Солтүстік Американың құс – қаңқалы тұғырлы қаз (Antigone canadensis)

Кіріспе

Құс түрлері

Құмдық кран (Antigone canadensis) – Солтүстік Америка және Солтүстік-Шығыс Сібірде кездесетін ірі кран түрі. Бұл құстың атауы олардың мекендейтін ортасына байланысты қойылған, мысалы, Американың Ұлы жазығындағы Небрасканың құмды төбелерінің жанындағы Платт өзені. Құмдық крандар көл-өзендердің жағалауларында жиі кездеседі. Небраскадағы Платт өзенінің орталық аңғары – номинативтік түрі болып табылатын үлкен құмдық кранның (A. c. canadensis) ең маңызды тоқтау орны, және жыл сайын шамамен 450 000 құс осы арқылы көшіп өтеді.

Таксономия

1750 жылы ағылшын табиғат зерттеушісі Джордж Эдвардс «Жай құстардың табиғи тарихы» атты еңбегінің үшінші томына құмдық кранның суреті мен сипаттамасын қосты. Ол оны ағылшын тілінде «қоңыр және күл түсті кран» деп атады. Эдвардс өзінің қолмен боялған гравюрасын Джеймс Ишамның Канаданың Гудзон шығанағынан Лондонда әкелген сақталған үлгісіне негіздеді. 1758 жылы швед табиғат зерттеушісі Карл Линней «Systema Naturae» еңбегінің оншы басылымын жаңартқанда, құмдық кранды ардалар мен крандармен бірге Ardea туысына жатқызды. Линней оның қысқаша сипаттамасын берді, Ardea canadensis есімді екі атауын ойлап тапты және Эдвардстың еңбегін сілтеді. Бұрын құмдық кран Grus туысына жатқызылған, бірақ 2010 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеу оның сол кездегі анықтамасы бойынша полифилетикалық екенін көрсетті. Монофилетикалық туыстарды құру үшін қайта құрылымдау кезінде төрт түр, соның ішінде құмдық кран, 1853 жылы неміс табиғат зерттеушісі Людвиг Рейхенбахтың құрған Antigone туысына қайта жатқызылды. canadensis деген атау қазіргі латын тілінде «Канададан» дегенді білдіреді. Бес кіші түрі танылады: Ересек еркектердің орташа салмағы шамамен 6 кг, ал аналардың орташа салмағы да 6 кг. Екеуі де сырттан ұқсас. Олардың бойы шамамен 1,5 метр, қанаттарының ені 2 метр, құйрығы 200 см, ал табан сүйектерінің ұзындығы 20 см. Бұл крандар көбінесе дауыстап, құбырмен үрлейтін дыбыс шығарады, оның ішінде «р» әрпінің айтылуы сезіледі, оны алыстан естуге болады. Жұптасқан крандар «бірге шақыру» әрекетін жасайды. Крандар бір-біріне жақын тұрып, синхронды және күрделі дуэт орындайды. Аналық кран әрбір еркек кранның шақыруына екі рет жауап береді. Құмдық крандардың үлкен қанаттары, әдетте, оларды өте жақсы ұшуға қабілетті етеді, олар бүркіттер мен қырандар сияқты стильде ұшады. Бірақ бұл құмдық крандардың ежелгі туысы немесе ата-бабасы болуы мүмкін, және Grus туысына жатпауы мүмкін. Ең көне құмдық кранның қазба қалдығы 2,5 миллион жылға соққанда, құмдық крандар жайылымдарда, ашық далаларда және тұщы сулы батпақтарда кездеседі. Кейбір мамандар канадалық құмдық кранды жеке кіші түр ретінде танымайды, себебі оның үлкен құмдық краннан генетикалық және морфологиялық айырмашылықтары шамалы. Басқаларын өлшемдер мен қауырсын ерекшеліктері арқылы анықтауға болады, бірақ бұл айырмашылықтар көшіп-қону кезінде анықтау қиын. Нақты анықтау үшін орналасқан жері туралы ақпарат қажет, бірақ көшіп-қону кезінде бұл мүмкін емес. ДНК-ның бақылау аймағын талдау екі негізгі тұқымдықты көрсетеді. Арктикалық және субарктикалық көшіп-қонушы топтарына кіші құмдық крандар кіреді. Басқа тұқымдар көшіп-қонушы және тұрақты топтарға бөлінеді. Кіші және үлкен құмдық крандар өте ерекшеленеді, олардың арасындағы айырмашылық шамамен 2,3–1,2 миллион жыл бұрын, Плиоценнің соңында немесе Плейстоценнің басында пайда болған. Мұз басу кіші құмдық крандардың негізін қалаушы тобын бөліп алған сияқты, өйткені әрбір мұз басу кезінде олардың қазіргі көбейту аймағы жыл бойы мұздап жатқан. Дегенмен, құмдық крандардың қазба және субқазба қалдықтары қазіргі заманға дейін сақталған. Орегон мен Калифорнияда балапандардың ең көп кездесетін жыртқыштары - койоттар, қарғалар, еноттар, американдық норк және үлкен мүйізді соулар. Барлық жастағы крандарды Солтүстік Американың бүркіттері, бобкаттар және мүмкін америкалық аллигаторлар да аулайды. Сонымен қатар, тіпті саябақ соколы да ересек құмдық кранды аулауға қабілетті. Нью-Мексикода адамдар оларды күздің соңында лотерея арқылы берілген рұқсаттамамен аулайды. Барлығы 17 штат құмдық крандарды аулауға рұқсат береді. Құмдық крандар өздерін және балаларын аулаушылардан секіріп, тебу арқылы қорғайды. Жердегі жыртқыштарға, мысықтарға, түлкілерге және койоттарға қарсы қанаттарын жайып, тұмсығын алға тікелей бағыттап, ыңғырасып алға жылжиды. Егер жыртқыш табандылық танытса, кран тұмсығымен шабады және тебуге тырысады. Құмдық крандар түр ретінде қауіпке ұшыраған түр деп саналмаса да, ең оңтүстік үш кіші түрі өте сирек кездеседі. Көшіп-қонушы емес, тұрақты популяциялар қауіпсіз көбейту ортасын таңдай алмайды. Көптеген қосалқы популяциялар аулау немесе тіршілік ортасының өзгеруінен жойылған. Үлкен құмдық кран ең көп зардап шекті; 1940 жылға қарай, шамамен 1000-нан аз құс қалды. Содан бері халық саны қайтадан өсті. Шамамен 100 000 құсқа жеткенімен, олар кіші құмдық краннан кем, оның саны континент бойынша шамамен 400 000 құсқа жетеді. Аулаудан, түрлер арасындағы бәсекелестіктен және тіршілік ортасының жоғалуы сияқты басқа да факторлардан кейін, түрлердің ареалы кеңейді. 2000 жылдардың басынан бері құмдық кран қысқы және көбейту ареалдарын солтүстікке қарай кеңейтті, соның ішінде Нью-Йорктің солтүстік аймағына дейін. 21 ғасырда АҚШ-тың орталық-батыс аймақтарында түрлердің қайта жандануы байқалды. Жабайы құстарды ауыстыру және жасанды шарттарда өсірілген құстарды аз популяциялы аймақтарға енгізу тиімді басқару техникалары деп саналады. 1965 жылдан бастап екі жұмыртқалы ұядан екінші жұмыртқаны алып, оны тұқымдық топқа қосты. Бұл тұқымдық топ Йул, Флоридадағы Одубон институтының түрлерді сақтау орталығы мен White Oak Conservation арасында бөлінген. Бұл крандар жыл сайынғы босатулар үшін балапандарды өрбіткен. Миссисипи құмдық краны криогендік күйден қырынудан алынған спермамен ұрықтандырылған жұмыртқадан шыққан алғашқы құс болды. Бұл Одубон институтында, осы кіші түрдің жоғалудан құтқару жоспарының аясында болды. 2019 жылдың қаңтарында Аризона штатының оңтүстік-шығысындағы Макнил қаласының жанындағы Whitewater Draw мемлекеттік жабайы табиғат аумағында 25-30 мың құс (үлкен және кіші түрлер) қыстап жатқаны анықталды. Құмдық крандарды қайта қалпына келтіру схемаларында жоғары құмдық крандардың балама атасы ретінде пайдалануға тырысты. Бұл сәтсіз аяқталды, өйткені жоғары құмдық крандар өз балама аталарына бейімделді, кейін басқа жоғары құмдық крандарды өз түрлесі ретінде танымады және құмдық крандармен жұптасуға тырысты.

In 1750, English naturalist George Edwards included an illustration and a description of the sandhill crane in the third volume of his A Natural History of Uncommon Birds. He used the English name "The Brown and Ash colour'd Crane". Edwards based his hand coloured etching on a preserved specimen that had been brought to London from the Hudson Bay area of Canada by James Isham. When in 1758 the Swedish naturalist Carl Linnaeus updated his Systema Naturae for the tenth edition, he placed the sandhill crane with herons and cranes in the genus Ardea. Linnaeus included a brief description, coined the binomial name Ardea canadensis, and cited Edwards' work. The sandhill crane was formerly placed in the genus Grus, but a molecular phylogenetic study published in 2010 found that the genus, as then defined, was polyphyletic. In the resulting rearrangement to create monophyletic genera, four species, including the sandhill crane, were placed in the resurrected genus Antigone that had originally been erected by the German naturalist Ludwig Reichenbach in 1853. The specific epithet canadensis is the modern Latin word for "from Canada". Five subspecies are recognised: The average weight of the larger males is , while the average weight of females is , with a range of across the subspecies. The sexes look alike. Sizes vary among the different subspecies; the average height of these birds is around Their wing chords are typically , tails are , the exposed culmens are long, and the tarsi measure Wingspan is 78.7 in (200 cm). These cranes frequently give a loud, trumpeting call that suggests a rolled "r" in the throat, and they can be heard from a long distance. Mated pairs of cranes engage in "unison calling". The cranes stand close together, calling in a synchronized and complex duet. The female makes two calls for every one from the male. Sandhill cranes' large wingspans, typically , make them very skilled soaring birds, similar in style to hawks and eagles. but this may be from a prehistoric relative or ancestor of sandhill cranes, and not belong in the genus Grus. The oldest unequivocal sandhill crane fossil is 2.5 million years old, Sandhill cranes occur in pastures, open prairies and freshwater wetlands in peninsular Florida from the Everglades to the Okefenokee Swamp. Some authorities no longer recognize Canadian sandhill crane as a distinct subspecies, as insignificant genetic differentiation and minimal morphological differentiation exist between it and greater sandhill crane. The others can be somewhat more reliably distinguished in hand by measurements and plumage details, apart from the size differences already mentioned. Unequivocal identification often requires location information, which is often impossible in migrating birds. Analysis of control region mtDNA haplotype data shows two major lineages. The Arctic and the subarctic migratory population includes the lesser sandhill cranes. The other lineages can be divided into a migratory and some indistinct clusters which can be matched to the resident subspecies. The lesser and greater sandhill cranes are quite distinct, their divergence dating to roughly 2.3–1.2 million years ago , some time during the Late Pliocene or Early Pleistocene. Glaciation seemingly fragmented off a founder population of lesser sandhill cranes, because during each major ice age, its present breeding range was frozen year round. Still, sandhill cranes are amply documented from fossil and subfossil remains right to the modern era. In Oregon and California, the most serious predators of chicks are reportedly coyotes, ravens, raccoons, American mink, and great horned owls, roughly in descending order. Cranes of all ages can be hunted by both North American species of eagles, bobcats, and possibly American alligators. Additionally, there is a report that even a much smaller peregrine falcon has successfully killed a adult sandhill crane in a stoop. In New Mexico, humans hunt them with a permit granted in a lottery draw during late fall. There are a total of 17 states that allow hunting of Sandhill Cranes. Sandhill cranes defend themselves and their young from aerial predators by jumping and kicking. Actively brooding adults are more likely to react aggressively to potential predators to defend their chicks than wintering birds, which most often normally try to evade attacks on foot or in flight. For land predators such as dogs, foxes, and coyotes, they move forward, often hissing, with their wings open and bills pointed. If the predator persists, the crane stabs with its bill and kicks. Although sandhill cranes are not considered threatened as a species, the three southernmost subspecies are quite rare. Resident populations, not migratory birds, cannot choose secure breeding habitat. Many subpopulations were destroyed by hunting or habitat change. The greater sandhill crane proper initially suffered most; by 1940, probably fewer than 1,000 birds remained. Populations have since increased greatly again. At nearly 100,000, they are still fewer than the lesser sandhill crane, which, at about 400,000 individuals continent wide, is the most plentiful extant crane. Despite losses from hunting, interspecies competition and other pressures such as habitat loss, the species has expanded its range. Since the early 2000s, the sandhill crane has expanded both its winter (nonbreeding) and breeding ranges northward, including into upstate New York. In the 21st century, parts of the Midwestern United States have seen an extensive rebound of the species. The transplantation of wild birds and introduction of captive reared birds into suitable low population areas have been called viable management techniques. The second viable egg from a two egg nest was occasionally removed from the nests, starting in 1965, to become part of a captive flock. This breeding flock is divided between the Audubon Institute's Species Survival Center and White Oak Conservation in Yulee, Florida. These cranes have produced offspring for annual releases into the refuge. A Mississippi sandhill crane was the first bird to hatch from an egg fertilized by sperm that was thawed from a cryogenic state. This occurred at the Audubon Institute, as part of this subspecies' endangered species recovery plan. In January 2019, 25 to 30 thousand cranes (both greater and lesser subspecies) were found wintering at the Whitewater Draw State Wildlife Area near McNeal in southeast Arizona. Sandhill cranes have been tried as foster parents for whooping cranes in reintroduction schemes. This failed when the whooping cranes imprinted on their foster parents, later did not recognize other whooping cranes as their conspecifics, and unsuccessfully tried to pair with sandhill cranes, instead.

Куба

Кубалық құмдық кран (A. c. nesiotes түршесі) бұрынғыдай сирек емес, және қауіп төнген болса да, оның саны артып келеді. Өте шектеулі мәліметтерге сүйене отырып, 1990 жылға дейін оның шамамен 300 құстан тұратыны қабылданған. 2004-2015 жылдар аралығындағы сараптамалар оның қазіргі саны 550-ден асып түсетінін көрсетті. Соңғы шолулар Кубалық құмдық кранның 2017 жылы шамамен 700 құстан тұратынын анықтады. 2022 жылы Канаданың Атлантикалық жағалауындағы Нью-Брансуик аймағында құмдық крандарды үнемі көру туралы хабарлар пайда болды. 1966 жылдың қарашасынан 1967 жылдың желтоқсанына дейін Батыс Вирджиния штатының Point Pleasant аймағында көрінген мифтік Mothman, адам тәрізді жаратылыс, көші-қон кезінде жолдан адасқан құмдық крандарды көру нәтижесінде пайда болған деп саналады.

Танымал мәдениетте

2023 жылы «Миссисипи құмды тұрқы» Джоэл Сарторенің «Фото Арка» жобасынан алынған суреті негізінде АҚШ пошта қызметінің «Мәңгілік» маркасының бөлігі ретінде пайда болды. Марканың таныстырылуы Оңтүстік Дакота штатының Уолл қаласындағы Ұлттық шабындықтар келушілер орталығында өткен салтанатты шарада болды.