одағына шығыс оккупациялық аймағындағы зауыттарды бөлшектеп, тасымалдау көлеміне қарағанда әлдеқайда аз болды. Шығыс блогы Маршалл жоспарын қабылдамады, оны американдық экономикалық империализм деп айыптады, сондықтан (Шығыс Германияны қоса алғанда) Батыс елдерге қарағанда әлдеқайда баяу жаңарып келді. Рураймаққа қатысты неміс саяси және экономикалық бақылау уақытша халықаралық бақылауда болды: Халықаралық Рураймақ органы (ХРО) 1948 жылдың маусымында Германия Федеративтік Республикасын құруға келісімдерде келісілген Лондондық алты елдің конференциясының аясында құрылды. Ақырында, Рураймаққа қатысты неміс бақылаусы қайта орнатылды, суық соғыс басталғаннан кейін және Еуропалық көмір және болат қауымдастығы (ЕКБҚ) құрылғаннан кейін. ЕКБҚ 1951 жылы көпұлтты қауымдастық шеңберінде неміс көмірі мен болат нарықтарын біріктіруге әкелді. Германияның қалған көмір кен орындарының көп бөлігін қамтитын көршілес Саар аймағы 1947 жылы АҚШ-тан француз экономикалық басқаруына протекторат ретінде берілді және 1957 жылдың қаңтарына дейін саяси жағынан Германияға қайтарылмады, экономикалық интеграция бірнеше жылдан кейін жүзеге асты. Германияның екінші ірі кен және өнеркәсіп орталығы болған Үстігі Силезия Потсдам конференциясында Польшаға берілді. Одақтастар зор құндылықтағы интеллектуалдық меншікті, Германияда да, шетелде де барлық неміс патенттерін тартып алды және оларды одақтас компанияларына лицензиялау арқылы өздерінің өнеркәсіптік бәсекелестігін күшейтті. Германияның капитуляциясынан кейін дереу басталған және келесі екі жылға созылған АҚШ Германиядағы барлық технологиялық және ғылыми білімді, сондай-ақ барлық патенттерді алуға белсенді бағдарлама жүргізді. Джон Гимбель өзінің "Ғылым, технология және өтемақы: Соғыстан кейінгі Германиядағы пайдалану және тонау" кітабында АҚШ және Ұлыбританияның алған "интеллектуалдық өтемақысы" шамамен 10 миллиард долларға жететінін тұжырымдайды. Осы саясат күшінде болған екі жылдан астам уақыт ішінде Германиядағы кез келген өнеркәсіптік зерттеулер жүргізілмеді, себебі кез келген нәтиже шетелдегі бәсекелестерге автоматты түрде қол жетімді болар еді, олар оккупациялық билік тарапынан барлық жазбалар мен құрал-жабдықтарға қол жеткізуге ынталандырылды. Осы аралықта, мыңдаған ең жақсы неміс зерттеушілері Совет Одағында және АҚШ-та жұмыс істеді (Германияның бұрынғы шығыс аумақтарын да қараңыз).

Әлемдік саясат

Соғыс Ұлттар Лигасының беделін түсіріп, таратылуына себеп болды, сонымен қатар 1945 жылғы 24 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) құрылуына әкелді. Бұрынғысы сияқты, БҰҰ да тағы бір дүниежүзілік соғыстың туындауын болдырмау және кішігірім қақтығыстарды бақылауға алу немесе тоқтату мақсатымен құрылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартасында бекітілген принциптер нацистік Германияның жеңілісінен кейін әлемнің көзқарасын көрсетеді. Геосаяси жағынан АҚШ және КСРО екі жаңа, басым бәсекелес супердержава ретінде пайда болды. Осының салдарынан АҚШ пен КСРО төңірегінде екі блок қалыптасты. Бұл бәсекелестік Қырым соғысына (салқын соғысқа) және бірнеше делдалдық қақтығыстарға әкелді. Ұлыбритания, супердержава ретіндегі күшінің әлсіреуінен бұрын, қысқа мерзімге "Үштік" деп аталатын әлемнің ірі державаларының (сол кездегі АҚШ, КСРО және Ұлыбритания) қатарына кірді.

Халықаралық құқық

Нацистердің қазіргі халықаралық құқыққа тигізген әсері зор болды. Геноцидті қылмыс деп жариялаған бірнеше заңнан тұратын Ұлттар Ұйымының геноцид конвенциясы 1948 жылдың желтоқсан айында, нацистер жеңілгеннен кейін үш жыл өткен соң мақұлданды. Сол айда Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы да халықаралық құқықтың бір бөлігіне айналды. Нюрнбергтік сот процесі, одан кейін басқа да нацистік соғыс қылмыстары бойынша өткен сот процестері адамзатқа қарсы қылмыс жасауда басшыларынан келген бұйрықтарды орындаған мемлекеттік қызметкерлердің осы себепті қылмыстарын ақтауға құқығы жоқ екенін бекітетін жазбаша емес қағиданы құрды. Бұған қоса, Төртінші Женева конвенциясының (33-бап) арқасында ұжымдық жазалау соғыс қылмысы ретінде танылды.

Расизм

Әлем нацистік өлім лагерьлерін көргеннен кейін, көптеген батыс елдері нәсілдік басымдық идеясына ашық қарсылық таныта бастады. Либералдық түрдегі расизмге қарсылық, көптеген батыс үкіметтерінің маңызды бөлігіне айналды, ал ашық түрде расистік жарияланымдар сынға ұшырады. Батыс қоғамдарындағы әртүрлі мәдениеттерге қатысты төзімділікке ұмтылыс, қазіргі күнге дейін дамып келеді. Нацистік Германияның құлауынан бері, батыс елдері нәсілдік саяси партиялардан сақтанып, ақ этноцентризмді белсенді түрде қолдамады, себебі олар нацистер Германияда жасаған тазалау сияқты қайғылы оқиғаның қайталануынан қорқады. Екінші жағынан, көпмәдениеттілік тұжырымының дәл осы реакция нәтижесінде, қазіргі батыс қоғамының негізгі құндылықтарының біріне айналғанын айтуға болады. Нацистердің іс-әрекеттері неміс халқына деген қарсылықтың күшеюіне әкеп соқты.

Әскери

Нацистік режимдегі неміс әскери доктринасы, кейбір дау-дамайлармен сипатталған, «жарылғыш соғыс» деп аталатын, қарсыластың қорғанысын әлсірету үшін, моторизацияланған, механикаландырылған және әуедегі күштердің басты бағытқа (ошақтық нүктеге) шабуыл жасауына дейін әуе шабуылына шақыратын. Содан кейін моторизацияланған күштермен қоршау жасалып, ашылған олқылықты конвенциялық жаяу әскерлер пайдаланатын. Радиобайланыс мұндай шабуылдар үшін қажетті жақын үйлесімділікті қамтамасыз етті, сондай-ақ әуе күштерін де үйлестіруге мүмкіндік берді. Нацистер бұрынғы соғыстағы елдерді басшылыққа алған қақтығыс ережелерін бұзды (мұндай бұзушылықтар соғыстан кейін бейбітшілікке қарсы қылмыс деп есептелді), сонымен қатар соғыс тактикасын жаңартты. Эль-Аламейн мен Сталинградтағы одақтастардың немiс әскерлерiнiң шамадан тыс созылуынан жеңіске жеткені британдық және кеңес әскерлерінің нацистік далалық стратегияны қабылдауының нәтижесінде болды. АҚШ соғысқа қатысқан кезде, нацистік Германияға қарсы әуе шабуылында осыған ұқсас тактика қолданды, бірақ Люфтваффеге қарағанда күштірек. Нацистік Германия Курск шайқасынан кейін және әсіресе, Ла-Манш арқылы жасалған шабуылдан кейін V-1 ұшатын бомбасы мен V-2 зымыранын қолдануға көшті, бірақ соғысты өз пайдасына бұру үшін бұл тым кеш және тиімсіз болды. Неміс әскери машинасы реактивті ұшақтарды – истребительдер мен бомбалаушыларды, сондай-ақ ұзақ қашықтықтағы зымырандарды жасап шығарды, бірақ соғыстың барысын өзгерту үшін бұл тым кеш болды (олар тек жобалау және сынау кезеңінде болды). Жеңіске жеткен одақтастар реактивті технологияның және ұзақ қашықтықтағы зымырандардың алғашқы жаңалықтарын қарулы күштеріне енгізді, бірақ бұл тек Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, жобалау мен сынаудың даму кезеңдерінен өткен соң ғана мүмкін болды.