Жаңа Зеландиядағы «Рутания» саясаты (1990-1993)

Кіріспе

Жаңа Зеландияның еркін нарық саясаты 1990–93

Рутаназия, "Рут" және "эвтаназия" сөздерінің қосылуынан жасалған сөз, 1990-1993 жылдар аралығында Жаңа Зеландияның төртінші Ұлттық үкіметінің алғашқы мерзімінде жүргізілген еркін нарық саясатының кезеңіне қарсыластары берген сынды, жеңілсіз атау. 1984-1990 жылдар аралығындағы реформаның алғашқы кезеңі Лейбористік партияның Қаржы министрі Роджер Дугластың атымен "Роджерномикс" деп аталған болса, екінші кезең Ұлттық партияның Қаржы министрі Рут Ричардсонның атымен "Рутаназия" деп аталды.

Өмірбаян

Рутаназия мен Рогерномиканы Жаңа Зеландия экономикасын либералдауға бағытталған, бірінен соң бірі келе жатқан үкіметтер жүзеге асырған толықтыратын реформалар пакеттері ретінде қарастыруға болады. Бұл пакеттер 1975-1984 жылдар аралығында, әсіресе сэр Роберт Малдунның Ұлттық үкіметі басқарған кезеңде, күшті протекционизм мен қаржылық бақылаудан кейін енгізілді. Малдунның протекционизмі үш жылдық жалақы мен бағаны мұздату шарасымен аяқталды, ол бір уақытта Премьер-министр және Қаржы министрі лауазымдарын атқарды, бұл шара тым жоғары инфляцияны басуға бағытталған болатын.

Манифестпен қайшылық

Руфаназия даулы болды, өйткені Ұлттық партия 1990 жылғы сайлауда «Абатты қоғам» деп уәде берген сайлау бағдарламасымен күресіп, Төртінші Еңбек үкіметінің радикализмін жоққа шығарды. Премьер-министр Джим Болгер бұл қадамды 1990 жылғы сайлауға дейін Жаңа Зеландия экономикасының нақты жағдайы туралы қате ақпарат алғанымен түсіндірді. Сайлаудан кейінгі күні, жексенбі күні түстен кейін, оған екі байланыссыз қаржылық дағдарыс туралы хабарланды: елдің қаржылық жағдайы нашарлап, ең ірі банк банкротқа ұшырады. Болгер өзінің «сайлаудан кейінгі алғашқы күндері он жеті сағатқа ғана созылды» деді. Сондықтан ол дереу Дон Маккиннонды, Билл Берчті және Рут Ричардсонды Веллингтонға шақырды. Жартылай мемлекеттік Банк Жаңа Зеландия Австралиядағы 2,8 миллиард долларлық несие портфелінің нашар жұмыс істеуі салдарынан төлем қабілетсіздікке ұшырамас үшін дереу капитал инъекциясын қажет етті. Банк Жаңа Зеландиядағы коммерциялық қағаздардың (кәсіпорындарға берілген несиелердің) 40 пайызына иелік етті. Екіншіден, келе жатқан қаржы министрі Дэвид Кейгиллдің бюджеттің шамалы артығы туралы болжамы дұрыс емес еді, егер ағымдағы бюджеттік саясат сақталса, ел 1991-92 жылдары 3,7 миллиард долларлық (4,8%) бюджет тапшылығына тап болар еді. Ағымдағы таза мемлекеттік қарыз ЖІӨ-нің 52 пайызын құрады (Телекомды сатқаннан кейін 43%).

Ұзақ мерзімді салдарлары: 1993-2008

Партиялық ішкі идеологиялық шиеленістер Уинстон Петерстің Ұлттық партиясынан бөлінуіне және 1993 жылы «Жаңа Зеландия біріншісі» партиясының құрылуына да себеп болды. Петерс Роб Малдунның протекционистік экономикалық саясатының жақтасы ретінде қарастырылды және Жаңа Зеландияның зейнеткерлері мен олардың лобби ұйымдары арасында кең қолдауға ие болды. Петерстің бұрынғы ықпалының тағы бір себебі Роджер Дуглас пен Рут Ричардсонның «Жаңа оң» экономикалық саясатының салдары болды, бұл 1985–1986 жылдары сэр Джеффри Палмердің Сайлау жүйесі жөніндегі Корольдік комиссиясын құруынан кейін Жаңа Зеландияда сайлау реформасы қозғалысын күшейтті. Екі референдумда халық аралас пропорционалды сайлау жүйесін жауап ретінде қолдады. Джим Болгердің пікірінше, егер оның үкіметі осылай жағымсыз шараларды қабылдамағанда, аралас пропорционалды жүйе қабылдалмаған болар еді. Ричардсонның отставкасынан кейін Ұлттық партия екіге бөлінген Лейбористік партия мен шашыраңқы оппозицияға қарсы тағы алты жыл билікте қалды, бірақ оның экономикалық шектеулер саясатының салдары кедергі келтірді. 1996 жылғы жалпы сайлауға дейін бірнеше депутаттар өмір сүруге қабілетсіз оңшыл орталық партияларын құру үшін партиядан шықты, бірақ Ұлттық партия Уинстон Петерс пен «Жаңа Зеландия біріншісімен» коалиция құрып билікті сақтап қалды. Бұл коалиция ұзаққа соқпады, партияның оңшылдары 1997 жылдың желтоқсанында Джим Болгерге қарсы төңкеріс жасады. Осының салдарынан Петерс Ұлттық партиямен «Жаңа Зеландия біріншісі» коалициясынан бас тартып, партиясын екіге бөлді. Ұлттық партия тағы бір жыл билікте болды, бұрынғы «Жаңа Зеландия біріншісі» партиясының депутаттарының қолдауымен, бірақ 1999 жылғы жалпы сайлауда Хелен Кларк орталық-солшыл коалицияны жеңіске жеткізді. Ол келесі он жылдың көп бөлігінде премьер-министр болып қалды, өйткені Ұлттық партия идеологиялық және бағыттық дауларға байланысты әрекетке келе алмады. 2008 жылғы жалпы сайлаудан кейін Ұлттық партия қайтадан билікке келген кезде орталыққа қарай бұрылып, «радикалды» «Жаңа оң» еңбек қатынастары мен әлеуметтік реформалардан бас тартқанын көрсетуге тырысты. Ричардсонның мұрасын жоққа шығару. Ричардсонның өзі ACT New Zealand партиясына қосылды, оның философиялық ізбасарлары осы партияда болды. 2015 жылғы Қаржы министрлігінің есебінде 1980 және 1990 жылдары Жаңа Зеландиядағы теңсіздік артқаны, бірақ соңғы 20 жылда тұрақталғаны айтылды. Бірақ 2015 жылғы мақалада Жаңа Зеландиядағы теңсіздік деңгейінің өсуі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) ең жоғары көрсеткіштерінің бірі болғаны және Жаңа Зеландиядағы теңсіздік бұрын OECD елдерінің стандарттарымен салыстырғанда төмен болғаны көрсетілді. 1991 жылғы бюджеттің әлеуметтік салдары зор болды, балалардың кедейлігі 1990 жылы 15%-дан 1994 жылы 29%-ға дейін өсті, ал зорлық-зомбылық қылмыстары 1990 мен 1997 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жетті. Табыс теңсіздігі де күшейді, Жаңа Зеландияның Джини индексі 1990 жылы 0,30-дан 1996 жылы 0,33-ке дейін, содан кейін ғасыр басында 0,34-ке дейін өсті. Жаңа Зеландияның ең төмен табысқа ие азаматтарының өмір сүру деңгейі 1984 жылғы деңгейден төмендеді. Жұмыссыздық деңгейі де он жылдың көп бөлігінде жоғары болды, 1991 жылы 11%-дан 1996 жылы 6%-ға дейін төмендеді, бірақ Азия қаржы дағдарысынан кейін қайта 8%-ға дейін өсті.

Internal party ideological tensions also led to the secession of Winston Peters from the National Party caucus and the formation of New Zealand First in 1993. Peters was viewed as an acolyte of Rob Muldoon's protectionist economic policies and had a substantial support base amongst New Zealand's senior citizens and their related lobby organisations. Peters' erstwhile prominence was due to the other consequence of Roger Douglas and Ruth Richardson's New Right economic policies, which fuelled a movement for electoral reform in New Zealand after Sir Geoffrey Palmer convened a Royal Commission on the Electoral System in 1985–1986. In two electoral reform referendums, the general public endorsed the Mixed Member Proportional electoral system as a response to what they perceived as an unaccountable New Right government. Jim Bolger believes that, had his government not instituted such unpopular policy prescriptions, MMP may not have passed. After Richardson's resignation, National retained power for six more years against a divided Labour Party and splintered opposition, hampered by its own legacy of economic retrenchment. While several MPs seceded to form non viable centre right satellite parties before the 1996 general election National retained power by going into coalition with Winston Peters and New Zealand First. It eventually proved unpopular, and party rightists launched a coup against Jim Bolger in December 1997. As a consequence, Peters abandoned the National/New Zealand First coalition, splitting his party. National then governed for a further year, with the support of post split ex New Zealand First MPs, but the 1999 general election saw Helen Clark lead a centre left coalition to victory. She would remain Prime Minister for most of the next decade, as National was paralysed by factional infighting over ideology and direction. When National won office again after the 2008 general election, National sought to shift towards the centre and projected an image that it had eschewed "radical" New Right industrial relations and welfare reform. Jettisoning Richardson's legacy. As for Richardson herself, she became a member of ACT New Zealand, her philosophical successors. A 2015 Treasury report said that inequality in New Zealand increased in the 1980s and 1990s but has been stable for the last 20 years although another 2015 article said that New Zealand's rate of rise of inequality had been the highest in the OECD, and that New Zealand's inequality had previously been low by OECD standards. The 1991 budget had profound social effects, child poverty rose from 15% in 1990 to 29% in 1994 while violent crime peaked between 1990 and 1997. Income inequality also accelerated, New Zealand's GINI index rose from 0.30 in 1990 to 0.33 in 1996 and thereafter 0.34 at the turn of the century. Poorer New Zealanders saw their standard of living fall from their 1984 level. Unemployment also remained high for much of the decade, from 11% in 1991 to 6% in 1996 and then up again to 8% following the Asian Financial Crisis.